Irina Kovacevic Moderni Pogledi ...

Click here to load reader

  • date post

    27-Oct-2014
  • Category

    Documents

  • view

    300
  • download

    13

Embed Size (px)

Transcript of Irina Kovacevic Moderni Pogledi ...

Irina Kovaevi MODERNI POGLED NA SVIJET I EKOLOKA KRIZA

1

Izdava: Evropski defendologija centar za nauna, politika, ekonomska, socijalna, bezbjednosna, socioloka i kriminoloka istraivanja Banja Luka Za izdavaa: Dr Duko Vejnovi

Recenzenti: Dr Dragan Kokovi Dr Lazo Risti Dr Miodrag Romi

2

Irina Kovaevi

MODERNI POGLED NA SVIJET I EKOLOKA KRIZA

Banja Luka, 2012.3

4

SADRAJ

UVOD ............................................................................................ 7 1. MODERNI POGLED NA SVIJET I MEHANICISTIKA PARADIGMA Uvod ........................................................................................ 1.1. Moderna i mehanicistika paradigma ......................... 1.1.1. Antiki pogled na svijet i odnos prema prirodi ........ 1.1.2. Srednjovjekovni odnos prema prirodnoj okolini ....... 1.1.3. Moderni pogled na svijet i odnos prema prirodi ....... 1.2. Moderna proizvodnja .................................................... 1.2.1. Racionalizacija i drutveno djelovanje ...................... 1.2.2. Moderna tehnologija proizvodnje ............................. 1.2.3. Moderna proizvodnja i obrazovanje .......................... 1.3. Modernizacija, urbanizacija i industrijalizacija ......... 1.3.1. Modernizacija ............................................................ 1.3.2. Urbanizacija .............................................................. 1.3.3. Industrijalizacija ........................................................ Zakljuak ................................................................................ 2. EKOLOGIJA, DEMOGRAFIJA I EKOLOKA KRIZA Uvod ........................................................................................ 2.1 Ekologija i ekoloka kriza .............................................. 2.1.1. Ekologija, socijalna ekologija i ekologizam ............. 2.1.2. Ekoloki problemi i ekoloka kriza ........................... 2.1.3. Kultura, antropocentrizam i negacije prirode ............

15 16 16 19 26 47 47 52 61 63 63 66 71 75

79 80 80 85 925

2.2. Demografska eksplozija i ekoloki problemi ............. 2.2.1. Demograja, sociologija i ekologija ....................... 2.2.2. Stanovnitvo i ekoloki problemi ............................ 2.2.3. Nejednakosti i neodrivi razvoj .............................. Zakljuak ..............................................................................

104 106 117 129 133

3. UMJESTO ZAKLJUKA: MODERNA, MEHANIKI NAPREDAK ILI NAZADAK ............................................. 135 SUMMARY ................................................................................ 153 LITERATURA ........................................................................... 165 INDEX ....................................................................................... 177

6

UVOD

Hiljadama godina ovjek utie na prirodu. U novom dobu je ipak izgubio osjeanje udomljenosti u svijetu i kosmopolitsku sigurnost. Vie od jednog stoljea ovjek je sve dublje tonuo u krizu tako da vie nije u mogunosti da savlada svijet koji je djelo njegovih ruku. Svijet je postao jai od njegovog tvorca, on se od njega odvojio i ima prema njemu odnos elementarne nezavisnosti.1 ovjek je u ovom svijetu postao nemoan jer je za posljednja dva stoljea stvorio kulturu i nain proizvodnje u svijetu koje gotovo da vie i ne moe kontrolisati. ovjekova vrsta, odnosno ljudska rasa je pala na ispitu jer nije razumjela eksponencijalnu funkciju (Albert A. Bartlet). Jer, sve to ima konstantan rast tendira udvostruavanju i onda to lii na onu priu o rastu broja zrna penice na ahovskoj tabli. Prema toj pounoj prii, car je elio da nagradi svoga savjetnika pa je na pitanje ta bi elio da mu pokloni, ovaj odgovorio da bi kao poklon elio nekoliko zrna penice. Caru je to izgledalo preskromno, pa ga je upitao koliko bi to bilo zrna penice, na to je savjetnik odgovorio tako da je cara zamolio da na prvo polje ahovske table stavi jedno zrno, na drugo duplo, tj. dva, na tree duplo, tj. etiri, na etvrto duplo, tj. osam, i tako redom sve po duplo do zadnjeg polja. Car je u trenutku bio obradovan savjetnikovom skromnou, ali je ubrzo shvatio da toliko zrna penice nema u svom carstvu.1

M. Buber, Dva tipa vere; Problem oveka, Zepter Book World, Beograd, 2000, str. 153, 154. 7

Ova pouna pria ilustrativno ukazuje na osobinu te eksponencijalne funkcije koja moe prevazii sve okvire i granice ukoliko se na vrijeme ne zaustavi. Upravo, nae sadanje vrijeme i nae moderno doba pokazuju da ne moe trajati i postojati beskonani rast jer bi on doveo i ve dovodi do alarmantnih posljedica kao to su nekontrolisana demografska eksplozija i preveliki broj stanovnitva, te ekoloki problemi i ekoloka kriza koji proizlaze iz potrebe da se velikom broju ljudi obezbijedi hrana i energija i zadovolje razliite potrebe koje zahtijevaju ogromnu potronju prirodnih resursa. Na tu injenicu su upozoravali i teoretiari granica rasta kada su prije gotovo pola stoljea isticali da ako se sadanji pravci rasta u svjetskom stanovnitvu, industrijalizaciji, proizvodnji hrane i iscrpljivanju prirodnih resursa nastave bez ikakvih promjena, granice rasta na ovoj planeti bi bile dostignute negdje u slijedeih sto godina.2 Reeno je to prije neto manje od pola stoljea to znai da nam prema toj tadanjoj futuristikoj projekciji ostaje jo neto malo vie od tog vremena dok ne iscrpimo prirodne resurse opstanka i ivota. Ali, zato je to tako, i da li postoje neki uzroci koji su doveli do takvih enormnih problema? Naravno da postoje, i njih treba posebno dovoditi u vezu sa Modernom, mehanicistikom paradigmom i mehanikim modelom ivota, tj. treba ih dovoditi u vezu sa kulturom Moderne. Upravo, to i jeste bitan i socioloki problem. Kao nauku koja je nastala s ciljem rjeavanja drutvenih konikata i problema i, u tenji da se rijee ti problemi koji su istorijski optereivali razvoj drutava, sociologiju dugo nisu ni interesovali ne samo priroda kao dio ljudske stvarnosti, nego i ekologija i ekoloki problemi. Njen pristup izuavanja u smislu kao da priroda ne postoji ili da je njeno postojanje ne2

D. H. Meadows, Granice rasta, Stvarnost, Zagreb, 1973, str. 7.

8

upitno, doveo je sociologiju do toga da se sasvim razumljivo nala u situaciji koja ju je uinila nespremnom pred izazovima ekolokih problema savremenog drutva.3 ivot na Zemlji nije nastao sa njenim nastankom. Zemlja je nastala prije etiri i po milijarde godina; negdje pola milijarde godina kasnije na planeti se pojavio ivot, a u sljedee etiri milijarde godina ivot je postajao sve sloeniji, raznovrsniji i domiljatiji, dok se prije oko milion godina nije pojavio ovjekov rod. Prije 6 ili 7 hiljada godina se poela razvijati civilizacija omoguujui da se izgradi ljudsko drutvo, ljudski svijet, umjetnost, nauka, drutvene organizacije i duhovna dostignua. ovjek je sve vie proizvodio i napredovao da bi znatno kasnije zemaljsko ostvarenje drao kao taoca prije svega nuklearnog, ali i drugog razaranja, koje prijeti da e nas zavitlati natrag u neivu tamu iz koje je i ono poteklo. Ta prijetnja samounitenjem i unitenjem planete nije neto to emo ostvariti jednog dana u budunosti; ona je prisutna ovdje i sada, i nadnosi se svakog trenutka nad nama kao snana opomena. Mainerija destrukcije, devastacije i razaranja je potpuna, i kao zapeta puka samo eka da neko zavedeno ili poremeeno ljudsko bie pritisne dugme, ili da neki neispravan kompjuterski ip odailje instrukciju pali. Da toliko mnogo toga odrava ravnoteu na jednoj tako malenoj takici da se plod etiri i po milijarde godina moe unititi u jednom trenutku nemara jeste injenica u koju ipak moramo da vjerujemo. Poto je ta neodrivost razvoja ne samo prijetnja ve i mogua realnost, pitanje koje se pred nama kao ljudskuG. Miti, Pre-ekoloka sociologija i ekoloka reeksivnost savremene sociologije, Godinjak za sociologiju, Ni, br. 3, 2007, str. 61. Negdje, sve do sedamdesetih godina prolog stoljea su postojala pogrena gledita o neiscrpnosti prirodnih bogatstava koja se mogu neogranieno troiti. Pod uticajem razvoja ekologije i ekoloke misli, takva su gledita ve prevaziena.3

9

vrstu postavlja jeste da li e na Zemlji preovladati ivot ili smrt? Naravno, ovo nije retoriko i metaforiko pitanje nego, kako el dobro primjeuje, bukvalni opis sadanjeg stanja stvari.4 Tenja za zadovoljavanjem stalno narastajuih potreba ovjeanstva, za veim ivotnim standardom i protabilnim ekonomskim razvojem, stvorila je mnogobrojne ekoloke rizike i probleme odrivog razvoja. Ali, zbog takvog vie ve neodrivog razvoja, u posljednje vrijeme se sve vie govori i raspravlja o konceptu odrivog razvoja to je sasvim i razumljivo s obzirom na injenicu da upravo razvoj postaje sve vie neodriv. Upravo, odrivi razvoj se odreuje kao koncept razvoja koji se zasniva na uzdranom koritenju prirodnih resursa koji, u okviru koncepta generacijske solidarnosti, omoguavaju i buduim generacijama isti nivo koritenja. On podrazumijeva ravnoteu izmeu uzimanja i obnavljanja. Pojam neodrivog razvoja koristimo kao oznaku za razvoj koji dovodi do ugroavanja prirodnih resursa i ivota i, polazei od toga, mi emo na ovom mjestu govoriti o problemu, odnosno ekologiji neodrivog razvoja kao pretpostavci za razvijanje koncepta odrivosti i odrivog razvoja. Na koncept neodrivog razvoja ukazivali su mnogi istraivai. U tom pogledu oni okupljeni u Rimski klub jo 1974. godine su ukazali na postojanje ograniene koliine mineralnih i energetskih resursa i doli do zakljuka da stopa industrijskog rasta nije spojiva sa koliinom resursa, te da je neodriv nivo porasta stanovnitva, industrijalizacije, zagaenja okoline, proizvodnje hrane, iscrpljivanja sirovina, potronje resursa i nedostatka energije. Upozorili su na granice rasta i meuzavisnost izmeu porasta stanovnitva,4

D. el, Sudbina zemlje, Vuk Karadi, Beograd, l987, str. 173-174, 111.

10

proizvodnje hrane i potronje reursa, te zagaenja ivotne sredine. Savremena ljudska civilizacija je ula u trei milenijum sa globalnim ekolokim rizicima i ekolokim problemima kao to su oteenje biosfere i njenih eko-sistema, globalna promjena klime, iscrpljenost prirodnih resursa, otpad, nekontrolisana upotreba nuklearne energije i nuklearne havarije, prirodne, socijalne i tehnoloke katastrofe, narueno zdravlje ljudi, strah i uznemirenost, itd. Sve su ove pojave posljedica dosadanjeg razvoja modernizacije, urbanizacije i industrijalizacije, odnosno Moderne. Oni su, s jedne strane, pozitivno omoguili poveanje ivotnog standarda a, sa druge strane, negativno uticali na kvalitet ivotne sredine i zdravlja. Ljudska drutva zavise od mnogih resursa iz prirodnog svijeta kao to su vode, ume, ivotinjski i biljni svijet, resursa koji se ne mogu ili teko mogu obnoviti tako da se naruavanjem ekoloke ravnotee u njihovoj potronji stvara opasnost od njihovog potpunog iscrpljivanja i nestajanja. Ekoloki problemi su i proizali iz postojanja ugroene i antropogeno determinisane povezanosti izmeu ovjeka i prirode, i oni su se jo vie razvili i uveali zahvaljujui ovjekovim korienjem hemijskih, biolokih i nuklearnih supstanci ija je primjena dovela do promjena broja ivih vrsta i promjena u njihovim organizmima. Korienjem tih supstanci dolo je do ugroavanja ivota na planeti Zemlji, ugroavanja biodiverziteta i opstanka mnogih vrsta ivih organizama. Takoe, te supstance su dovele do genetske izmjene kod ivih vrsta, posebno kod ovjeka, koje mogu da dovedu i do nestanka ljudske vrste. Veliki broj problema koji pokazuju neodrivost ovakvog razvoja predstavljaju upravo proizvod Moderne i njene kulture, tj. modernog pogleda na svijet i mehanicistike11

