k¼resel ekonom°k kr°z°n etk°ler°: panel ver° anal°z°

download k¼resel ekonom°k kr°z°n etk°ler°: panel ver° anal°z°

of 26

  • date post

    30-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    224
  • download

    3

Embed Size (px)

Transcript of k¼resel ekonom°k kr°z°n etk°ler°: panel ver° anal°z°

  • Balikesir University The Journal of Social Sciences Institute Volume: 16 - Number: 29, June 2013 163

    kresel ekonomk krzn etkler: panel ver analz

    ismet GEr [*]

    ZET

    Problem Durumu: Son kresel ekonomik kriz, ABDde ipotekli konut piyasa-snda 2006 yl ortalarnda balam, finansal piyasalar ve reel sektr de etkisi altna balamtr. Eyll 2008den itibaren dnyaya geneline yaylmtr. Krizde dnya ekonomisi %2.3 orannda klm, ihracat azalm, isizlik oranlar art-mtr.

    Aratrmann Amac: Bu almada, 2008 kresel ekonomik krizinin seilmi lke ekonomileri zerindeki etkileri, 2001-2010 dnemi verileri kullanlarak in-celenmitir.

    Yntem: Panel birim kk testi ve panel veri analizi yntemleri.

    Bulgular ve Sonular: Analiz sonucunda elde edilen ampirik bulgulara gre; l-kelerin ekonomik bymelerini en ok etkileyen faktr, zel tketim harcamala-rdr. Krizin etkisi negatif ve istatistik olarak anlamldr.

    Jel Kodlar: E21, E44, F43, G01.

    Anahtar Kelimeler: Kresel Kriz, Ekonomik Byme, Panel Veri Analizi.

    [*] Yrd. Do. Dr., Adnan Menderes niversitesi, Aydn ktisat Fakltesi, Ekonomi ve Finans B-lm

  • 164 Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Cilt: 16 - Say: 29, Haziran 2013

    Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi

    effects of the Global economic Crisis: panel data analysis

    ABSTRACT

    State of the Problem: Recent economic crisis started in USA mortgage markets in mid 2006 and affected financial markets and real sector. It has spread all over the world from September 2008. World economy shrunk by 2.3%, exports dec-lined and unemployment rates have increased during the crisis.

    Purpose of the Study: In this study, effects of 2008 global economic crisis on the selected country economies was analyzed using 2001-2010 periods annual data.

    Method: Panel unit root test and panel data analysis methods.

    Findings and Conclusions: According to the findings obtained from the empirical analysis; factors that most affect countries economic growth is private consump-tion expenditures. Effects of crisis are negatively and statistically significant.

    Jel Codes: E21, E44, F43, G01.

    Key words: Global Crisis, Economic Growth, Panel Data Analysis.

  • Balikesir University The Journal of Social Sciences Institute Volume: 16 - Number: 29, June 2013 165

    Kresel Ekonomik Krizin Etkileri: Panel Veri Analizi

    1. GR

    Son yllarda, dnyada bilgi ve iletiim teknolojilerinde yaanan gelimeler, oluturulan ekonomik birlikler, d ticaretin ve sermaye hareketlerinin serbestle-mesi, zellikle byk ekonomilerde kan ekonomik krizlerin, ksa srede dier lkelere de yaylmasn kolaylatrmtr (Eilmez, 2009: 53).

    Ekonomik krizlerin iki ana eidi vardr; para krizleri ve bankaclk krizleri ya da finansal krizler. kisi birden gerekleirse, buna da ikiz krizler denilmekte-dir. Bunlardan para krizi, dvize hcum eklinde speklatif bir atak sonucu, d-viz kurunun ar ykselmesi ve dviz kuru rejiminin kmesi eklinde gerek-lemektedir. Finansal kriz ise; finans sektrnde bir sknt yaanmas sonucunda, baz finans kurumlarnn batmas ve kalanlarnn da sermayelerinin nemli lde erimesi eklinde gereklemektedir (zatay, 2009: 17).

