Cfare eshte qytetaria vepruese

download Cfare eshte qytetaria vepruese

of 20

  • date post

    13-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    262
  • download

    6

Embed Size (px)

description

 

Transcript of Cfare eshte qytetaria vepruese

  • ?FAR SHT QYTETARIAVEPRUESE

  • HO

    RIZON

    TI I RIHYRJEMund t thuhet se tek ne jan hedhur hapat e par n krijimin parakushteve pr nxitjen e qytetaris vepruese. Viteve t fundit, n kuadr t procesit t reformave, jan aprovuar nj sr ligjesh q mundsojn dhe nxisin qytetarin vepruese e cila ka rol t pazvendsueshm n zhvillimin e demokracis dhe t shoqris civile.

    N Mal t Zi, megjithse me vones, u paraqitn disa shembuj t suksesshm t qytetaris vepruese (si ishte rasti i lumit Tara).Megjithat vrehet nj munges e theksuar e literaturs dhe shkmbimit t prvo-jave nga regjioni e t cilat do t ofronin njohuri t reja inkurajuese.

    Me kt publikim kemi pr qllim q sadopak t plotsojm kt boshllk dhe ndoshta t nxisim t tjert q t merren m seriozisht me kt segment t shoqris civile.

    Qllimi kryesor i ksaj broshure sht fuqizimi i qndrimeve dhe iniciativave t qytetarve duke ofruar nj korniz konceptuale pr njohjen e situatave konkrete.

    Mesazhi kryesor i ktij teksti sht: vetm kur qytetar veprojn bashkr-isht dhe marrin pjes n politikn ditore - paraqesin forc t madhe n shoqrin civile.

    Duke fuqizuar qytetart si pjesmarrs n jetn publike kontribuohet n zhvillimin e shoqris si dhe aftsimin e tyre pr identifikimin dhe adresimin e problemeve me rndsi publike.

    Pr kt arsye, pushteti dhe shoqria civile duhet t inkurajojn qytetart q t marrin mbi vete prgjegjsin pr kujdesin ndaj t mirave t prbashkta, sepse pjesmarrja qytetare ndihmon procesin e qeverisjes s mir

    Kjo broshur u dedikohet QYTETARVE e sidomos: atyre q jan t prfshir n OJQ, asociacione apo lvizje t ndryshme dhe dshirojn t prfitojn njohuri dhe shkathtsi qytetare atyre q tregojn interesim pr pjesmarrje n iniciativa qytetare dhe dshirojn t informohen si

    Gjithashtu do tu shrbej edhe atyre q kontaktojn qytetart n kryerjen e punve publike (psh. politikanve, npunsve publik, gazetarve, afaristve, ...) e t cilt besojn se qytetart jan faktor i rndsishm e jo penges n zgjidhjen e problemeve me interes t prbashkt.

    Ky tekst sht veanrisht i rndsishm pr funksionart dhe npunsit e ad-ministrats lokale, pasi q me procesin e decentralizimit krijohet hapsir e re pr pjesmarrjen qytetare. Duhet t dim se qytetaria vepruese kryesisht sht rezultat i veprimit ndaj problemeve q kan karakter lokal.

    Konsiderojm se prdorimi i ksaj broshure do t ndihmoj n ngritjen e kapa-citeteve t organizatave lokale qytetare dhe t subjekteve tjera, t cilat prmes puns s vet do t pasurojn njohurit nga ky tekst.

  • far

    s

    ht

    qyte

    tari

    a ve

    prue

    se?

    Botues:OJQ HORIZONTI I RI rr. Ymer Prizreni pn, UlqinTel. 085/401-080, Fax. 085/411-969e-mail: horizon@cg.yu

    Prgatitn:Nazif VeliqiXhemal Peroviq

    Prgatitja teknike:EXPEDITIO, Kotor

    Shtypi:Biro Konto, Herceg Novi

    Donator:Rockefeller Brothers Fund

    Ulqin, 2006.

  • HO

    RIZON

    TI I RIFAR SHT QYTETARIAVEPRUESE

    T JESH QYTETAR, FAR DO T THOT N REALITET

    SHT QYTETARIA VEPRUESE

    SI TA NJOHIM ANGAZHIMIN QYTETAR?