paradigme koji su i doveli do velikih ekolokih problema i ekoloke krize. Moderni pogled na svijet i mehanicistika paradigma su proizvod i tekovina revolucije u nainu miljenja koja se dogodila u XVII i XVIII vijeku a koja je i dovela do uspostavljanja nauke kao autoriteta u poimanju prirode i materijalne stvarnosti. Ta se revolucija naziva kopernikanskom, i ona e se kao stvarna nauna renesansa razvijati sa procesom nestajanja feudalnog srednjovjekovnog drutva i njegovog naina ivota. Snaan interes za naunim istraivanjima, eksperimentima i prirodi kao njihovom objektu posmatranja i djelovanja, potiskivae teologiju i njene dogmatske spekulativne predstave koje nisu bile okrenute prema ovjeku ve prema onostranom i transcendentnom. Moderni pogled na svijet i mehanicistiku paradigmu utemeljie mnogi teoretiari a meu njima posebno Bekon, Dekart, Lok i Smit. Svi e oni zajedno sa drugim misliocima u svojim teorijskim konceptima i stavovima, a naroito onim o racionalizaciji (Veber), praktino oblikovati Modernu, moderni pogled na svijet i mehanicistiku paradigmu koji e stvoriti i razviti odreenu kulturu i nain ivota i tako dovesti do ekolokih problema i ekoloke krize. Naravno, da bi takva kauzalno-genetika veza, odnosno relacija izmeu uzroka (Moderne, modernog pogleda na svijet i mehanicistike paradigme) i posljedica (ekolokih problema i ekoloke krize) bila stvorena, bilo je neophodno da se razvije nain proizvodnje koji e poveati materijalna dobra i tako potvrditi mehanicistiku paradigmu. Tako je nastala fabrika a sa njom moderna, savremena tejloristika i fordistika organizacija rada i proizvodnje. I sve je to zajedno povealo proizvodnju materijalnih dobara koji su rapidno umanjili prirodne resurse i tako nuno stvorili itav niz ekolokih problema i uslovili ekoloku krizu.12

1. MODERNI POGLED NA SVIJET I MEHANICISTIKA PARADIGMA

13

14

UVOD Davne 1014. godine je nadbiskup Vulfsten rekao da je svijet u hitnji i da se pribliava svome kraju. Bez obzira na teoloku pozadinu njegovog stava, to bi tek on danas rekao nakon jednog milenija i nekoliko stotina godina poslije utemeljenja moderne nauke, mehanicistikog pogleda na svijet, odnosno Moderne kao uzronika ekolokih problema i ekoloke krize? Nepismeni ovjek je hiljadama godina posjedovao nau Planetu prije pojave civilizacije. Prouavajui njegovu matarijalnu kulturu i tehnologiju moe se stei slika o marljivom pojedincu koji se slui umijeima kojima obezbjeuje nain ivota koji mu je u tom periodu mogu. Pomou tehnologije koju su napravili ljudi od prirodne sredine s naporom dobivaju namirnice, krov nad glavom, odjeu i orua, to sve moraju imati da bi se odrali (Herskovic).5 S modernim dobom se odnos prema prirodi bitno promijenio. Moderni pogled na svijet je pogled na svijet koji se razlikuje od drugih pogleda na svijet - antikog ili srednjovjekovnog. Ali, iako se meusobno razlikuju, ipak je za sve njih karakteristian jedan ambivalentan odnos prema prirodi i okolini. Utemeljeni na procesima racionalizacije, a pod uticajem razvoja procesa industrijalizacije, urbanizacije i modernizacije, ta je ambivalentnost jo zaotrenija kada je u pitanju moderni pogled na svijet i njegov izuzetno instrumentalizovani odnos prema prirodi koji je doveo do ogromnih ekolokih problema i razorne ekoloke krize.C. R. Walker, Moderna tehnologija i civilizacija (uvod u ljudske probleme u doba strojeva), Naprijed, Zagreb, 1968, str. 19.5

15

Prije nego to prikaemo osnovne komponente modernog, mehanicistikog pogleda na svijet i mehanicistike paradigme ivota iz kojih, naravno, proizlaze ekoloki problemi i ekoloka kriza, najprije emo se, iz bitno komparativnih razloga, osvrnuti na antiki i srednjovjekovni pogled na svijet za koje je karakteristino da se razlikuju od modernog pogleda na svijet, odnosno Moderne i njene mehanicistike paradigme.6 Iako su pogledi na svijet bili meusobno razliiti, ipak je njihov odnos prema prirodi bio gotovo isti ambivalentan.

1.1. MODERNA I MEHANICISTIKA PARADIGMA1.1.1. Antiki pogled na svijet i odnos prema prirodi U antikom periodu je dominirao cikliki pogled na svijet. Heraklit je smatrao da je cikliko kretanje posljedica djelovanja prirodnih zakona; Platon u svojoj ciklikoj koncepciji zagovara smjenu oblika vladavine, a Polibije kao razloge promjena, smjena i vraanja na monarhiju (od koje opet poinje nova faza promjena) vidi u samim suprotnostima. Tako se antiko vjerovanje da se sve ponavlja i ponovo zapoinje svoj razvoj nalo i u maksimi pounosti istorije za ivot (Historia est magistra vitae).7O ovome, u irem kontekstu eksplikacije instrumentalizacije uma, vidjeti u: B. Kovaevi, Politika manipulacija (masovna kultura i politika vladavina), Pravni fakultet, Banja Luka, 1994. 7 Lj. Milosavljevi, Pod/sticanje slobode (Novovekovna misao o drutvu), Ni, 2008, str. 119-120.6

16

Antiki odnos prema prirodi i okolini bio je ambivalentan i protivrijean jer je u sebe istovremeno ukljuivao ljubav prema prirodi, ali i strah od nje, potovanje boanstva u prirodi, kao i vladalako miljenje u odnosu na prirodu. Tako, na primjer, uz svjedoanstva postojanja ljubavi prema prirodi i dirljivoj ljubavi prema ivotinjama, istovremeno je postojala gruba i bezobzirna eksploatacija ivotinja. Antiki ljudi su veoma voljeli ptice pjevaice ali su ih, isto tako, nemilosrdno lovili visoko cijenei ptiije kulinarske specijalitete. Tada je postojao i obiaj da se mladima poklanjaju ivotinje koje su onda koriene za obuku lova i borbe ivotinja. Pored ptica, i rjee majmuna, antika ljubav prema ivotinjama ukljuivala je i pse kao domae ljubimce.8 Ljubav prema prirodi odnosila se i na antiko postojanje smisla za ljepotu biljnog svijeta, gajenje cvijea, pravljenje ukrasa i vijenaca od cvijea i lia, izgradnju i ureivanje parkova i bati pred vilama i gradskim kuama u rimsko doba. I Grci i Rimljani su razvijali antiki smisao i ukus prema lijepom umarcima, vodama i bregovima, morskim obalama i planinama. Pa, i ljubav prema selu predstavljala je oznaku postojanja ljubavi prema prirodi. S druge strane posmatrano, postojao je i strah od prirode. U umama su ivjeli vuci i medvjedi, boravili vjetice i zli ljudi, nemilosrdni bogovi. Divlje rijeke i brzaci, nemirno i tajanstveno more, guste velike ume sve je to doivljavano kao neto to je za ovjeka veoma opasno mjesto boravka. Taj antiki strah pred prirodom u stvari je bio strah pred bogovima koji su doivljavani za prouzrokovae pomraenja Sunca i Mjeseca, kao i nepogoda i prirodnih katastrofa: poplave, zeG. E. Teri, Priroda/okolina Antika, u: Istorija evropskog mentaliteta: glavne teme u pojedinanim prikazima (Prir. P. Dincelbaher), Slubeni glasnik - Beograd, CID Podgorica, 2009, str. 463.8

17

mljotresi i erupcije vulkana su za ljude djelovali zastraujue kako zbog posljedica, tako i zbog toga to su doivljavani kao znak poremeaja u odnosu izmeu ovjeka i boanstva. Strah od prirode (bogova) povezan je sa potovanjem boanstva u prirodi. U antikom vjerovanju se potovanje boanstva u prirodi javljalo u tri oblika: a) u vidu prirodnih pojava, koje su shvatane kao izraz boanske volje i zlovolje (tu osim upravo pomenutih prodigija spadaju i predznaci izmoljeni prilikom prinoenja rtava, augurska prorotva i horoskopi); b) u vidu prirodnih elemenata sa posebnim odnosom prema bogovima (to jest, u vidu ivotinja, biljaka, gajeva koji su bili sveti za odreena boanstva); c) i pre svega u obliku neposrednog prisustva bogova u prirodi9 I, konano, antiki period je bio proet i pretenzijom gospodarenja prirodom i razvijanjem eksploatatorskog odnosa prema prirodi. Iako se smatra da je sa hrianstvom ovo gledite osnailo, ipak je ono bilo prisutno i u antikoj tenji za koriu i zaradom i gleditu o gospodarskom odnosu prema prirodi i bezobzirnom iskoriavanju ivotinjskog svijeta. U tom smislu treba shvatiti antiko krenje i iskoriavanje uma, navodnjavanje i odvodnjavanje, ispravljanje rijenih tokova, kanalisanje i dovlaenje vode za naselja, uspostavljanje saobraajnih veza, poljoprivredno iskoriavanje zemljita i biljaka, rudarstvo i osnivanje naselja. Svi ti naini su dovodili do odreenih oteenja u kvalitetu okoline, mada tome tadanja nauka jo uvijek nije pridavala posebnu panju.10 I bez obzira na taj ambivalentni odnos prema prirodi i okolini, ipak u antikom, predmodernom periodu nedovoljno znanje i slabo razvijene tehnike inovacije, nisu mogli poboljati uslove radnom ovjeku, nego su doprinosile poveanju proIbid., str. 465 (podvukla I. K.). Primerice, ubre je u antiko doba iznoeno u neposrednu blizinu kua, mada je to ve onda vailo kao neestetski i nezdravo. Op. cit., str. 466.9 10

18

duktivnosti rada. Produktivnost rada je bila proizvodni motiv, ali je u modernom periodu ona postala cilj za sebe. Ne samo neznanje i nedostatak naunog znanja i metoda (naina) njegovog korienja, nego je i tradicija bila velika konica razvitka.11 1.1.2. Srednjovjekovni odnos prema prirodnoj okolini Pod uticajem teologije e se u srednjem vijeku razviti gledite o linearnom propadanju svijeta koji ima poetak, sredinu i kraj. Biblijska pria o stvaranju, spasenju i stranom sudu predstavlja koncepciju linearnog propadanja svijeta u kojem nije bilo mjesta moguem napretku tako da svoje spasenje ovjek moe traiti samo na drugom svijetu. ovjek mora raditi za svoju duu uznoenjem dobrote i mudrosti Boga, ili imitiranjem Hristovog naina ivota, ali se ne moe nadati postepenom poboljavanju ivotnih uslova, i vjerovanje u svjetski progres je iluzija.12 U hrianstvu postoji potpuno pesimistiki odnos prema ovom svijetu kao svijetu zla, i po tome se razlikuje i od grke, ali i novovjekovne lozoje za koje se blaenstvo i dobro moe ostvariti i na ovom svijetu. Hrianstvo je proeto eshatologijom i po ovom gledanju osim ostvarenja neke svrhe, istorija ima svoj poetak, kraj i razdoblja kroz koja prolazi,11 Povijest rada (od starog Egipta do danas), Graki zavod Hrvatske, Zagreb, 1987, str. 86. Tradicija, tradicija konica razvoja! Na primjer, kada i danas u nekom selu pitamo to ljudi ne uvode nove, provjerene, agrikulturne metode poljoprivredne proizvodnje, tradicionalisti obino odgovaraju na sljedei nain: tako se uvijek radilo, tako je radio moj pradjed, moj djed i otac, tako su radili svi moji preci, pa ta fali da i ja tako radim. Ovakav odgovor nije nastao kao posljedica postojanja ekoloke osvijetenosti, ve pritiska tradicionalistike svijesti. 12 G. Henrik fon Riht, Mit o progresu, Trei program, leto-jesen 89, str. 231.