    2008 ekonomik krizi, 2006 yl ortalarnda ABD ipotekli konut kredileri (mort-gage) piyasasnda balam, 2008 ylnn ikinci yarsndan itibaren ABD ve Avrupa finansal piyasalarn etkisi altna alm, finans temelli bir krizdir (Ate, 2011). 2008 sonundan itibaren de btn dnyadaki reel sektr, krizden olumsuz etkilenmeye balamtr. ABDde, bankalarn yanl ipotekli konut kredisi (mortgage) uygula-malar, konut piyasasnda datlan kredilerin geri dnmesinde yaanan skntlar, konutlarn gerek deerinin ok stnde alnp satlmas (Shiller, 2010) ve konut kredileri temel alnarak oluturulan trev finansal rnlerin kontrolsz biimde art-mas, krizin temelini oluturmutur (zatay, 2009: 22).

    Krizin temelinde, tarihin en byk gayrimenkul ve kredi balonu vardr (Stiglitz, 2008). 2007 ylnda, ABDdeki mortgage piyasas, yaklak 10 trilyon dolarlk bir bykle ulamtr. Balangta mortgage kredilerinin byk ksm, yksek ka-liteli mterilere (prime mortgage) veriliyorken, zamanla daha dk kaliteli m-terilere (subprime mortgage1) de verilmeye balanmtr. 2008 ortasnda ABDde subprime mortgage kredilerinin hacmi 1.5 trilyon dolara ykselmitir. 2000li yl-larda, ABDde faizler son derece dk olduu iin, alt gelir grubundaki kiiler o-unlukla, deiken faizli kredileri tercih etmilerdir. 2004 ylndan itibaren FEDin faizleri ard arda arttrmasna, konut fiyatlarndaki dn de eklenmesiyle, bu ki-iler aldklar kredileri geri deyememeye balamlardr (Eilmez, 2009: 66).1 Subprime mortgage; birinci kalite kredibiliteye sahip olmayan kiilere verilen konut

    kredisi, eik alt kredi. Bu kiilerin zellikleri: a) Borlar iin yapacaklar anapara ve faiz demelerinin gelirlerine oran %50den yksek olmas b) Gemite aldklar kredileri deyemedikleri iin mahkemeye dm olmalar c) Son bir yl iinde demelerini en az 30 gn aksatm olmalar (zatay, 2009: 102).

  • 166 Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Cilt: 16 - Say: 29, Haziran 2013

    Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi

    Krizin genel gstergeleri; azalan talep, duran yatrmlar, artan isizlik, den ihracat, oynak hale gelen dviz kurlar ve dnya ekonomisindeki bymenin ek-siye doru kaymasdr (IMF, 2009). nsanlarn harcamaktan kanmalar, tketimin dmesi, retimin olumsuz etkilenmesi ve sonuta isizliin artmas, krizin genel bir aklamasn vermekte ve balang noktas olarak da ABDde ien emlak ba-lonlarna dayanmaktadr (Shiller, 2010). lkeler krizin zararn azaltabilmek iin; bir ksm finans kurumlarn kurtarm, bazlarn kamulatrm, kamu harcama-larn arttrm, vergileri azaltmtr.

    Krizle birlikte, ABD ve Avrupann ithalat talebinin dmesi, uluslararas liki-ditenin byk oranlarda azalmas, cari an finansmannn zorlamas, buna bal olarak dviz kurlarnn ykselmesi, bankalarn kredileri azaltmas, i talebin d-mesi ve tm bu gelimelerin reel sektr etkisi altna almasyla, Trkiye de kriz-den nemli lde etkilenmitir (Hepaktan ve nar, 2011).

    Bu almann amac; 2008 kresel ekonomik krizinin, lkelerin ekonomik bymeleri zerindeki etkilerini, krizden en ok etkilendii dnlen 11 lkenin2, 2001-2010 dnemi verilerini kullanarak, panel veri analizi yntemiyle incelemek-tir. almada girii takip eden ikinci blmde; 2008 ekonomik krizlerinin neden-leri, gelime ve yaylma sreci zetlenecektir. nc blmde krizin etkilerine tablo ve grafikler eliinde deinilecek, drdnc blmde konuya ilikin litera-tr zeti verilecek, bunu beinci blmdeki ampirik analiz takip edecek ve sonu blmyle alma tamamlanacaktr.

