KœRESEL F°NANSAL KR°Z°N TœRK°YE EKONOM°S° œZER°NE...

download KœRESEL F°NANSAL KR°Z°N TœRK°YE EKONOM°S° œZER°NE ETK°LER°

of 18

  • date post

    27-Jul-2015
  • Category

    Documents

  • view

    1.856
  • download

    0

Embed Size (px)

description

KÜRESEL FİNANSAL KRİZİN TÜRKİYE EKONOMİSİ ÜZERİNE ETKİLERİ: MALİ SEKTÖR VE İMALAT SEKTÖRÜİktisat Uygulamalarıİçindekiler Özet 1. Giriş 2. Küreselleşme ve Finansal Krizler 2.1. Küreselleşme Nedir? 2.2. Finansal Kriz Nedir? 3. Küresel Finansal Krizin Nedenleri 3.1. Likidite Bolluğu 3.2. Aşırı Borçlanma 3.3. Türev Ürünler 4. Küresel Finans Krizi Öncesi Türkiye Ekonomisi 4.1. Mali Sektör 4.2. İmalat Sektörü 5. Küresel Finans Krizi Sonrası Türkiye Ekonomisi 5.1. Mali Sektör 5.2. İmalat Sektörü 6

Transcript of KœRESEL F°NANSAL KR°Z°N TœRK°YE EKONOM°S° œZER°NE...

KRESEL FNANSAL KRZN TRKYE EKONOMS ZERNE ETKLER: MAL SEKTR VE MALAT SEKTR

ktisat Uygulamalar

indekiler zet 1. Giri 2. Kreselleme ve Finansal Krizler 2.1. Kreselleme Nedir? 2.2. Finansal Kriz Nedir? 3. Kresel Finansal Krizin Nedenleri 3.1. Likidite Bolluu 3.2. Ar Borlanma 3.3. Trev rnler 4. Kresel Finans Krizi ncesi Trkiye Ekonomisi 4.1. Mali Sektr 4.2. malat Sektr 5. Kresel Finans Krizi Sonras Trkiye Ekonomisi 5.1. Mali Sektr 5.2. malat Sektr 6. Sonu 7. Kaynaklar

2

Kresel Finansal Krizin Trkiye Ekonomisi zerine Etkileri: Mali Sektr ve malat Sektr

zet Bu almada 2008in son eyreinde ortaya kan kresel finansal krize bal olarak meydana gelen likidite daralmasnn ykselen piyasa ekonomisi olarak kabul edilen Trkiye ekonomisi zerine olan etkileri incelenmi, bu etkilerin lke ekonomisinde yapt etkiler mali sektr ve imalat sektr balamnda ortaya konmutur. almada Trkiye Cumhuriyet Merkez Bankas ve Trkiye statistik Kurumunun sitelerinden alnan saysal veriler Excel program yardmyla grafik olarak ortaya konmutur. Kresel krizin mali sektre etkisinin ok fazla olmad, ancak imalat sektrnn kresel krizden olduka kt etkilendii sonucu ortaya kmtr.

3

1. GR 2000 ylndan itibaren dnyada var olan likidite bolluu ve bu likidite bolluunun ABD konut kredilerinde yaratt balon finansal piyasalar byk ekilde etkilemitir ve etkilemeye devam etmektedir. Banka iflaslar, devletlerin baz bankalara el koymas, bankalarn birlemesi, bankalarn yardm paketleri istemeleri birer rnek olarak verilebilir. Zaman ierisinde ise finansal piyasalardaki problemler reel sektre yansmtr. irket iflaslar, retimlerin durdurulmas, milyonlarca kiinin irketler tarafndan iten karlmas reel sektrn ne kadar zor bir durumda olduunu gstermektedir. Bunun nedeni ise likidite daralmasdr. Krize mdahale tr ise her ne kadar serbest piyasa ekonomisinin iyi iledii zamanlar kar klsa da yine Keynesyen politikalar olmutur. Devletin ekonomideki yeri ve etkinlii tekrar sorgulanmaya balanmtr. ABDde balayan ekonomiye mdahale gelimekte olan lkelerde de kendini gstermektedir. zellikle ykselen piyasa ekonomileri iinde yer alan Trkiye, krizden en az etkilenmek isteyen ekonomiler arasnda yer almaktadr. nk Trkiye 2001 krizinden sonra mthi bir byme ivmesi yakalam ve bu yakalam olduu ivmeyi en az kaypla atlatmak istemektedir. Bu almada ABDde balayan finansal krizin nedenleri zerinde durulacak, ardndan ykselen piyasa ekonomileri iinde kabul edilen Trkiye ekonomisi zerindeki etkileri mali ve imalat sektr baznda deerlendirilecektir. 2. Kreselleme ve Finansal Krizler 1990 ylndan itibaren, Sovyet Rusyann dalmasndan sonra, planl ekonomi iinde yer alan lkelerin de serbest piyasa ekonomisine gemesiyle beraber kreselleme olgusu giderek yaygnlamtr. Zaman iinde kreselleme zenginliin ve adalamann temeli olarak grlmeye balanmtr. Erin Yeldana gre kresellemenin gerekleri yerine getirilmezse bu sekin lemde yer almak olanakszdr. Kresellemenin gerekleri ise d ticaretin serbestletirilmesi, finansal akmlarn tmyle serbest braklmas, devlet harcamalarnn kslmas, merkezi ynetim yerine yerel ynetimlerin varldr (Yeldan, 2008:17). Kreselleme ile birlikte sermaye akmlar ve finansal piyasalar daha serbest hale gelmitir. zellikle 2000 ylndan itibaren gerek dorudan yabanc sermaye yatrmnda gerekse portfy yatrmnda, Trkiyeye olan sermaye akmlarnda gzle grlr bir art4