19

koja obino odgovaraju dobima ljudskog ivota (detinjstvo, mladost, zrelo doba, starost). Zapoeta stvaranjem sveta, ona je prola kroz nekoliko perioda, da bi se iveo ovaj poslednji zapoet Hristovim roenjem, koji e se okonati stranim sudom. Posle toga nastupie postistorijsko vreme, venost.13 Svijet srednjovjekovlja je bio malen i autarhian. I njegov grad je bio mali i u njemu je sve bilo blizu tako da se sve to pjeke moglo obii; njegovi vidici su bili zatvoreni a prostor iaran asimetrinim granicama.14 S druge strane, seljak je ivio na prostoru sela iz kojeg je rijetko izlazio i njegov sistem ivota bio je odreen prirodnim ciklusima, dana i noi, godinjih doba i prirodnih vremenskih prilika. U socijalnom pogledu, promjena njegove drutvene pozicije rijetko je bila mogua jer seljakov sin postaje seljak, slijed generacija lii slijedu prirodnih tokova. Njegova kultura, vjera, simboliki oblici, raanje i smrt, sveanosti i rituali predstavljaju jedno jedinstvo koje se konkretizuje u mitosima religije a odluujui odnosi u ljudskom ivotu se reguliu maginim ksiranim ritualima koji uspostavljaju smisaonu vezu izmeu individualnih orijentacija i prirodnonadmisaonim kosmosom.15 I mada je seljak ivio u drugaijem i otvorenom prostoru, i ovjek grada i sela su vjerovali, i iz iskustva sasvim dobro znali, da ne mogu upravljati niti vladati prirodnim silama, ve da im se moraju pokoriti i prirodi prilagoditi. Seljaka drutva su statina i manje pokretljiva. Zbog tekog naina ivota, srednjovjekovnom seljaku je priroda bila neto strano. ivot seljaka je bio izloen stalnim pritiscima: gospodara kojem je davao dadbine i radnu obavezu, suseljanima - prema kojimaLj. Milosavljevi, op. cit., str. 120. L. Mumford, Grad u historiji, Naprijed, Zagreb, 1968, str. 404-405. 15 R. P. Ziferle, Neprijatelji napretka, Radio Sarajevo Trei program, br. 66-67, 1990, str. 342.13 14

20

je imao zajedniku radnu obavezu, i prirodi kojoj se trebalo suprostaviti da bi se ouvala vlastita egzistencija, jer ono to je seljaku bilo prijeko potrebno za ivot, morao je proizvesti sam sa svojom porodicom.16 Ekoloki posmatrano, u hrianskoj teologiji je zemlja ovjekovo vlasnitvo, od Boga odreena samo za njegovu korist i uivanje. Srednjovjekovno shvatanje svijeta je organsko shvatanje u kojem je, kako dobro primjeuje Merkan, tradicionalna predstava zemlje kao ivog organizma i majke, zapravo, sluila kao kulturna konica koja je ograniavala djelovanje ljudskih bia. Jer niko nije voljan da kolje majku, kopa po njezinoj utrobi u potrazi za zlatom, ili da sakati njezino tijelo. I dok se smatralo da je zemlja iva i osjetljiva, svako provoenje destruktivnih radnji nad njom znailo je prekraj ljudskog etikog ponaanja.17 Iako je u srednjem vijeku dominiralo teoloko organsko shvatanje prirode koje je donekle koilo ekonomski i privredni razvoj, ipak je i u Srednjem vijeku postojao ambivalentni odnos prema prirodi. I ovdje je uma doivljavana kao nepristupaan i nekultivisan predio (terra inculta). Ona je bila i ostala, ali i doivljavana kao teritorija asocijalnosti jer su njoj ivjeli razbojnici i pljakai, a politiki progonjeni i vjerski sektai, skitnice i osobenjaci u njoj traili i nalazili utoite; plemii su ume doivljavali kao prostore zabave i lova kao zamjenu za ratne igre. I dok su ume pruale neograniene mogunosti za razvitak, dotle su drugi prostori takvu mogunost ograniavali. Pa, i pored toga, srednjovjekovni ljudi su razvijali sisteme izgradnje vodenica, odvodnjavanja i izgradnje kanala i ustava, podizali nasipe, isuivali movarne prostore, krili ume i to tlo pretvarali u poljoprivredna podruja, naseljavali slobodne prostore,16 17

Povijest rada, op. cit., str. 118. F. Capra, Vrijeme preokreta, Globus, Zagreb, 1987, str. 64. 21

itd. U skladu sa svojom kulturom, mentalitetom i lozojom ivota, kao i raspoloivom tehnologijom i znanjem kojim su raspolagali, oni su ostvarivali odreene zahvate u okolinu a na okolinu je presudno uticala sve vea potranja za ekonomskim resursima, pre svega za rudom, ugljem i drvetom.18 Ti zahvati su doveli i do ekolokog zagaenja (poveane koncentracije praine i pojave smrada u vazduhu, zagaenja vode, buke) tako da se pojavljuju i propisi koji su zabranjivali krenje uma u okolini solana i rudnika (1294) i upotrebu uglja u kovanicama (1306). U ovom dvostrukom odnosu vladanja prirodom i postojanja nune brige za nju, nalazi se i odnos prema ivotinjama. I one su apsolutno potinjene ovjeku a to ubjeenje proizlazi iz tadanjeg dominantnog pogleda na svijet. ivotinje imaju mjesto sluenja ljudima: u radu, zabavi, religijskim i drugim ritualima (prinoenja rtvi), muenju i ubijanju. Pa, i privreda i ratna tehnika su koristile ivotinje (konje, lovake pse, sokolove) vie nego Antika. U agrarnim drutvima je ekoloka odrivost implicirala etiku odrivosti kako u svakodnevnom ivotu, tako i u odnosu prema buduim generacijama. Kao stabilna kultura, seljaka ekonomija i seljako drutvo su bili regenerativno drutvo. U profesionalnom i strunom pogledu u predindustrijskim drutvima preovlauju poljoprivrednici, ribari, rudari, nekvalikovana radna snaga, i iz prirode nastoje izvui dobra i zato bitnu ulogu imaju poljoprivreda, umarstvo, ribarstvo, rudarstvo, a mo imaju zemljoposjednici i vojska. Predindustrijsko drutvo se poistovjeuje sa civilizacijom srednjeg vijeka i traje u periodu od propasti rimske imperije pa sve do prvih buroaskih revolucija u Zapadnoj Evropi, dakle u hronolokom smislu, traje u periodu od V pa do XVIII vijeka. Njegova bitna ka18

H. Kinel, Priroda/okolina Srednji vek, u: Istorija evropskog mentaliteta: glavne teme u pojedinanim prikazima, str. 470.

22

rakteristika je postojanje agrarnog drutva (feuda, naturalne privrede, feudalne privatne svojine, nerazvijene podjele rada, sela kao osnovnog organizacionog oblika organizacije ivota ljudi, plemstva, svetenstva i treeg stalea podvlaenih kao klasno-socijalnih kategorija, drave i religije kao sistema drutvenog poretka i vladavine). Evo komparativne razlike izmeu predindustrijskog i industrijskog tipa drutva:19TIP DRUTVA Nain proizvodnje Kljuni Privredni sektor predindustrijski ekstrakcija i prerada prirodnih resursa primarni: poljoprivreda, rudarstvo, ribarstvo, umarstvao prirodni: vjetar, voda, snaga miia ljudi i ivotinja sirovine zanatska zanatlija, seljak, ziki radnik zdrav razum, metod pokuaja i pogreaka okrenutost prolosti tradicionalizam industrijski izrada proizvoda sekundarni: preraivaka industrija, trajna potrona dobra, graevinarstvo, hemijska industrija vjetaka energija: ugalj, nafta, elektrina enrgija, plin, nuklearna energija kapital mainska inenjer, kvalikovani radnik iskustvo, eksperiment eksperiment, ad hoc prilagoavanja ekonomski rast19

Kljuni pokreta proizvodnje Strateki resurs Tehnologija Kadrovski prol Metodologija rjeavanja problema Vremenska orijentacija Kljuni princip

Rudimentarni oblici naunog znanja koje je imalo srednjovjekovno doba, a sa djeliminom iznimkom elemenataD. Bel, Komunikacijska tehnologija, u: Budunost pripada informatici, Zbornik radova, SSOH, Zagreb, 1984, str. 22.19

23

geometrije i astronomije, uglavnom su se predavali po medicinskim kolama. I osim neposrednog iskustva sa organizmom to su ga ljekari imali, elja za znanjem se irila postavljanjem niza pitanja o ljudskom tijelu i svijetu prirode, i ta pitanja su pomalo zahvatala oblasti medicine, antropologije, zoologije, botanike, minerologije, meteorologije, geograje, alhemijskih eksperimenata. Meutim, dominantna religijska zaokupljenost smru i zagrobnom ivotu spreavala je mogunost neposredne primjene religijskih apstrakcija na tehnologiju.20 Otuda izraena potreba za konkretnim istraivanjima, odnosno istraivanjima koja e ui u konkretnost. Istraivanje prirode je potpomogao izum srednjovjekovne tehnike staklenih lea. Astronomska posmatranja golim okom nadopunio je izum teleskopa i tako se heliocentrika slika svijeta malo po malo poela prihvatati. Pored teleskopa, koji e promijeniti predstave o makrokosmosu, i upotreba mikroskopa e promijeniti predstave o mikrokosmosu. Ta dva proizvoda tehnike promijenie religijske pojmove o zagrobnom ivotu, vjenosti, beskonanosti i besmrtnosti jer su sada dovedeni u odnos sa stvarnim vremenom i prostorom. Ranije zatvoren, samodovoljan i autarhian svijet hrianske teologije tehniki proizvodi su se pokazali ne vjerodostojnim.21 Strah od Crkve i njene Inkvizicije koio je razvoj srednjovjekovne nauke i otkrivanja novih naunih znanja. Od XV do XVII vijeka je ubijeno 9 miliona ena optuenih da su vjetice. Astrologiju je, na primjer, sv. Augustin zajedno sa drugim hrianskimSem monumentalnih katedrala i dvoraca srednji vijek nije nauci i tehnologiji donio neto bitno novo. Naprotiv, od antikih dostignua u hemiji i zici je crkvena mistika napravila magiju, od astronomije astrologiju, a prirodni se procesi objanjavaju nadprirodnim biem bogom. M. Ivanovi, Tri eseja o znanosti, Osijek, 2008, str. 126. 21 L. Mumford, Mit o maini (Pentagon moi), Graki Zavod Hrvatske, Zagreb, 1986, t. II, str. 28, i dalje.20

24

teolozima, osudio kao pagansko praznovjerje nespojivo sa vjerovanjem u boju providnost. U takvim duhovnim uslovima e se pojaviti pokret humanizma i renesanse. Bio je to pokret koji se javio kao reakcija na srednjovjekovno stanje duha koje je bilo proeto tradicionalizmom, umalou i sputanou u ivotnim ispoljavanjima. Cilj je bio oslobaanje od crkvene dominacije, obnavljanje antikog humanizma, grke i rimske knjievnosti te, ekoloki posmatrano, pokret koji je isticao postojanje jedinstva izmeu ovjeka i prirode. Nastojei da izgrade interesovanje prema prirodi i prirodnim naukama, tijelu i lijepim, ljudi renesanse su izrazili raanje jednog oseanja sveta koje e biti dominantno od italijanskog preporoda do prosvetiteljstva. Ono se manifestuje kao gubitak straha od onostranosti i probuena nada u onostranost, u mo oveka, ije delovanje proishodi iz njegove ivotne snage, a nije posledica Boje volje.22 Insistiranje na odvajanju od religioznih uvjerenja i ubjeenja istovremeno e omoguiti razvoj nauke, mehanicistike paradigme, moderne slike i pogleda na svijet. U tom smislu i treba naglasiti da je sa renesansom dolo novo shvatanje prirode, novi nauni metod, kao i novi stav ne samo prema nauci, nego i prema prirodi. Ona je sobom donijela i novu klasu - graanstvo koje e podsticati razvoj nauke, rada i proizvodnje. Sobom je donijela i novo shvatanje ovjeka koje e isticati vrijednost ovjeka i time se suprostaviti srednjovjekovnom teolokom shvatanju ovjekove grene prirode. Kako je za srednji vijek ishodite bio Bog, za renesansu je to bio - ovjek koji aktivno razvija svoju djelatnost na svim podruijima ivota: ekonomskom, politikom, umjetnikom, kulturnom, naunom.22