    QYTETARIA VEPRUESE DHE QEVERISJA LOKALE

    QYTETARIA VEPRUESE DHE POLITIKA

    AMBIENTI I QYTETARIS VEPRUESE

    6

    9

    11

    13

    15

    19

  • far

    s

    ht

    qyte

    tari

    a ve

    prue

    se?

    T JESH QYTETAR, FAR DO T THOT N REALITETSipas menuris popullore, t jesh qytetar do t thot ti prkassh bashk-sis dhe t kesh nj sasi t caktuar t drejtash dhe detyrimesh ndaj institu-cioneve publike (bie fjala, detyrimi i pagimit t tatimit dhe e drejta e siguris).

    Mirpo, kur e shikojm jetn e prditshme, ku njerzit duhet t prballen me problemet q tek ata ndikojn n mnyr t drejtprdrejt ose t trthort, n kuptimin bashkkohor t jesh qytetar do t thot mbrojtje t qndrimeve t veta dhe realizim t t drejtave konkrete.

    Nj ngjarje nga Italia, q ka t bj me mbrojtjen shndetsore, e ilustron m s miri nj veprim t qytetarit aktiv.

    Rasti i z. Fabricio

    Z. Fabricio, nj siprmarrs rreth moshs 60 vjeare, para shum vitesh u nis nga rajoni jugor i Italis pr tu shtruar n nj spital n Rom. Ai ishte i smur nga zemra dhe duhej t operohej.

    Pasi arriti n spital, u pranua n repartin e kirurgjis kardiovaskulare, ku gjeti rreth njzet pacient t tjer q prisnin t njjtin operacion. Prania e nj numri kaq t madh njerzish e hutoi z. Fabricio, kshtu q gjurmoi rreth e rrotull dhe u informua se spitalit i mungonin parat pr blerjen e pejsmejkerve. Pasi q nuk kishte mjete, duhej q t prisnin t gjith (askush nuk e dinte se pr sa koh) q spitali ti blej pejsmejkert, e pastaj ti operojn t smurt. Z. Fabricio gjithsesi nuk ishte m i smuri nga pacientt dhe gjithashtu ishte i paknaqur q ishte mbyllur n nj dhom t vogl, i veshur me pizhamet e veta dhe q i duhej t duronte n pritjen e terminve absurde. Por, durimi vrtet iu sos kur fluturimthi bri disa prllogaritje dhe kur e kuptoi se me parat q spitali i shpenzonte pr qndrimin e njzet pacientve pa kurrfar arsyeje, mund t blihen leht m shum pejsmejker se ishte e nevojshme dhe se kto para madje jan t mjaftueshme q spitali t pajiset me ta deri n fund t vitit. Kshtu z. Fabricio vendosi t filloj grevn e uris n spital. Ai e njoftoi zyrtarisht kryeinfermieren lidhur me vendimin e vet dhe i ftoi gazetat lokale dhe Tribunalin pr t drejtat e pacientve. Natyrisht, kur lajmi pr grevn e tij mori dheun, drejtuesit e spitali i zuri paniku, sidomos pr shkak se pr kt ishin njoftuar kryetari dhe ministri rajonal i shndetsis. Aq m tepr, nuk ndodh do dit q i smuri nga zemra, i cili n spital pret operacionin, t filloj grevn e uris.

    T gjitha tentativat q z. Fabricio t heq dor nga greva, si nga drejtori i spitalit ashtu edhe nga kryemjeku n repart ishin t kota. Z. Fabricio ishte

  • HO

    RIZON

    TI I RI

    Prmes veprimit si ishte ky, njerzit realizojn qytetarin (t drejtn qytetare) sipas mnyrave q dallojn plotsisht nga qytetaria tradicionale.

    Qytetaria tradicionale mund t prkufizohet si sistem i t drejtave dhe detyrimeve t ndryshme me t cilat rregullohet raporti midis qytetarit dhe shtetit t cilit i takon. Realizimi i s drejts s votimit sht forma m e rndsishme e shprehjes s qytetaris.