    2. 2008 KRESEL EKONOMK KRZN GELME SREC

    2.1. ABDde Krizin Geliimi

    ABD Merkez Bankas FED, ABDde 2001 ylnda yaanan durgunlua -zm arac olarak, faiz oranlarn drmtr (Schneider and Kirchgasser, 2009). Haziran 2003 de mortgage faiz oranlar, 45 yln en dk seviyelerine inmitir (Sanders, 2008). Faizlerin, gayrimenkul fiyat artlarnn altna dmesi, borla-narak gayrimenkule yatrm yapmay kazanl hale getirmitir (Ertuna, 2009). Bu durumda sadece konut sahibi olmak isteyenler deil, yatrmclar ve speklatr-ler de krl grdkleri iin gayrimenkul piyasasna ynelmilerdir (Akg, 2009). Dk faizler, alm gc yeterli olmayan kiileri de konut kredisi kullanma ko-nusunda cesaretlendirmitir. Bankalar ellerindeki fazla likiditeyi, kiilerin deme 2 Fransa, Almanya, Yunanistan, rlanda, talya, Portekiz, Rusya, spanya, Trkiye, ngiltere

    ve ABD.

  • Balikesir University The Journal of Social Sciences Institute Volume: 16 - Number: 29, June 2013 167

    Kresel Ekonomik Krizin Etkileri: Panel Veri Analizi

    gcne bakmakszn datmaya balamtr. Bu sefer de ABDde ev fiyatlar hzla artm, ksa srede iki katna ulamtr (Altu, 2009). Bu art, 2006 yl ortala-rna kadar devam etmitir. Emlak fiyatlarnn ykselmesi, emlak sahiplerinin ken-dilerini daha zenginlemi hissedip, daha fazla harcamalarn, yeni konut kredileri kullanmlarn ve ithal lks tketim taleplerini arttrmtr. ABDde emlak fiyatla-rn lmek zere kullanlan Case Shiller indeksindeki deiimeler, Grafik 1de yer almaktadr.

    Grafik 1: S&P/Case-Shiller ABDde Ev Fiyatlar Endeksi

    Kaynak: Standard & Poors

    Grafikten de grld zere, ABDde ev fiyatlar 2006 yl ortalarnda, en yksek deerine ulam, sonrasnda hzl bir d yaanmtr. 2011 ylnda ev fiyatlarnda ykselme gzkmemektedir. Bu da ABDde krizin hala devam etti-inin bir iaretidir.

    ABDde 2006 ylnda faiz oranlarnn, %1den %5.35e ykselmesiyle, kre-diyle konut alm ve konut fiyatlar dmeye balamtr (zatay, 2009: 65). Ban-kalarn, artan faiz oranlarn kredi kullanan kiilere yanstmasyla, dk gelirli kiiler, kredi borlarn deyemez duruma gelmitir. Bu durumdan tedirgin olan bankalar, kredi verdikleri kiilerden, ek teminatlar istemeye veya kredileri deme tarihinden nce geri armaya balamlardr. Kredi borcunu deyemeyenler ev-lerini satmaya balamtr. Konut arznn artmas, fiyatlar iyice drm, evleri

  • 168 Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi Cilt: 16 - Say: 29, Haziran 2013

    Balkesir niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi

    para etmeyen konut sahipleri, kredi borlarn deme anslarn tamamen kaybet-mitir. Bu kez bankalar zor duruma dmtr (Nanto, 2009).

    Krizin ortaya kmasnda, ipotekli konut piyasasndaki gven kayb, en nemli faktr konumundadr (Stiglitz, 2008). 28 Aralk 2006da, mortgage kredileri ve-ren Ownit Mortgage Solutions adl ABD irketinin batmas, krizi gn yzne -karmtr. 2007 ortasnda Case Shiller indeksinin, %16 orannda d gstermesi ve uzmanlarn, bu endeksin 2008 ortasna kadar %10 daha deceini bekledik-lerini aklamalar, ABDdeki konut piyasasnda endie ve panii arttrmtr. 22 ubat 2007de HSCB, mortgage piyasasndaki gelimeler neticesinde 10.5 milyar dolar zarar aklam ve mortgage kredisi blmn kapatm, mortgage kredisi blm bakann iten kartmtr (Felton and Reinhart, 2008).

    12 Mart 2007de, kredi veren kurulular, subprime mortgage piyasasnda fa-aliyet gsteren byk bir finans irketi olan New Century Financiala kredi ver