Lj. Milosavljevi, op. cit., str. 13-14. 25

1.1.3. Moderni pogled na svijet i odnos prema prirodi Srednji vijek ima teoloki, a novi vijek sekularni odnos prema prirodi. Poznato je da XVI i XVII vijek predstavljaju svojevrsnu prekretnicu u prouavanju prirode. Za materijalistiku lozoju XVII i XVIII vijeka je karakteristino shvatanje da svijet polazi od materije koja je vjena, neunitiva i koja se kree u skladu sa svojim unutranjim mehanikim zakonima. U politikom, ideolokom i socijalnom pogledu to je bilo doba uspona mlade buroazije i njene potrebe za razvijanjem novih kapitalistikih proizvodnih odnosa iji e razvoj biti podstaknut Modernom i mehanicistikim pogledom na svijet. Njoj je bio neophodan jedan sasvim novi pogled na svijet koji e sruiti autarhinost feudalizma i njegov srednjovjekovni pogled na svijet i utemeljiti razvoj novog pogleda na svijet i njegove nauke koji e sluiti praktinoj svrsi nove drutvene klase. Mehanicistika paradigma je proizvod i tekovina revolucije u nainu miljenja koja se dogodila ve u XV i snano dola do izraaja u XVII i XVIII vijeku. To je kopernikanska revolucija, mada ima gledita koja istiu da to nije pravedno i da je bolje i pravednije tu revoluciju u nainu miljenja nazvati galilejansko-kartezijanskom revolucijom. Meutim, poto je naziv galilejansko-kartezijanska revolucija tee izrei, onda naziv kopernikanska revolucija zvui mnogo bolje (Van Doren). Kopernikanska revolucija je dovela u pitanje teoloku koncepciju prema kojoj je Bog stvorio Zemlju kao sredite svemira a da je ovjek vrhovni predmet boanske panje. U odnosu na astronomske veliine koje su pokazivala optika pomagala nauke, a teleskop posebno, ovjekova se26

statua od tada smanjila i sada je nauka, a ne teologija, postala jedinim vjerodostojnim izvorom autentinog i potovanog znanja.23 Utemeljenje mehanicistike paradigme vezano je za razvoj moderne nauke. Nauna renesansa se razvijala sa postepenim nestajanjem feudalnog srednjovjekovnog vjerovanja, teologije i naina ivota. Interes za nauna istraivanja, eksperimente i prirodu nuno je potiskivao teologiju i njene metazike i spekulativne rasprave koje nisu mijenjale ovjekov poloaj na ovom svijetu. Za ovakav obrt u teorijskom miljenju treba zahvaliti mnogim misliocima od kojih emo one najvanije i pomenuti. A, kako se ovaj obrat naziva i kopernikanskim, najprije pomenimo Nikolu Kopernika (1473-1543) ija knjiga De Revolutionis Orbium Coelestium (O kruenju nebeskih tijela) 1543 - predstavlja poetak novog, modernog doba i odvajanja nauke od teologije. Ova njegova knjiga, kao i Vazalov anatomski traktat De Humani Corporis Fabrica (1543), algebra Kordana Veliko umijee (1545) Frakastorova teorija o bakterijama kao uzronicima bolesti De Contagione et Contagioso Morbis, predstavljaju svojevrsnu naunu i duhovnu uvertiru u Modernu. Mikroskop i teleskop e u XVII vijeku omoguaviti da se predstave o vidljivom i nevidljivom svijetu (galaksiji, mikroorganizmima) promijene i da se shvati da je Novi svijet daleko vei od onog kojeg su otkrili Kolumbo i Magelan.24 Pored Kopernika, znaajni teoretiari Moderne, odnosno modernog mehanicistikog pogleda na svijet su: Leonardo da Vini, Galilej, Kepler, Njutn, Bekon, Dekart, Lok, Smit i drugi.L. Mumford, op. cit., str. 34. L. Mumford, Mit o maini (Tehnika i razvoj ovjeka), Graki Zavod Hrvatske, Zagreb, 1986, t. I, str. 313.23 24

27

Leonardo da Vini (1452-1519) se moe svrstati u preteu Moderne jer je, dok su panski konkvistadori unitavali hiljadama godina stvaranu domorodaku kulturu Centralne Amerike, slikao Mona Lizu i pravio futuristike crtee tenkova, podmornica i leteih maina.25 Galilej (1564-1646), Kepler (1571-1630), Njutn (16421727), i drugi zasluni su jer su uvoenjem posmatranja, mjerenja, matematikih izraunavanja dali poticaj razvoju savremene nauke i istraivanju prirode. Izgraivanje moderne nauke i osporavanje srednjovjekovne teologije predstavljali su duboko mijenjanje opteg stanja uma. Obnovljeni razvoj naune misli i preoblikovano shvatanje svijeta podravali su smjenu drutva svetenika i ratnika naunim i industrijskim drutvom. Nova znanja o prirodnim procesima omoguavali su naunu organizaciju rada. U proizvodnji su se uvodili mehaniki sistemi i parna maina. U toku samo jednog stoljea bile su razvijene kolosalne proizvodne snage kakve svijet do tada nije poznavao. Izgraivao je fabriki sistem i drutvo se suoavalo sa novim realnostima u svim oblastima ivota. Nauka je podravala ruenje srednjovjekovnog feudalnog drutva. Ali se od nje takoe trailo da prui principe za izgraivanje novog industrijskog drutva. Poslije razvoja matematike, astronomije, zike, hemije i biologije, nametala se potreba za drutvenom zikom. Zasnovana je drutvena teorija, ili sociologija, kao posebna oblast moderne naune misli. Ona je uoptavala ostvarenja razliitih oblasti nauke, pratila industrijsko napredovanje i razraivala pojmove za ureivanje novog industrijskog drutva na slian nain na koji su druge nauke razraivale sadraje osnovnih prirodnih25 P. Dejms, N. Torp, Drevna otkria, Narodna knjiga Alfa, Beograd, 2002, str. 7-8. 28

procesa. Zakoni drutvene teorije trebali su poput zakona zike ili anatomije, da djeluju snagom prirodnih sila.26 Kepler je u svom Snu prije gotovo etiri stoljea anticipirao svijet u kojem mi ivimo danas. Njegova astronomska znanja izvedena iz preciznog praktinog posmatranja, zakoni o planetarnom kretanju, astronomski zakoni, predstavljaju osnovu kasnijih istraivanja i utemeljenja mehanicistike paradigme i mehanikog naina ivota. Njutnova je namjera bila da prirodu podvede pod matematike zakonitosti to e prihvatiti teoretiari koji su utemeljivali duh Moderne. Frensis Bekon (1561-1626) je objavio djelo Novi organon (Novum Organum scientarium) u kojem se pokazao kao veliki protivnik tradicije istiui svoj uveni stav da je znanje mo i da u tom pogledu treba izgraditi novi organon, odnosno novo orue nauke ili novu metodu naunog istraivanja koja e se osloboditi idola plamena, peine, trga i pozorita. Cilj nauke nije puko naklapanje kao to je to karakteristino za grku lozoju koja je djetinjasta jer ovjeka ini okretnim za brbljanje, ali i nesposobnim i nezrelim za stvaranje, i u tom pogledu se na nju ne moe pozvati na jedan pokuaj koji bi nastojao olakati i poboljati ovjekov poloaj. Jer, postoji samo jedan pravi i zakoniti cilj savremene nauke a taj je ovaj: da ljudskom ivotu pomogne novim otkriima. Zato treba pronai orue ili metod kojim se nee postavljati pitanja zato, ve kako pomoi ovjeku da pobolja svoje uslove ivota. Ta nova nauna metoda mora odvojiti posmatraa od objekta posmatranja kako bi se dobilo objektivno znanje, a - znanje je mo kojim bi se ljudima omoguilo da zavladaju nad stvarima u prirodi, tijelima, medicinom, mehanikim silama i nebrojenim slinim stvarima.2726 B. Jevti, Drutvena alternativa: taorija nauno-tehnolokog razvoja, Svjetlost, Sarajevo, 1989, str. 27-28 (podvukla I.K.). 27 F. Bekon, Novi organon, Zagreb, 1964, str. 12.

29

Cilj nauke je, dakle, ostvarivanje preobraaja materijalnih uslova ivota, olakavanje ovjekovog poloaja i svega to je mogue kako bi se ovjekov ivot opskrbio izumima i bogatstvom. Nauka je nuna i bitna u ovjekovom ivotu jer ona vodi do izuma bezbrojnih umijea koja bi nam mogla posluiti da bezbrino uivamo plodove zemlje i sva njena dobra. Bekon je, kao otac eksperimentalne lozoje (Volter), otac engleskog empirizma i svih modernih eksperimentalnih nauka (Marks), shvatio da nauka mora prihvatiti specijalizovanu podjelu rada i standardizovani, parcijalni nain istraivanja kako bi postala produktivnijom i korisnijom.28 U razumijevanju prirode znanja isticao je znaaj induktivne metode kao novog orua (novum organum) i iskustva. Zato je smatrao da se treba osloboditi prepreka i pogreaka u razumijevanju prirode znanja, a njih je vidio u idolima: plemena, peine, pozorita i trga. Idoli plemena se odnose na greke koje su karakteristine za sve ljude jer oni imaju univerzalnu sklonost ka pojednostavljivanju; idoli peine odnose se na pogreke prouzrokovane individualnim znaajkama, navikama miljenja; idoli pozorita na prepreke koje stoje na putu traganja za istinom, a idoli trga na greke prouzrokovane jezikom (razliiti jezici stvaraju probleme te zato naunici vole komunicirati matematikim jezikom, ali da bi to bilo ekasno mora svaki ovjek usvojiti taj jezik kako ne bi dolo do izobliavanja u znanju). Bekon govori i o tri vrste ljudskih ambicija, kao irenju neije line moi nad vlastitom zemljom, moi jedne zemlje nad drugom zemljom, i moi i gospodarenja ljudskog roda nad univerzumom stvari, to bi, u ekolokom smislu, znailo i kao gospodarenje nad prirodom kao univerzumom. Kada je rije o vladanju prirodom, Bekon cijeni praktina,28

L. Mumford, Mit o maini, t. II, str. 81.

30

korisna znanja koja mogu zavladati prirodom, zadovoljiti ljudske potrebe i poboljati ovjekov poloaj u svijetu. Zato je prezirao spekulativna znanja i otvoreno isticao da ona nemaju nikakav nauni znaaj. Isticao je da saznanje starih Grka obiluje rijeima, ali je siromano djelima, da je cilj njihovog saznanja bio usmjeren da odgovore na pitanje zato se neto deava, a ne na pitanje kako neto stvoriti. Prema njegovom miljenju, cilj naunog sazanja je pokoravanje prirode radi zadovoljenja ovjekovih potreba, odnosno radi ostvarenja blagostanja ljudi.29 Tako se Bekon pokazuje kao pragmatiar modernog doba i, kako Rifkin dobro primjeuje, idui put kad ujete nekog da kae: Pokuaj biti objektivan ili Dokai mi to, ili Daj mi injenice, sjetite se Frensisa Bekona koji je davne 1620. godine zapoeo neto to e smatrati boljom osnovom za ureenje svijeta.30 Rene Dekart (1596-1650) je utemeljio geometrijsku metodu koja ralanjuje operacije na manje sastavne dijelove kako bi se oni matematiki shvatili. Podjela rada i fabrika penadli, o kojoj e govoriti Adam Smit (znatno poslije njega i Tejlor, pa i Ford e podjelu rada primijeniti u svojoj fabrici automobila), predstavlja taj model primjene matematikih operacija u kojoj veliki broj vrlo malih koraka pridonosi postojanom napredovanju prema cilju.31 Knjiga prirode napisana je matematiki tvrdio je Galilej koji je volio da kae vidio sam to svojim oima, to je znailo da naunici trebaju biti kao naune nevjerne Tome i da sumnjaju u sve to se ne vidi (anele, duhove). Na BekonovoR. Radivojevi, Sociologija nauke, Fakultet tehnikih nauka, Novi Sad, 1997, str. 67-68. 30 J. Rifkin, Posustajanje budunosti, Naprijed, Zagreb, 1986, str. 25-26. 31 C.Van Doren, Povijest znanja: prolost, sadanjost i budunost, Mozaik knjiga, Zagreb, 2005, str. 209-210.29

31

insistiranje da treba stvoriti metodu kojom bi se ovjekov poloaj u svijetu poboljao i kojom bi svijet podjarmio sebi, Dekart je istakao da je takva metoda - matematika. Zahvaljujui postojanju opteg razuma nastaje opta nauka (une science generale) a za Dekarta je to univerzalna matematika (mathesis universalis) koja se temelji na logikoj metodi jasnosti i razgovjetnosti (clare et distincte): sve to nije jasno i razgovjetno mora se odbaciti kao nepostojee i, stoga, neupotrebljivo. I, samo zahvaljajui tome to je mislei subjekt, ovjek postaje nadmoan i neprikosnoven gospodar koji svijet pretvara u svoj predmet i svoje orue.32 Klju za razumijevanje svijeta i njegovo podvrgavanje ovjeku jeste upravo matematika. O tome Dekart kae: Razmatrajui stvar paljivije, moe se ipak uoiti da se sve ono, i samo ono, o emu se red i mjere ispituju, odnose na matematiku, bez obzira na to trai li se takva mjera u brojevima, gurama, zvijezdama, zvucima ili ma kojim drugim predmetima, a iz tog slijedi da mora postojati odreena opta nauka koja e objanjavati sve to se moe istraivati o redu i mjeri, bez obzira na specinost sadraja. Ova se nauka naziva ve udomaenim imenom univerzalne matematike. Ona treba da sadri prve rudimente ljudskog uma i da svoju djelatnost proiri tako da istina izbija iz svakog predmeta. Dekart za zakljuak iznosi tvrdnju koja e postati aksiomom mehanicistike paradigme: govorei otvoreno, uvjeren sam da je ona (matematika) jae orue spoznaje nego i jedno drugo koje nam je ostavljeno u naslijee, budui da je ona izvor svih drugih spoznaja. Dekartova razmiljanja predstavljaju jedno od najradikalnijih promjena u istoriji ljudske misli. Njegov trijumf odnosio se na izum metode pragmatinog i uspjenog bavljenja materijalnim svijetom. Sr njegove saznajno-teorijske pozicije je upravo pi32

LJ. Tadi, Filozoja prava, Naprijed, Zagreb, 1983, str. 75, 77.

