O'ZBEK TILI

Click here to load reader

  • date post

    13-Feb-2017
  • Category

    Documents

  • view

    1.594
  • download

    12

Embed Size (px)

Transcript of O'ZBEK TILI

  • U.P.LAFASOV, A.Q.ISMOILOV, A.P.MADVALIEV

    OZBEK TILI

    Toshkent 2008

    0

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • OZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA ORTA MAXSUS

    TALIM VAZIRLIGI

    TOSHKENT DAVLAT SHARQSHUNOSLIK INSTITUTI

    U.P. LAFASOV, A.Q. ISMOILOV, A.P. MADVALIEV

    OZBEK TILI

    Universitet va institutlarning bakalavr mutaxassisligi

    rusiyzabon guruhlari uchun darslik

    1-qism (uchinchi nashr)

    Toshkent 2008

    1

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Mazkur darslik Oliy oquv yurtlarining I kurs bakalavr bolimi rusiyzabon talabalariga moljallab yozilgan. Uni tayyorlashda ozbek tilini davlat tili sifatida oqitish mezoni va Talim togrisida gi qonun hamda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablaridan kelib chiqildi. Asosiy etibor talabada sozlashuv tili konikmalarini hosil qilishga qaratilgan. Darslikni yaratishda mualliflarning kop yillik shaxsiy tajribalaridan, til oqitishning yangi zamonaviy pedagogik texnologiyasi yutuqlaridan foydalanildi. Darslik talabaning har bir tovush talaffuzini togri ozlashtirishiga, soz zaxiralarini toplab borishiga, soz birikmalari tuzish konikmalarini hosil qilishiga, tayyor dialog, matn va ish qogozlari namunalarini puxta egallashiga yordam beradi, deb oylaymiz.

    Masul muharrir: Nemat Mahkamov, filologiya fanlari nomzodi

    Taqrizchilar: Shuhrat Kochimov, filologiya fanlari doktori, dotsent

    Gulchehra Rixsiyev, filologiya fanlari nomzodi, dotsent

    Toshkent Davlat sharqshunoslik instituti, 2008

    2

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Vatan timsollari muqaddasdir

    Milliy timsollar va ramzlarning har biri milliy gururimizni yuksaltirishga xizmat qiladi. Ularning har biri katta bir darslik, kuchli tarbiya vositasidir.

    Islom KARIMOV

    Davlat bayrogi

    Ozbekiston Respublikasining Davlat bayrogi 1991-yilning 18-noyabrida, Ozbekiston Respublikasi Oliy Kengashining nav-batdan tashqari otkazilgan VII sessiyasida tasdiqlangan.

    Davlat bayrogi va uning ramzi bugungi Ozbekiston hududida qadimda mavjud bolgan davlatlar bilan tarixan bogliqligini anglatadi hamda respublikaning milliy-madaniy ananalarini ozida mujassamlashtiradi.

    1. Bayroqdagi moviy rang tiriklik mazmuni aks etgan mangu osmon va obihayot ramzidir. Timsollar tilida bu yaxshilikni, donishmandlikni, halollikni, shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Binobarin, Amir Temur davlati bayrogining rangi ham moviy rangda edi.

    2. Bayroqdagi oq rang muqaddas tinchlik ramzi bolib, u kun charogonligi va koinot yoritqichlari bilan uygunlashib ketadi. Oq rang poklik, beguborlik, soflikning, orzu va xayollar tozaligi, ichki gozallikka intilishning timsolidir.

    3. Yashil rang tabiatning yangilanish ramzi. U kopgina xalqlarda navqironlik, umid va shodmonlik timsoli hisoblanadi.

    4. Qizil chiziqlar vujudimizda joshib oqayotgan hayotiy qudrat irmoqlaridir.

    5. Navqiron yarimoy tasviri bizning tarixiy ananalarimiz bilan bogliq. Ayni paytda qolga kiritilgan mustaqilligimiz ramzidir.