    Edhe pse nocioni tradicional i qytetaris ka rndsi kye, ai prmban n vete dy kufizime t mdha.---> Kufizimi i par nnmon potencialin e individve, t cilt konsidero-hen vetm si votues, e t cilt megjithat nuk mund t qeverisin punt publike.---> Kufizimi i dyt nnkupton aftsin e institucioneve publike q ti qeverisin vet punt publike, ti zgjidhin nevojat e njerzve dhe ti mbrojn t drejtat e qytetarve.

    kmbnguls. Madje as tentativat pr ta friksuar, duke i thn se far dmi mund ti shkaktoj kjo shndetit t tij, nuk arritn asgj tjetr vese shtuan kmbngulsin dhe vendosmrin e tij. Ai u thoshte: Nse m ndodh ndonj gj, ju do t jeni fajtor. Bile bile, ka pasur edhe tentativa, ndonse mjaft naive, pr ta rryshfetuar.

    Askush se din se n mnyr, por personeli mjeksor arriti t gjej pejs-mejkerin. Nxituan deri tek ai, t gatshm pr ti br menjher operacion. Por, z. Fabricio thoshte se nj gj e till nuk vjen n konsiderim dhe se n operacion do t shkoj i fundit, sepse para tij duhet ti operojn t gjith pacientt e tjer.

    M n fund, askush se din se n mnyr, por mjetet u siguruan, pejsme-jkert u blen dhe pacientt u operuan. Pra, t gjith prfituan: pacientt, t cilve iu mbrojt e drejta pr shndet t mir dhe shteti, i cili i dha fund shpenzimit t kot dhe absurd t mjeteve financiare.

    Pas operacionit t suksesshm z. Fabricio u prshndet me t gjith dhe u kthye n shtpi.

    T dyja supozimet jan t gabuara:

    Anemban bots njerzit mund t bjn m shum se akti i votimit, pr tu kujdesur pr interesin publik; Institucionet publike nuk jan t afta q vetm ti zgjidhin problemet q paraqesin interes publik.

  • far

    s

    ht

    qyte

    tari

    a ve

    prue

    se?

    Mund t ket disa arsye:

    Dshira pr drejtsi Ndjenja e solidaritetit Dshira pr ta ndryshuar gjendjen ekzistuese Dshira q t pyetet dhe t luaj rolin prijatar Dshira pr tiu bashkuar t tjerve dhe pr t zhvilluar mar rdhnie bashkpunimi dhe marrdhnie miqsore dhe Dshira pr ta perceptuar realitetin nga dora e par, pa ndrmjets.

    Tekefundit, individi gjat jets s vet mund t bhet qytetar veprues si rrjed- him i nj numri t madh t shkaqeve, vlerave dhe rrethanave. T jesh qytetar veprues nuk i prjashton grupet e caktuara, si jan siprmarrsit, tregtart apo specialistt. dokush mund t jet qytetar veprues nse angazhohet dhe prfaqson interesin publik (por jo pr interes personal).

    ---> Mjeku n spital, i cili krkon ushqim m cilsor pr pacientt, krkon lista transparente t pritjes apo i kundrvihet korrupsionit, burokracis dhe paternalizmit, sht qytetar veprues. ---> Siprmarrsi, i cili mbshtet financiarisht dhe teknikisht rregullimin e parkut publik n rajonin ku punon fabrika e tij, sht qytetar veprues. ---> Npunsi shtetror, i cili jasht orarit t rregullt i kshillon qytetart me nevoja t veanta lidhur me procedurat administrative, sht qytetar veprues.

    Qytetarin e re mund ta prkufizojm si realizim i autorizimeve dhe prgjegjsive t qytetarve n jetn e prditshme t demokracis, ku ballafaqohemi me probleme t rndsishme publike.

    N mnyr dhe pse nj individ mund t jet i motivuar q t jet qytetar veprues?

  • HO

    RIZON

    TI I RISHT QYTETARIA VEPRUESEQytetaria

    sht me rndsi t shqyrtohen mundsit e qytetarve t thjesht (t cilt ende nuk jan organizuar) q t bhen avancues t shoqris civile. dokush ka mundsi t bhet i ndrgjegjshm pr ndonj problem, vendim, t drejt dhe ligj, q kan ndikim n jetn e tij dhe dokush ka nj doz talenti dhe shkathtsie t nevojshme pr tu br qytetar veprues. Ekzistojn mundsi t panumrta pr avancimin dhe zh-villimin e ktyre shkathtsive, sidomos ndr grupet e marginalizuara dhe t goditura t shoqris, ku padrejtsia q u sht br degradon jetn e tyre. T aftsuarit e qytetarve q t angazhohen, duke i br pr