32

tanje metode saznanja, odnosno pitanje pronalaenja najboljeg instrumentarija za adekvatnu spoznaju u cjelini svega to nas okruuje i to u obliku puke ili apstraktne onostranosti, tj. prirode (a moe i onoga to se zove: kosmos, sa Suncem, planetama, zvijezdama...).33 Ali, s druge strane posmatrano, njegova greka je to ta njegova Dekartova metoda vrijedi samo za materijalni svijet u kojem smo kao stanovnici materijalnog svijeta istovremeno i stanovnici duhovne pustinje, to predstavlja njegovu veliku greku u razumijevanju onog bitnog.34 Polazei od naela metodike sumnje (mislim, dakle postojim), Dekart je formilisao prvi princip lozoje koji e zapadno-evropskoj misli omoguiti razvoj Moderne u duhu kartezijanskog dualizma koji je odvojio duh od materije, subjekta od objekta, racionalnost od emocija, razum od mudrosti, znanje od vrijednosti. Ovakvo utemeljenje Moderne imalo je dublje implikacije manifestovane u uspostavljaju separatnog odnosa izmeu drutva i prirode i istovremeno supremacijskog odnosa drutva nad prirodom. Tako se na prirodu poelo gledati kao na neto to je sastavljeno od predmeta, odnosno objekata koji su odvojeni od ljudi. Miljenje u znaku kartezijanskog dualizma je postalo duhovnom i praktinom osnovom zapadne civilizacije u kojoj se ovjek, zbog svog razuma, tretira kao da je iznad prirode, da je priroda neto eksterno i drugo u odnosu na ljudsku vrstu i da joj je podreena. Najvanije ekoloke posljedice su upravo nastale kao posljedica takvog novovjekovM. Kangrga, Spekulacija i lozoja od Fichtea do Marxa, Slubeni glasnik, Beograd, 2010, str. 80. 34 C. Van Doren, op. cit., str. 200. Kartezijanski dualizam izmeu objektivnog i subjektivnog je ak i daleko vei od dualizma hrianske doktrine o razdvojenosti izmeu nebeskog savrenog i vjenog od zemaljskog, nesavrenog i grenog. L. Mumford, Mit o maini, t. II, Graki Zavod Hrvatske, Zagreb,1986, str. 62.33

33

nog naina miljenja o potpunoj separaciji drutva (ovjeka) i prirode, i supremaciji drutva (ovjeka) nad prirodom.35 Dekart je svu prirodu pretvorio u obinu materiju to se kree, sveo kvalitet na kvantitet i utemeljio metodu dominacije nad prirodom to je bio prvi stepen izrabljivanja, a zatim rata, ropstva, ekonomskih pljaki, gusarenja, unitavanja okoline.36 Nauka ovog novog doba je tehniki odreena i Dekart je smatrao da je umjesto spekulativne lozoje potrebno stvoriti novu lozoju kao eksperimentalnu i praktinu nauku koja e biti od koristi za ivot i koja e pomoi oveku da bude gospodar prirode. U svom posmatranju uloge nauke Dekart govori o praktinoj metodi koja bi donijela koristi u gospodarenju nad prirodom. U tom smislu istie: Opazio sam da je mogue doi do znanja vrlo korisnih u ivotu, te umjesto spekulativne lozoje koja se obino ui u kolama, otkriti praktinu metodu pomou koje bi, poznavajui snagu i djelovanje vatre, vode, zraka, zvijezda, nebesa i svekolikih tijela kojima smo okrueni, istom jasnoom kojom razlikujemo razne zanate naih obrtnika, mogli tu snagu primijeniti na isti nain za sve one potrebe kojima bi ona mogla posluiti, te bismo time mogli postati gospodari i posjednici prirode.37 Tako govori Dekart i, upravo, zato Mamford istie da je to - ekoloki zloin Rene Dekarta. Ovaj ekoloki zloin nije bio samo njegov jer on, eksplicitno ili implicitno, obuhvata svu liniju naunih utemeljivaa mehanicistike paradigme. Za sve je jednako karakteristina Dekartova zadnja reenica koja ne sadri jezik nezainteresovanog spekulativnog naunika, nego je povezana sa socijalnim motivima koji od XVI vijeka igrajuLj. Despotovi, Ekoloka paradigma: prilozi zasnivanju politike ekologije, Stylos, Novi Sad, 2002, str. 127-128. 36 J. Riffkin, op. cit., str. 27; L. Mumford, t-II, str. 45 37 Cit prema: L. Mumford, Mit o maini, t. II, str. 82 (podvukla I.K.).35

34

sve bitniju ulogu u razvoju moderne zapadne civilizacije: u istraivanju i kolonizaciji, vojnim osvajanjima i mehanikoj industriji. Gospodari i posjednici prirode zajedniki su bili konkvistadori, trgovci pustolovi, moreplovci, bankari, industrijalci i naunici, vojni stratezi, osvajai svemira i svi drugi koliko god se radikalno razliitim inila njihova zvanja i ciljevi.38 Dekartovo miljenje je bilo racionalistiko, a on zaetnik lozoje koja je pripremila epohu prosvjetiteljstva, onu koja e uspostaviti regnum homini i Boga detronizovati s pijedastala vrhovnog bia. Ovoj racionalistikoj lozoji takvo bie je nepotrebno jer ona ovjeku postavlja zadatak da bude gospodar prirode ime je apsolutizovana vrijednost razuma kao saznajna mo i komponenta ljudskog bia.39 Don Lok (1632-1704) je postavio pitanje zato je ovjekovo djelovanje tako haotino? - odgovarajui da je to zato to su prekreni prirodni zakoni, da je drutveni poredak izgraen na teocentrikoj iracionalnoj tradiciji i obiajima. Zato religija ne moe biti temelj drutva jer je po svojoj deniciji Bog nepoznatljiv, a sve to je nepoznatljivo ne moe da bude osnova utemeljenja vlasti i drutvenog poretka. A, kako se drutveni poredak ne moe temeljiti na religiji, na emu se onda moe zasnivati pita Lok i odgovara: Sada, kad smo napokon prekinuli s beskorisnim obiajima i praznovjerjem, vidimo da drutvo, budui da je sastavljeno iskljuivo od pojedinaca koji sami odreuju vlastite ciljeve, ima jednu i samo jednu svrhu: da zatiti bogatstvo svojih lanova i da dopusti njegovo uveanje. Sebinost, odnosno interes, predstavljaju osnovu organizovanja drave. Drutvo postaje materijalistiko: cilj drave je da osigura ljudima slobodu da vlast nad prirodom38 39

L. Mumford, op. cit., loc. cit. Lj. Milosavljevi, op. cit., str. 110. 35

iskoriste za stvaranje bogatstva. Drava treba da potpomogne podjarmljivanje prirode, a negiranje prirode put je prema srei. Ljudi su gospodari i posjednici prirode, priroda mora biti osvojena i protiv nje se mora boriti i iznad nje izdii, ljudi moraju postati potpuno osloboeni robovanja prirodi i mogu gomilati onoliko trajnih vrijednosti koliko ele. Lokova lozoja drutvenog i dravnog poretka proglaava smrt prirodi, a o ovoj crnoj ekologiji Rifkin kae: Dok ita Loka s pozicija savremene brige za ekologiju, ovjek ima iritirajui osjeaj da on ne bi bio zadovoljan dok svaka rijeka na Zemlji ne bi bila pregraena, svaka prirodna ljepota prekrivena oglasnim ploama i svako brdo pretvoreno u gomilu da bi se dolo do uljanih ploica. Lok zagovara proizvodnju i materijalizam tako kruto da osuuje amerike Indijance kao aicu ljudi koji ive na jednoj od najbogatijih zemalja na svijetu, a ljudi e iskoritavati njena bogatstva: Tamo se vladar velikog i plodnog podruja hrani, stanuje i oblai loije od nadniara u Engleskoj. S Lokom je sudbina modernog ovjeka zapeaena. Od doba prosvetiteljstva naovamo, ovjek je u traenju znaenja i svrhe ivota sveden na hedonistike aktivnosti proizvodnje i troenja. ovjekove potrebe i tenje, njegovi snovi i elje, sve je to podreeno trci za vlastitim materijalnim napretkom.40 Adam Smit (1723-1790) je smatrao da se interes treba temeljiti na uspjehu. Iz ekonomije Smit izbacuje moral a na njegovo mjesto stavlja egoizam. Njegova teorija podreuju sve ljudske elje potrebi da se pomou materijalnog bogatstva zadovolje ovjekove potrebe, i zato tu nema mjesta za etika nego iskljuivo za utilitaristika opredjeljenja.4140 41

J. Rifkin, op. cit., str. 29, 32. J. Riffkin, op. cit., str. 33.

36

Smit je nastojao ekonomsku teoriju izgraditi na mehanicistikoj paradigmi: ekonomiju uporeuje s nebeskim tijelima koji se kreu u skladu s odreenim zakonima prirode; potivanje tih zakona rezultirae ekonomskim napretkom. Ali, drava kontrolom ekonomije naruava te zakone, trite se ne razvija, ono se priguuje. Poto je uspjeh osnovni motiv ekonomske djelatnosti, onda je najekasnija metoda organizovanja ekonomije lese-fer ideja da sve treba da ide svojim tokom i da se ljudima dopusti nesmetano djelovanje. Kako je interes u osnovi ljudskog djelovanja, onda ovjeku treba omoguiti da udovolji sebi, a udovoljavanjem samom sebi udovoljava i drugima i to koristi i drugima: Svaki pojedinac neprestano ulae sve svoje snage da bi pronaao najbolji nain da uloi kapital kojim raspolae. Tano je da pri tom ima u vidu vlastitu korist, a ne korist drutva. No, nastojanje oko vlastite koristi prirodno, ili bolje nuno, vode ga tome da prednost daje ulaganju koje je najbolje za drutvo. Kao to je poznato, nekoliko jednostavnih strojeva (poluga, klin, toak, osovina, kotur i vijak) bili su poznati i ljudi su ih koristili hiljadama godina gotovo na isti ili slian nain. Vremenom su postajali sloeniji mada je, i pored razvoja praktinog znanja, inovacije su na njima tekle veoma sporo. Jer, ipak ljudi nisu imali velika znanja o onome to su radili: vrste navike i oskudno znanje su temelji tradicionalne hiljadugodinje proizvodnje. Od XVII vijeka e Galilej, Dekart i Njutn zajedno sa velikim brojem drugih naunika, takvo neznanje pretvoriti u znanje, tako da su ljudi konano poeli shvatati zato strojevi rade to to rade i kako bi se njihov rad mogao poboljati da bi se zadovoljile ljudske potrebe. Tako su se otkria u mehanici razvijala veoma brzo i brzo su uticala na nova otkria. Shvatilo se da se ekasne i produktivnije strojeve moglo napraviti samo37

uz pomo energije, odnosno snanijeg i boljeg izvora energije: ugalj i para poeli su pokretati industrijsku revoluciju. Sada je svaki stroj radio bolje, inovirani su im dijelovi pravljeni od vrih materijala (elika) za jo bolji i ekasniji rad. Prioritet u izradi dijelova za mehanike strojeve dobila je proizvodnja nove vrste, kaljenog elika u peima zagrijavanim ugljem i koksom. Iako se za elik znalo jo od doba Spartanaca koji su ga koristili za izradu najboljeg oruja i oklopa, sada se on poeo upotrebljavati za izradu dijelova mainskih postrojenja kako bi oni bili izdrljiviji i trajniji. Poeli su proizvoditi vie a da ih se nije moralo mijenjati. Sada je to ve dalo zamah boljoj i obimnijoj proizvodnji predmeta za trite.42 Da bi proizvodnja bila jo ekasnija, produktivnija i obimnija, bilo je neophodno jo neto uiniti: organizovati je na jednom mjestu i podijeliti poslove u njoj. Zato se smatra da je najvaniji mehaniki izum XVIII vijeka bila fabrika kao veliki stroj koji je povezivao ljude i mehanike elemente kako bi se dobila koliina roba koja je do tada bila nezamisliva. U 1776. godini Adam Smit objavljuje svoje djelo Bogatstvo naroda u kojem iznosi teoriju prema kojoj nadmetanje i konkurencija za bogatstvo meu ljudima dovodi do napretka drutva. U osnovi tog funkcionalnog sistema nalazi odnos izmeu ponude i potranje koji predstavljaju nevidljivu ruku trinog mehanizma. U svojoj teoriji Smit polazi od osnovne tvrdnje da raspolaemo nagonom za stvaranjem bogatstva i da taj nagon, zajedno sa tritem i podjelom rada koji se ostvaruju kroz trgovinsku razmjenu, predstavljaju drutvenu mainu stalnog ekonomskog razvoja. Smit je u svojoj knjizi oduevljeno pisao o velikoj produktivnosti male fabrike penadli koja se temeljila na podjeli rada. Jedan ovjek izvlai icu, drugi42