    6. Yulduzlar barcha uchun ruhoniy ilohiy timsol sanalgan. Ozbekiston Respublikasi Davlat bayrogidagi 12 ta yulduz tasviri ham tarixiy ananalarimiz, qadimgi quyosh yilnomamizga bevosita aloqadordir. Bizning on ikki yulduzga bolgan etiborimiz Ozbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida Nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi. Davlat

    3

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • bayrogimizdagi on ikki yulduz tasvirini ozbek xalqi madaniyati qadimiyligi, uning komillikka, oz tuprogida saodatga intilishi ramzi sifatida tushunish lozim.

    Bayroqning uzunligi 250 sm, kengligi 125 sm ga teng.

    Ozbekiston Respublikasining Davlat gerbi Ozbekiston Respublikasining Davlat gerbi 1992-yilning

    2-iyulida, Ozbekiston Respublikasi Oliy Kengashining X sessiyasida tasdiqlandi.

    Ozbekiston Respublikasining Davlat gerbi gullagan vodiy uzra charaqlab turgan quyosh tasviridan hamda ong tomonida bugdoy boshoqlari, sol tomonida ochilgan paxta chanoqlari surati tushirilgan chambardan iboratdir. Gerbning yuqori qismida Respublika jipsligining ramzi sifatida sakkiz qirrali yulduz tasvirlangan: sakkiz qirra ichida joylashgan yarimoy va yulduz musulmonlarning qutlug ramzidir. Gerb markazida himmat, olijanoblik va fidoyilik timsoli bolgan afsonaviy Humo qushi qanotlarini yozib turibdi. Ushbu ramz va timsollar xalqimizning tinchlik, yaxshilik, baxt-saodat, farovonlik yolidagi orzu-umidlarini ifodalaydi. Gerbning pastki qismidagi respublika Davlat bayrogini ifodalovchi uch rangdagi chambar bandiga Ozbekiston sozi bitilgan.

    Gerb sozining tarixi haqida qisqacha malumot: Gerb sozi nemischa erbo sozidan olingan bolib, shohlar

    va hukmdorlarga davlat, sarhad, hudud va boshqa nasldan-naslga meros qoluvchi mulk belgisini anglatadi.

    Bundan 2500 yil muqaddam Erondan Oltoyga qadar chozilgan ulkan sarhadda hukm surgan qadimgi turk xoni Oguzxon davrida ham turkcha tamga sozi aynan shu manoni bildirar edi. XII asrning mashhur tarixchisi Rashididdin Hamadoniy Tanlangan tarixlar nomli kitobida shahodat berishicha, Oguzxon oz mol-mulkini ogillariga ulus sifatida kichik davlatlarga bolib, inom etgan. Ushbu davlatlar hukmdorlari ham ozlarining xonlik tamgalariga ega edi. Korinib turibdiki, tamga sozining manosi nemischa erbo sozining manosiga tola mos keladi.

    4

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Ozbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

    Ozbekiston Respublikasining birinchi Asosiy qonuni Konstitutsiyasi 1992-yilning 8-dekabrida, 12-chaqiriq Ozbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 11-sessiyasida qabul qilingan. Konstitutsiya 6 bolim, 26 bob, 128 moddadan iborat. Konstitutsiyaning asosiy mantiqiy yonalishi: inson jamiyat davlatga qaratilgan. Konstitutsiya qabul qilingan kun 8-dekabr umumxalq bayrami Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuni deb elon qilindi (Oz RE, 201-bet).

    Ozbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi Abdulla Oripov sheri

    Mutal Burhonov musiqasi

    Serquyosh, hur olkam, elga baxt, najot, Sen ozing dostlarga yoldosh, mehribon! Yashnagay to abad ilm-u fan, ijod, Shuhrating porlasin toki bor jahon!

    Naqarot: Oltin bu vodiylar jon Ozbekiston, Ajdodlar mardona ruhi senga yor! Ulug xalq qudrati josh urgan zamon Olamni mahliyo aylagan diyor. Bagri keng ozbekning ochmas iymoni, Erkin, yosh avlodlar senga zor qanot! Istiqlol mashali, tinchlik posboni, Xalqsevar ona yurt, mangu bol obod!