C. Van Doren, op. cit., str. 207-208.

38

je ravna, trei sijee, etvrti ilji, peti brusi pri vrhu za glavicu. Za izradu glavice potrebne su dvije ili tri posebne operacije. Staviti glavicu na iglu je posao za sebe, privrstiti je jo jedan, a staviti ih u omota ak je poseban zanat... Vidio sam malu manufakturu takve vrste u kojoj je bilo zaposleno samo desetoro ljudi, gdje su neki zbog toga radili dvije ili tri posebne operacije. Ali premda su bili siromani, i stoga loe opremljeni nunim strojevima, mogli su, kad bi se potrudili, zajedno u a jednom danu nainiti pet i pol kilograma penadli. U pola kilograma ima neto vie od etiri hiljade penadli srednje veliine. Tih deset osoba, stoga, moe zajedno u jednom danu nainiti neto vie od etrdeset osam hiljada penadli... Ali da su radili svaki za sebe i nezavisno jedan o drugom... svaki od njih ne bi mogao napraviti dvadeset, moda ak ni jednu penadlu dnevno... Za Smita je takva nova vrsta strojeva, fabrika, mogla proizvoditi mnogo proizvoda i biti izvor opteg blagostanja. A moe to biti samo zato to je rad podijeljen. Upravo, podjela rada ne samo u jednoj fabrici, nego i unutar naroda i iznad naroda predstavlja izvor tog novog bogatstva. Na primjeru proizvodnje kaputa Smit kae: Pogledajte odjeu najobinijeg zanatlije ili seljaka u civilizovanoj i naprednoj zemlji i vidjeete da je broj ljudi iskoriten u pribavljanju takvog proizvoda, koji ini tek mali dio industrije, vrlo velik. Vuneni kaput, na primjer, koji pokriva seljaka, koliko god bio hrapav i grub, proizvod je zajednikog rada velikog mnotva radnika. Ovar, ovjek koji sortira vunu, elja, ovjek koji boji vunu, drlja, prelac, tkalac, punja, kroja te mnogi drugi, svi moraju udruiti svoje posebne vjetine kako bi zgotovili ak i taj priprost proizvod. Koliko se, usto, trgovaca i prevoznika mora zasposliti...koliko jo trgovanja i plovidbe...koliko graditelja brodova, mornara, izraivaa jedara, uara... Princip podjele rada nije otkriven u XVIII vijeku, ve znatno ranije. Ali, ono to je novo jeste39

praktina primjena tog principa u proizvodnji kako bi se proizvodnja predmeta znatno proirila i uveala i postala ekasnijom i produktivnijom.43 Pored pomenutih teoretiara koji su svojim teorijskim i metodskim konceptima omoguili formiranje modernog pogleda na svijet i njegovog mehanicistikog modela ivota, pomenimo ukratko jo jedan veliki duhovni pravac koji je, takoe, doprinio da se Moderna formira, a to je prosvjetiteljstvo koje je duhovni nastavak racionalistike lozoje. Prosvjetiteljstvo odbacuje predrasude istiui znaaj autoriteta znanja. Njegove pristalice su smatrale da je u znanju sadrana nadmo, a da nadmo porobljava. Ljudi od prirode ele nauiti upravo to kako je treba promijeniti da bi se zavladalo i njom, ali i ljudima, i nita drugo i ne vai. Zato se prosvjetiteljstvo prema stvarima odnosi kao dikatator prema ljudima jer ih priznaje samo manipulisanjem. Instrumentalizacija uma predstavlja umstvenu, racionalnu mo praktinog vladanja ljudima i prirodom.44 Poznati moto prosvjetiteljstva usudi se da zna (Sapere aude) znaio je to da je neophodno vjerovati svom znanju, tj. uopte znanju, i zato je postao poticaj za nastajanja i postignua modernog ovjeka.45 Veoma brzo se prosvjetiteljski pokret pretvorio u snaan antiteoloki i antimetaziki pokret. Veliki ljudi koji su u Francuskoj prosvjeivali duhove za predstojeu revoluciju, bili su i sami revolucionarni. Oni nisu priznavali nikakav spoljni autoritet, ma koje vrste bio. Religija, shvatanje prirode, drutvo, dravni poredak, sve je bilo podvrgnuto najbespotednijoj kritici; sve je trebalo ili daC. Van Doren, op. cit., s tr. 208-209. M. Horkhajmer, T. Adorno, Dijalektika prosvjetiteljsta, Sarajevo, Veselin Maslea, 1974, str. 18. 45 E. From, ovjek za sebe, Naprijed, Zagreb, 1977, str. 14.43 44

40

opravda svoj opstanak pred sudom razuma, ili da se odrekne opstanka. Misaoni razum postao je jedino mjerilo koje se primjenjivalo na sve... Svi dotadanji drutveni i dravni oblici, svi od starine naslijeeni pojmovi baeni su kao nerazumni u ropotarnicu; svijet se dotle rukovodio samo predrasudama; sve prolo zasluuje samo saaljenje i preziranje. Sad je tek nastalo svjetlo, carstvo uma; praznovjericu, nepravdu, privilegiju i ugnjetavanje treba odsada da potisnu vjeita istina, vjeita pravda, prirodna jednakost i neotuiva ovjekova prava.46 Pod uticajem prosvjetiteljstva i mehanicistikog pogleda na svijet, metazike spekulacije su bile osuene na nestanak, kult nauke je postao opti, a metode prirodnog istraivanja su sada trebale da postanu univerzalno primjenljive i da ak obuhvate i analizu drutvenih pojava (to je kasnije bio i motiv nastanka sociologije kao nauke o drutvu). Tako se naa epoha razvijala upravo pod uticajem nauke, tehnologije i racionalne misli, iji su izvori u sedamnaestovjekovnoj i osamnaestovjekovnoj Evropi. Zapadnu industrijsku kulturu uobliilo je prosvetiteljstvo tekstovi onih mislilaca koji su se suprostavili uticaju religije i dogme i bili rjeeni da ih zamjene jednim promiljenim pristupom praktinom ivotu. Filozo prosvjetiteljstva zastupali su jedno jednostavno, ali oigledno veoma sloeno naelo: to smo vie u stanju da racionalno pojmimo svijet i sebe same, to emo vie biti u stanju da istoriju uobliavamo prema sopstvenim interesima i potrebama. U tom smislu se moramo osloboditi navika i predrasuda iz prolosti kako bismo mogli da kontoliemo budunost.47K. Marks, F. Engels, Izabrana dela, t. II, Kultura, Beograd, 1950, str. 112-113. 47 E. Gidens, Odbegli svet: kako globalizacija preoblikuje nae ivote, Stubovi kulture, Beograd, 2005, str 29.46

41

Prosvjetitelji su bili opinjeni ubrzanjem, dinamikom, kretanjem ka zadatim ciljem Univerzalnog osloboenja. Meutim, nisu bili svjesni da taj isti put vodi porobljavanju ovjeka i njegovom odvajanju od prirode, a time i do ekolokih problema i ekoloke krize. Ljudi koji su stvorili mehaniku sliku svijeta predvidjeli su mnoge stvarne izume u otkria i strastveno eljeli da se oni ostvare. Ali ak ni spekulativno nisu mogli naslutiti obeshrabrujui drutevni ishod svojih nastojanja. Neposredni uinak novog miljenja i postavki lienih emocija bio je privremeno vrlo povoljan, jer je ohladio pregrijanu atmosferu teolokih rasprava koja je preostala od reformacije i protureformacije.48 Od XIX vijeka su one snage to su vodile civilizaciju poele snanije razvijati jaanje centralne drave, birokratije i obavezne vojne slube, te regimentacija industrijskog sistema, nansijske pekulacije, irenje imperijalizma i zloupotreba ropstva - negativne pojave koje su u ljudskom duhu romantini novi svijet potisnule mehanikim Novim svijetom. Sada se pojavio novi bog i nova religija koji su opsjednuli ljudski um iz kojeg se razvila mehanika slika svijeta. Potiskujui romantinu i organsku sliku svijeta, nova mehanika slika je sa svojom naukom i izumima, kao i njihovom tehnolokom primjenom a prema mjeri stroja, potiskivala svijet prirode. Ta ideologija dovela je primat denaturiranom i dehumaniziranom okoliu, u kojem je novi tehnoloki kompleks mogao cvasti a da ga ne sputavaju nikakvi ljudski interesi i vrijednosti, osim ovih same tehnologije. Veliki dio ljudskog roda i prebrzo e doslovce zaboraviti da je ikad postojao neki drugi okoli ili neki alternativni nain ivljenja.4948 49

L. Mumford, op. cit., t-II, str. 69. L. Mumford, op. cit., str. 27-28.

42

Zahvaljujui teorijskim gleditima racionalistikih mislilaca, izmeu mehanicistike paradigme i modernog shvatanja nauke i tehnike postoji jedna kauzalno-genetika veza o emu veoma ilustrativno pie Rifkin: Prvo, u svijetu postoji precizan matematiki poredak koji se moe izvesti iz posmatranja kretanja nebeskih tijela. Na sreu, ovdje na Zemlji veina stvari je na primitivnom nivou i nalazi se u haotinom i zbrkanom stanju. Zato ih treba preurediti da bi se u svijet unio isti red kakav, ini se, postoji u ostalom kosmosu. Pri tom se javlja pitanje: kako najbolje urediti prirodnu gradnju da bi se odrala ista vrsta reda koji postoji u svemiru? Pretpostavlja se da je odgovor u tome da se za preureivanje prirode upotrijebe nauni principi mehanike na nain koji najbolje unapreuje materijalne ovjekove interese. Logian zakljuak te velianstvene nove paradigme bio je jednostavan: to vie gomilamo materijalnih dobara, to e svijet postati ureenijim. Progres je, dakle, gomilanje sve veeg materijalnog obilja, to e, kako se pretpostavlja, imati za posljedicu sve sreeniji svijet. Nauka i tehnologija su sredstva kojima se taj zadatak postie. To je, najsaetije reeno, osnovna praktina pretpostavka mehanicistikog pogleda na svijet... Eto, tako je izgledala ideja o progresu u mehanicistikoj eri. Sveden na svoju najobiniju apstrakciju, progres je vien kao progres kojim su ljudi zauzdavali loije ureen svijet prirode da bi stvorili ureeniji umjetni okoli. Ili, drugim rijeima, progres stvara veu vrijednost u prirodi od one to je ona ima u svom prvobitnom stanju. U tom kontekstu, nauka je metodologija pomou koje ljudi ue zakone prirode da bi je mogli podvrgnuti svojim vrstim pravilima i propisima. Tehnika je, pak, primjena tih pravila na pojedinane sluajeve, sa svrhom da se dijelovi prirodnog procesa pretvore u korisne oblike vie vrijednosti, strukture i reda u prirodnom stanju. Mehanicistiki pogled na svijet, svjetonazor matematike,43

nauke, tehnologije, materijalizma i progresa, svjetonazor koji prisvaja pravo da objanjava svijet u kojem ivimo, poinje gubiti svoju vitalnost, jer se energetska podloga na kojoj je niknuo blii smrti.50 Treba napomenuti da je zbog svojih dostignua mehanika slika svijeta bila prihvatljiva. Ali, ona je sobom nosila i slabosti izbacila je ovjeka i zanemarila postojanje sloene stvarnosti organizma to je bila posljedica nedostatka svijesti o ekolokoj sloenosti svijeta. Tako je mehanizovana slika svijeta, koja je izbacila unutranju, subjektivnu i duhovnu stranu ljudskog bia i ovjekovog postojanja, izrasla na ovjekov raun i na njegovu trajnu tetu.51 Iako je mehanicistika paradigma davala snaan poticaj za razarajue djelovanje na prirodnu okolinu, ipak je u periodu od XVII pa do XIX vijeka odnos prema prirodi bio razliit. U shvatanju prirode u ranom Novom vijeku se istiu dva komplementarna obrasca: slika opale prirode, i predstava o harmoninoj, uravnoteenoj prirodi. U elitnoj kulturi XVII vijeka dominira slika opale prirode. Ovdje se priroda shvata kao izraz jedne aktivne volje koja stvara poredak. Kao marioneta priroda visi o koncima koje Tvorac dri u rukama i zato je ona krhka, slaba i ugroena raspadom i ovjek je neprestalnim popravljanjem moe usporavati, ali ne moe zauvek zadrati. A, s obzirom da je priroda krta i jogunasta, ovek radom i naporom mora otimati od nje sredstva za ivot. Kao takvo opasno mjesto, prirodu treba podvrgnuti vladavini i oblikovanju i zato je smemo bez ustruavanja iskoriavati, preoblikovati, muiti je i ekpsrimentalno istraivati, jer ona je puka pasivna graa.52J. Rifkin, op. cit., str. 34-35. L. Mumford, op. cit., str. 70, 79. 52 R. P. Ziferle, Priroda/okolina Novi vek, u: Istorija evropskog mentaliteta: glavne teme u pojedinanim prikazima, str. 482.50 51

44

Drugo gledite govori o harmoninoj prirodi koje e dominirati u XVIII vijeku. Ovo gledite posmatra prirodu prema slici njenog tvorca i zato je ona lijepa, harmonina, uravnoteena i usmjerena na ovjekovu korist. Kako ju je tvorac napravio kao savrenu mainu koja se trajno moe odravati a da Bog ne mora da se neprestano uplie i ako su se u realnoj prirodi, recimo u pejzau, u zajednicama biljaka i ivotinja ili u kompleksnoj strukturi organizama mogli oitati predikati njenog tvroca, onda izuavanje prirode nudi poseban prilaz Bogu. Tako e knjiga otkrovenja biti zamijenjena knjigom prirode, a teoloki pristupi prirodi e zamijeniti prirodnonauni pristup (botaniki, prije svega). S druge strane, na mjesto dvorskog naela razumske kontrole i potinjavanja prirode, doi e graansko naelo prirodnosti i spontane samoregulacije, jer prirodno stanje se ne doivljava vie kao stanje svireposti i oskudice, ve unutranje harmonije, obilja i lepote.53 U XIX vijeku dolazi do ralanjivanja i diferenciranja slike o prirodi. I u ovom periodu se obrazac harmonine prirode povezuje sa drugim obrascima, a posebno sa prirodom kao radikalnom subjektivnou to e, recimo, predstavljati identitetnu i mentalitetnu osnovu ekoloke i pravne misli o zatiti ivotinja, misli koja je bila nepoznata prethodnim epohama. Takoe, priroda postaje i politiki borbeni pojam u okviru kojeg e ogranieni prirodni resursi morati postaviti granicu socijalnom i politikom napretku u smislu beskrajne privrede na to je jo upozoravao i Maltus. U kasnom XIX vijeku se ambivalentni odnos prema prirodi ogleda u, s jedne strane, zaklinjanju u napredak po prirodnim zakonima a, s druge strane, u strijepnji da se priroda kree53

Op. cit., str. 483-484. 45

nanie nata nas upozorava stav o entropiji i toplotnoj smrti svemira. Razvoj industrijalizacije, urbanizacije i modernizacije e jo snanije razviti subjektivnu percepciju prirode. Ubrzane promjene pejzaa i devastiranje prirodne okoline razvie albe i proteste zbog estetskog pustoenja predjela ime su zahtjevi za zatitu prirode doveli do pojave novih drutvenih pokreta koji su spas traili u izlasku iz zajednice, u seoskoj komuni, u naseljavanju, u vegetarijanstvu, u kulturi nagog tijela i u okretanju ka onome to je elementarno. Tako e se od ranog XX vijeka manje oblasti prirode staviti pod zatitu zakona, ali ono to je trebalo da se zatiti ve je ubrzano i nepovratno nestajalo. Tako se posle teogene prirodne krize u Apokalipsi i ziogene krize u entropiji sada je antropogena prirodna kriza industrijskog sistema dospela pod nian. Iako je na kraju XX vijeka priroda izgledala velika, ipak se shvatilo da se ona moe razoriti nespretnim rukovanjem. Novi drutveni pokreti su isticali da je uspostavljanje mira sa prirodom znaajan legitimni zadatak drave te su, stoga, drave osnivale ministarstva za zatitu okoline, ali problem nije rijeen. I dalje je ostala snano prisutna strijepnja da ekoloku krizu kao krizu okoline nee moi biti mogue izbjei na dui rok. Jer, demografska eksplozija, razaranje prirodne okoline i sve vei i izraeniji nedostatak resursa u prvi plan su stavili zahtjev za novom konstrukcijom prirode. A to, opet, implicira krah kulture Moderne i promjenu postojeeg mentaliteta i uspostavljanje kvalitativno drugaijeg mentaliteta i identiteta holistike i bioetike kulture.

46

1.2. MODERNA PROIZVODNJA1.2.1. Racionalizacija i drutveno djelovanje Pored ranije ve navedenih teoretiara i pravaca koji su omoguili utemeljenje i armaciju Moderne, pomenuemo jo jednog znaajnog teoretiara, a to je Maks Veber. Prema njegovom miljenju razvoj savremenog drutva se ne moe temeljiti na tradicionalnim vrijednostima, vjerovanjima i obiajima, ve na racionalnosti.54 Veber istie da svim drutvenim djelatnostima u modernim drutvima upravlja princip racionalnosti koji se temelji na matematikoj ideji raunice, kalkulacije i ekasnosti: raunica, racionalno rukovoenje i ekasno organizovanje industrijskog kapitalizma su potisnuli tradiciju kao osnovu utemeljenja tradicionalnog predindustrijskog drutva. Upravo, sa industrijskim drutvom se zapoeo naglo raspadati tradicionalni svijet praznovjerja, obiaja, krutih navika i emocionalnosti, a zapoeo razvijati jedan sasvim novi i do tada nepoznati svijet ekasnosti i racionalnosti. Sada su ljudi poeli da razmiljaju pragmatino, ekonomski i kalkulantski: kako neto uraditi jednostavnije i jeftinije, kako neto utedjeti ili jednostavnije organizovati i slino. U novoj organizaciji ne samo proizvodnje, nego i ivota, tradicionalne instutucije sa svojim vrijednoRije ratio u latinskom jeziku ima vie znaenja, kao to su: um, razum, zakon, pravilo, raun, raunanje, svota, broj, poslovna veza, promet, korist, interes. Pojam racionalizacije Veber najire upotrebljava u svim ovim znaenjima kao svojevrsnu sposobnost proraunljivosti ili kalkulabilnosti, sposobnost koja je razvijena u kapitalizmu i njegovom ekonomskom duhu, svetovne askeze ili protestantske tike. Lj. Tadi, Poredak, autoritet i sloboda, Slubeni glasnik, Beograd, 2007, str. 380.54

47

stima gube na znaaju jer sada organizacije i birokratija organizuju drutvo zato to je njihovo djelovanje racionalno. Upravo, time se pokazuje da se Veberova razmiljanja o racionalnoj organizaciji drutva nalaze na tragu Moderne, te prirodno-naune i kartezijanske tradicije koja je svoje korijene imala u Renesansi i Prosvjetiteljstvu, kao i u teorijskom miljenju Bekona, Dekarta, Loka, Smita, i drugih teoretiara. Kao teoretiar koji je objasnio znaaj fenomena racionalizacije - bez koje ne bi bilo ne samo evropske, nego i svjetske civilizacije - Veber se nalazi na tragu Moderne. Govorei o racionalnoj spoznaji i racionalnom ovladavanju prirodom Veber zapravo govori na isti nain na koji govore i drugi teoretiari. S jedne strane, njegova su gledita proizvod utemeljenja i razvoja Moderne a, s druge strane, i poticaj njenog daljnjeg razvoja. Upravo na tom velikom duhovnom prostoru Moderne i Veber e razmiljati o fenomenu racionalizacije. Temeljna i bitna karakteristika modernog Zapada, a i savremenih drutva u odnosu na tradicionalna, je postojanje sve veeg stepena racionalizacije, kalkulacije, raunanja i predvianja, tj. vei stepen organizovanja ivota ljudi u skladu sa naelima - ekasnosti. Racionalizacija je pojava koja zahvata sva podruja drutvenog i linog ivota ljudi i ima izuzetno veliko znaenje za poveanje proizvodnosti i ekasnosti ljudskog rada. Racionalizacija privrede, prava, drave, nauke i drutva u cjelini faktori su stvaranja i razvoja kapitalizma i osnovne su karakteristike po kojima se naa drutva razlikuju od predindustrijskih, predkapitalistikih i predmodernih drutava. Moderna privreda se smatra racionalnom zato to se rukovodi principima produktivnosti, racionalizacije i ekasnosti, uprave i organizacije. Zapadni svijet i njegov bilo koji, a posebno ekonomski sistem racionalizacije svoje postojanje duguju racionalno-legalnom48

autoritetu i njegovoj birokratiji. Na podruju ekonomije se ovaj proces manifestuje u preciznom mjerenju rada proizvoaa i ostvarenja vee koliine proizvoda. Racionalizacija privrede, prava, drave, nauke i drutva je faktor stvaranja kapitalizma i bitna karakteristika po kojima se naa drutva razlikuju od onih koja su im prethodila. Moderna privreda se smatra racionalnom po tome to se rukovodi principima najproduktivnije uprave i organizacije. Veber je tano zapazio da je i delatnost moderne birokratske uprave potinjena kriterijumu kalkulabilnosti i ekasnosti kako u privrednom pogonu (Betrieb) tako i u klasinom birokratskom nadletvu (Behrde). Reju, prisutnost tog kriterijuma osea se i u jednakoj meri i u ekonomiji i u administraciji, odnosno u pravosuu.55 Temeljnu osnovu ekonomske racionalizacije na Zapadu Veber nalazi u protestantskom duhu i njegovom religijskom elementu koji su za njega imali kljunu ulogu u razvoju kapitalizma na Zapadu. Dok su u drugim sredinama postojali iracionalni religijski sistemi (konfuijanizam, taoizam, hinduizam), dotle se na Zapadu razvijao racionalni religijski sistem kalvinizma (asketizma, puritanizma) koji je utemeljio razvoj kapitalizma. Govorei o odnosu izmeu religije i kapitalizma, Veber istie da su Indija i Kina u svoje doba raspolagale znaajnim naunim i tehnikim znanjem, da su imali neke oblike preduzetnitva, ali da im je nedostajala vrsta religije koja bi uticala na razvoj kapitalizma, to je uspjelo Evropi prije svega zahvaljujui asketskom protestantizmu, a kalvinizmu posebno. Kapitalistika privreda i proizvodnja u Evropi imaju svoje proizvodne korijene u religiji i religijskoj duhovnosti. ovjekova sudbina je, poziv da radi i samo radi, i u svojim temeljnim naelima protestantizam sadri ideju ispunjenja poziva. Udaljavanje od katolianstva i protest prema njegovoj55

Lj. Tadi, op. cit., str. 466. 49

spekulaciji razvija novi mentalitet ljudi u korist racionalnog duha. Prelazak sa katolianstva na protestantizam bio je uslovljen nekim faktorima: katolicizam je svojim asketizmom bio vie otuen od svijeta; protestantizam je unapreivao preduzimaki i trgovaki duh, duh rada i napretka gdje je rad shvaen kao jedan zadatak, ali Bogom postavljen zadatak. Dok je askeza bila iz manastarskih elija preneena u pozivni ivot i poinjala da ovladava unutarsvjetovnim moralom, ona je, sa svoje strane, pomagala da se izgradi onaj moni kosmos privrednog poretka, vezanog za tehnike i ekonomske pretpostavke mehaniko-mainske proizvodnje. Protestantizam je osuivao dokolicu. Gubljenje vremena, zatim prazno prianje, razonoda, prekomjerno spavanje due nego to je neophodno za odravanje zdravlja (6-8 sati) i luksuz su moralno apsolutno za osudu.56 Polazei od stava da ljudskim djelovanjem upravljaju znaenja ili motivi, Veber je istakao da religijska znaenja i ciljevi mogu usmjeravati ljudska djelovanja. Religija nije samo niti jednostavno uslovljena ekonomskim faktorima, nego postoji i obrnut i snaan uticaj kojim ekonomska etika religije trai od svojih vjernika odreeni tip ponaanja. Osnovna razlika izmeu protestantizma i istonjakih religija je u racionalnosti i racionalizmu. S obzirom da osnovnu sutinu kapitalizma ini trka za protom, jasno je da kapitalistika organizacija proizvodnje mora biti utemeljena na birokratskoj racionalizaciji. U osnovi kapitalizma je duh kapitalizma koji se sastoji od odreenih vrijednosti, ideja, etikih shvatanja i normativnih obrazaca miljenja i ponaanja. Birokratija i proces birokratizacije56

M. Veber, Protestantska etika i duh kapitalizma, Svjetlost, Sarajevo, 1968, str. 190, 170-171.

50

predstavljaju za Vebera pravi primjer racionalizacije. Zato je i isticao da se ljudi okreu od tradicionalnih vrijednosti koje su zasnovane na iracionalnosti, sentimentalnosti, tradiciji, praznovjerju, obiajima, religiji i krutim navikama, i da se sve vie okreu prema racionalnim, kalkulantskim, proraunatim, ekasnim i interesnim orijentacijama linog i drutvenog djelovanja. Tako je tradicionalno predindustrijsko drutvo ustupilo mjesto modernom industrijskom drutvu u kojem nema prostora za osjeanja, ve za racionalni razvoj svega u drutvu: ekonomije, politike, zdravstva, nauke, tehnologije, organizacije i upravljanja drutvom. Racionalizacija ima za posljedicu ekasnu organizaciju drutvene proizvodnje a pomou birokratskog modela organizacije i uprave se mogu lake razumjeti fabrika, preduzee, vojna kasarna, dravna uprava, velike prodavnice, supermarketi i megamarketi, univerziteti (vea prolaznost), sport (vie pobjeda), itd. Birokratija obuhvata biznis, vladu, religiju, univerzitete i sve druge drutvene oblasti, institucije i ustanove. Procesi racionalizacije su kapitalizmu omoguili ovladavanje ljudima. U njima je kapitalizam postajao i sve vie militaristiki jer se oslanjao na oruje dravne vojske kad pregovorima nije uspio postii ciljeve. Na taj nain su utemeljene osnove kolonijalizma i imperijalizma. Osima toga, kapitalizam je svojim razvojem u sva podruja ivota unio materijalistike poglede i hladnu raunicu. To je bila podloga, precizna, uredna i naoko ekasna, na kojima se naslanjao sloeni i blistavi kompleks baroknog ivota. Novi trgovaki i bankarski slojevi naglaavali su metodu, red, vjetinu, mo i pokretljivost navike kojima se uvrivalo ekasno upravljanje ljudima.5757