    Naqarot: Oltin bu vodiylar jon Ozbekiston, Ajdodlar mardona ruhi senga yor! Ulug xalq qudrati josh urgan zamon Olamni mahliyo aylagan diyor.

    Ozbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi 1992-yilning

    10-dekabridagi qonun bilan tasdiqlangan.

    5

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Asosiy terminlar

    MUSTAQILLIK

    BAYROQ GERB KONSTITUTSIYA MADHIYA

    Mustaqil davlat 1991-yilning 31-avgustida Ozbekiston Respublikasi mustaqil

    davlat deb elon qilindi. Matematika fanining otasi Muhammad Al-Xorazmiy; mashhur shifokor va tabib, jarrohlik ilmining asoschisi Ibn Sino; qomusiy olim, birinchi globusni yaratgan daho Abu Rayhon Beruniy; falsafa fanining asoschilaridan biri Al-Forobiy; islom dinining tengsiz mutafakkirlari Imom Al-Buxoriy, At-Termiziy, Bahovuddin Naqshband; buyuk jahongir va sohibqiron Amir Temur; ulug olim va munajjimlar Mirzo Ulugbek va Ali Qushchi; zullisonayn shoir hamda mutafakkir Alisher Navoiy; shoh, shoir va olim Zahiriddin Muhammad Bobur; dramaturg va olimlar Mahmudxoja Behbudiy, Abdurauf Fitrat; yozuvchi Abdulla Qodiriy; shoirlar Abdulhamid Cholpon, Usmon Nosir va boshqalar mana shu yurt farzandlaridir.

    Mustaqil davlatimizni hozirgacha jahonning 130 mamlakati tan oldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ning teng huquqli azosi bolgan Ozbekiston ozining oltini, tabiiy gazi, qorakoli, kumushi, urani, paxtasi va nefti bilan jahonga mashhurdir.

    Respublika Prezidenti I.A.Karimovning say-harakatlari bilan olkamizda yengil mashinalar, kichik avtobuslar ishlab chiqaradigan zavodlar qurildi. Milliy mafkuramiz shakllanmoqda, madaniyatimiz esa yanada yuksalmoqda. Xalqimizning qadimiy obidalari qayta tamirlanib jihozlanmoqda. Ozbekistonning rivojlangan qishloq xojaligi va sanoat mamlakati bolishi uchun ilk poydevorlar qoyilmoqda.

    6

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Dialog Ozbekiston Respublikasi qachon mustaqil boldi? 1991-yilning 31-avgustida. Davlat bayrogi qachon qabul qilindi? 1991-yilning 18-noyabrida. Davlat gerbi qachon tasdiqlandi? 1992-yilning 2-iyulida. Konstitutsiya qachon qabul qilingan? 1992-yilning 8-dekabrida. Davlat madhiyasi qachon qabul qilindi? 1992-yilning 10-dekabrida.

    Tortlik Bisyor bolsa agar, bol ham beqadr, Takror aytilganda rangsizdir kalom. Bu yorug olamda Vatan bittadir, Bittadir dunyoda Ona degan nom!

    (A. Oripov)

    7

    www.ziyouz.com kutubxonasi

  • Soz boshi

    Hukumatimiz tomonidan elon qilingan Talim togrisida gi qonun hamda Kadrlar tayyorlash milliy dasturi mutaxassislar oldiga yangi talablarni qoydi. Qolingizdagi ushbu darslik zamonaviy talablarni hisobga olgan holda yozildi. Qollanma universitetlar va institutlar bakalavr mutaxassisligi oquv rejasidagi soatlarga mos keladi. Rusiyzabon guruhlarda ozbek tili oqitish davlat dasturi asosida oquv dasturi tuzildi va darslikka ilova qilindi.

    Darslikning maqsadi talabalarni ozbek tilining tovush tizimi, grammatik qurilishi, lugat boyligi bilan tanishtirish, ozbekcha suhbat va matnlarni oqish, yozish hamda qayta tuza olishga orgatishdan iborat. Suhbatlar jonli sozlashuvga asoslangan holda qisqa shaklda berildi. Bu esa ozbek tilini organuvchilarga yengillik tugdirish bilan birg