L. Mumford, op. cit., str, 408 (podvukla I.K.). 51

Kapitalizam zahtijeva veu racionalizaciju i porast birokratije koja nadzire ne samo prikupljanje poreza, nego i kompletnu organizaciju drutva prema principima birokratske organizacije. Kapitalistiki procesi racionalizacije imaju za cilj vladanje nad ljudima i prirodom.58 1.2.2. Moderna tehnologija proizvodnje U predindustrijskom periodu ovjek je subjekt rada i proizvodnje, njen organizator i kontrolor. Produktivnost rada je odreena i ograniena snagom miia kao i proizvoakom sposobnou, spretnou i umjenou. Proizvodnja je ograniena energetskim i informacionim elementima. Industrijska revolucija predstavlja prelaz iz perioda proizvodnje utemeljene na manuelnom radu u period mehanizacije. Sada ulogu subjekta rada i proizvodnje pripada maini dok ovjek zadrava ulogu receptora i subjekta odluivanja. Djelovanje na prirodu prestaje biti ogranieno ovjekovim zikim sposobnostima jer je bioloka pogonska energija zamijenjena energijom vjetra, vode, uglja i tenih goriva. Ekoloki posmatrano, period mehanizacije pokazuje izrazito postojanje ogranienosti energije i prirodnih resursa. Period mehanizacije je praen stalnim tehnolokim usavravanjima. Iako se esto, ali pogreno, tempocentriki misli da su tehniki izumi proizvodi modernog vremena, ipak treba napomenuti da neki tehniki izumi datiraju iz perioda prije nae ere. Evo nekih:Mersije je dobro primijetio da je birokratija pretjerana, rastrona i muna i, iako je glomazna, poslovi se obavljaju sporo jer preporuke, propisi, naredbe, registracije i svakojake formalnosti postale su isto toliko brojne koliko su i besmislene. Cit. prema: L. Mumford, op. cit., str, 420.58

52

Godina prije nae ere 20.000 10.000 8.000 7.000 5.000 3.500 3.000 2.000 1.000 800 300 100

Izum kamene alatke, svjetlo od zapaljenog ulja koritenje ivotinjskih koa za grijanje bronzane alatke, oruje od slonovae, kvarca i bakra (Egipat) biljeenje zapisa toak (Sumerci), raunske radnje (Mesopotamija); koritenje plovila na jedra Nilom i Eufratom vage (Egipat) astronomi odreuju vrijeme ((Egipat) upotreba gvoa oruje od gvoa (Egipat); upotreba dijelova stakla kao soiva (Kina) vjetrenjae (Perzija) vodenica (Grci); Arhimed ispitivao upotrebu poluge i zupanika etelica (Kelti)

Kao to se vidi, stari ljudi nisu bili neznalice nauke i zato je tempocentrizam ljudi XIX i XX vijeka prema kojem je ovo doba najznaajnije i predstavlja vrhunac tehnolokih dostignua ne samo pogreno, nego predstavlja i izraz postojanja izrazite kulturne arogancije. Kao primjer razvijenije podjele rada koja je prethodila modernoj mainskoj proizvodnji i modernoj tehnologiji proizvodnje, naveemo za ilustraciju manufakturu srednjeg vijeka koja je pogodovala mehanizaciji. Rije je o samostanima koji su se gradili blizu rijeka kako bi se koristili53

vodom kao pogonskom energijom, a koji su tada igrali veliku ulogu u razvoju strojeva, a posebno u raznovrsnoj primjeni vodenice: Rijeka ulazi u opatiju koliko joj to doputa zid koji slui kao nasip. Ona se najprije ulijeva u itni mlin gdje se veoma aktivno upotrebljava za meljavu zrnja pod teinom mlinskih kamenova i za potresanje nog sita kako bi se odvojilo brano od mekinja. Otuda tee u susjednu zgradu i puni kotao u kojem se voda grije za pripravljanje piva koje redovnicima slui kao pie ako proizvodnja vina ne nagradi rad vinara. Ali rijeka jo nije dovrila svoj posao, iz itnog mlina se ona se odvodi do strojeva za valjanje platna. U mlinu ona je pripremila hranu za brau, a sad joj je dunost da im napravi odjeu. Rijeka to ne odbija, niti odbija da obavi bilo kakav posao koji se od nje trai. Tako ona naizmjenice podie i sputa teke maljeve i batove ili, tanije, drvene pritiskivae strojeva za valjanje platna. Kada je svojim brzim vrtlozima pokrenula sve te kotae da se brzo okreu, isputa pjenu te izgleda kao da i sama ima vrstu povrinu. Sada rijeka ulazi u tavionicu gdje posveuje mnogo brige i rada pripremanju potrebnih materijala za redovniku obuu; tada se ona dijeli na mnogo malih rukava i marljivo tekui dalje prolazi kroz razliita odjeljenja, trai posvuda one koji trebaju njezine usluge za bilo koju svrhu, bilo za kuhanje, okretanje, mrvljenje, natapanje, pranje ili meljavu, uvijek nudi i nikad ne odbija pomo. Konano, da bi sve obavila i zasluila punu pohvalu, ona odnosi smee i sve ostavlja isto (Bertran ile).59 Moderna tehnologija proizvodnje nastala je sa pojavom mehanizacije, odnosno onda kada je dolo do intenzivnije zamjene bioloke energije ekasnijom energijom vode, vjetra, uglja i tenih goriva. Znaajna drutvena posljedica pojave i upotrebe mehanizacije u procesu proizvodnje odnosila se na59

C. R. Walker, op. cit., str. 36.

54

rastereenje operatora od zikog zamora i umnoavanje moi obrade materijala. Tako se ona odnosila i na veliko poveanje produktivnost rada i proizvodnje. Na primjer, 2 su roba u Rimskoj imperiji proizvodila 7 kilograma brana na as, dok je vodeni toak u tom periodu mljeo 150 kilograma na as, neprekidno i bez zamora. Znai da je maina zamijenila 42 ovjeka na as, to je za 24 asa iznosilo 126 ljudi.60 Mehanikom slikom svijeta su vladale ideje racionalnosti, reda, moi i predvidljivosti. Moderna je proizvod razvoja racionalnosti, a teoretiari Moderne su svojim teorijskim i metodolokim konceptima oblikovali i svijet budunosti. Moderno doba je, napominje Rifkin, doba maina. Preciznost, brzina i tanost najvee su vrijednosti... Istorija za nas predstavlja neprestane vjebe iz mainstva. Zemlja je kao gigantska maina napravljena od najrazliitijih dijelova koje treba sklopiti u sistem koji funkcionie. Nikad kraja tom poslu. Uvijek iznova treba razmotriti nove zamisli i uraditi nove poslove, a sve to zahtijeva neprestano premjetanje dijelova i proirenje procesa. Progres je, tako, upregnut u nastojanje da se usavri maina. Neprestano je u toku spajanje i uvrenje labavih dijelova, uklanjanje greaka, i prodiranje procesa mehanizacije u svaki aspekt ivota. To je istorijski model naeg doba. ivimo po diktatu maine, i mada smo prilino voljni priznati njeno znaenje za na ziki ivot, mnogo smo manje voljni uvidjeti kako je maina prodrla u samo sredite naeg bia. Maina se u dananje vrijeme tako vrsto uanila u nama da je teko odrediti gdje ona zavrava, a gdje mi poinjemo. ak ni rijei koje dolaze iz naih usta nisu vie nae rijei, one pripadaju maini. Mi mjerimo odnose sa ostalim ljudima prema tome koliko smo sinhronizovani s njima.R. Tomovi, Odnos ovek-maina, u: Sociologija rada, Beograd, 1973, str. 97.60

55

Nai su osjeaji svedeni na dobre ili loe vibracije. Mi vie ne zapoinjemo posao; umjesto toga stavljamo se u pogon. Izbjegavamo trvenje na poslu i ukljuujemo se umjesto da obraamo panju. Kad govorimo o ljudskim ivotima, onda kaemo ili da oni funkcioniu bez zastoja ili da se pojavio defekt. Ako je ovo drugo u pitanju, onda oekujemo da e po kratkom postupku biti opet uspostavljen red ili e biti potreban popravak.61 Ko to smo vidjeli, XVI i XVII vijek predstavljaju svojevrsnu prekretnicu u prouavanju prirode. U politikom, ideolokom i socijalnom smislu to je doba uspona buroazije i njene potrebe za razvijanjem novih kapitalistikih proizvodnih odnosa iji e razvoj biti podstaknut mehanicistikim pogledom na svijet i mehanikim modelom ivota. Njoj je bio neophodan jedan sasvim novi pogled na svijet koji e sruiti autarhinost feudalizma i njegov srednjovjekovni pogled na svijet i utemeljiti razvoj novog pogleda na svijet i njegove nauke koji e sluiti praktinoj svrsi nove drutvene i istorijske klase. Kao to smo vidjeli, jedan od uzroka ekoloke krize i ekolokih problema se i odnosi na racionalnu industrijsku proizvodnju, odnosno moderni nain proizvodnje poznat i pod nazivima nauna organizacija rada, fordizam i tejlorizam ili, jednostavno i popularno reeno, fabrika proizvodnja ili proizvodna traka. Industrijalizacija se temelji na razvoju nauke i tehnologije, a svi na ideji racionalizacije. Kao posljedica praktine primjene podjele rada u proizvodnji pojavile su se nove tehnologije proizvodnje i novi naini organizovanja ljudskog rada pokretne trake - kao tehnologije veoma racionalizovane proizvodnje.61

J. Rifkin, op. cit., str. 23-24.

56

Racionalizovani proizvodni sistem tzv. naune organizacije rada (Scientic Management), racionalnog naunog upravljanja je razvio ameriki inenjer Tejlor, a prvi primijenio Henri Ford u svojoj fabrici automobila. Ford i fordizam su bili shvaeni kao svojevrsno otjelovljenje Amerike u eri industrijske revolucije i glavnim graditeljem novog drutvenog poretka koji je nastao tokom prve dve decenije XX veka. ak su i u Rusiji bili prihvaeni od strane Lenjina i boljevika.62 Za racionalizovani sistem naunog upravljanja je karakteristino postojanje formalnog sistema nadlenosti izmeu radnog i vlasniko-upravljakog dijela. U ovom obliku rada i upravljanja svaka aktivnost je programirana u svim radnim fazama gdje je uloga proizvoaa manifestovana u spretnosti postizanja programskih zadataka. Ovo je oblik organizacije proizvodnje u okviru kojeg se prouava rad radnika tako to se detaljno ralani industrijski proces proizvodnje: radni zadaci se rastave na najprostije jednostavne operacije-pokrete i mjere tako da se tano utvrdi kako i na koji nain treba da se najoptimalnije i najekonominije obavi radni proces i povea produktivnost rada. Ovaj koncept organizacije rada i proizvodnje se temelji na dva osnovna principa: izgradnju najboljeg naina izvoenja radnih pokreta, i odvajanje nivoa rukovoenja i upravljanja od nivoa izvrenja, tj. monopola upravljanja (odluivanja) i izvravanja. Odvajanje duhovnog i zikog rada izvedeno je do kraja. Tejlor, kome je toperica bila njegova biblija (Bel), je organizaciju rada i proizvodnje zamislio tako da ona ima dvije bitne dimenzije. Jednu, koja se odnosi na utvrivanje najboljeg i jedino mogueg naina za izvoenje svakog radnog pokreta, i drugog, koji se odnosi na ekasno rukovoenje i upravljanje.62

V. Sasman, Kultura kao istorija, Rad, Beograd, 1987, str. 220. 57

itava gomila znanja koja se u prolosti nalazila u glavama radnika u njihovoj spretnosti treba sada da bude izvuena, prosto ispranjena iz njihovih glava i preneta u upravu. Uprava mora misliti i pripremiti rad na najdetaljniji nain, zahtevajui od radnika da vie ne proizvede svojom sopstvenom inicijativom, ve da tano do najmanjih sitnica izvravaju dobijene naloge... Jedan od prvih zahteva za radnika koji je osposobljen da rukuje livenjem gvoa kao redovn