yaanmtr. Trkiye ve Trkiye gibi gelimekte olan lkelere olan sermaye akmlarnn bu denli art gstermesinin nedenleri arasnda gevek para politikas, faizlerin dier lkelere gre yksek olmas ve yaplan reformlarla gelimekte olan lkelerde yatrm frsatlarnn artmas yer almaktadr.1 Finansal serbestliin getirdii bu olumlu akmdan faydalanmak isteyen lkeler ou zaman bu gelimelerden zararl kmaktadr. nk sermaye hareketlilii i ve d ekonomik politikalara ve dnya genelindeki ekonomik gelimelere kar ok duyarl olmaktadr Kresellemenin gerei olarak yaplan finansal serbestleme, denetim eksiklii ve oluturduu balonlar dolaysyla lke ekonomileri iin finansal krizlerin temelini hazrlamaktadr. Ar sermaye giriine bal olarak yerli parann deer kazanmas ve ithalatn artmas cari a arttrmakta ve ekonomik gstergelerin bozulmaya balamasyla yabanc sermaye hzla lkeden kmaktadr. Hatta Stiglitz (2004:121) sermaye hesabnn liberalletirilmesinin krizi tetikleyen en nemli unsur olduunu savunmaktadr. 2.1. Kreselleme Nedir? Kreselleme iin eitli tanmlamalar bulunmaktadr. Bunlardan Karluka (2003, 224) gre, Kreselleme, ekonomik, siyasi, sosyal ve kltrel alanlarda baz ortak deerlerin yerel ve ulusal snrlar aarak dnya apnda yaylmasdr. Bir baka tanma gre kreselleme, dnya ekonomisini oluturan sosyal ve iktisadi paralarn birbirleriyle ve giderek dnya piyasalaryla eklemlenmesi eklinde alglanmaktadr (Yeldan, 2008:17). 2.2. Finansal Kriz Nedir? Finansal kriz hakknda eitli tanmlamalar bulunmaktadr ve bunlardan Mishkine (1996, 1-2) gre, Finansal kriz, verimli yatrm olanaklarna sahip finansal piyasalarn ahlaki tehlike ve ters seim problemlerinin gittike ktlemesi nedenleriyle, fonlar etkili biimde kanalize edememesi sonucu ortaya kan dorusal olmayan bozulmadr. Bir baka tanmlamaya gre finansal kriz kavram, finansal piyasalarda, aktif fiyatlarnda byk dlerin yaand ve finansal ve finansal olmayan birok firmann iflas ettii byk rahatszlklar ifade etmektedir.

1

Kresel Mali Kriz ve Trkiye Ekonomisine Etkileri: Nasl Balad, Hangi Aamadayz?, Durmu Ylmaz, Ankara, 27 Aralk 2008.

5

Son yaanan kresel finansal krizin etkilerinin ok byk olmas, yaadmz krizin nedenlerini aklamay zorunlu hale getirmitir. 3. Kresel Finansal Krizin Nedenleri 3.1. Likidite Bolluu Dnya ekonomisinin 21. yzyln bandan itibaren yaklak 6 yl boyunca bir likidite bolluu yaad bilinmektedir. ABDnin bte ve d ticaret aklarn kapatmak istemesi zerine zellikle indeki likidite ABD ekonomisini finanse etmek iin devreye girmitir. in liderliindeki d ticaret fazlas olan lkeler kresel likiditeyi arttrmaya balamlardr. Bunun yan sra 1991de kn iine giren Japonyann durgunluktan kmak iin gevek para politikas uygulamas kresel likiditeyi artran dier etmenlerden biri olmaktadr. 2008 Nobel dl sahibi Krugman krizlerin bir talep yaratma sorunu olduunu savunmaktadr.2 Geleneksel para ve maliye politikalarnn Japonyay bile kurtarmaya yetmediini, byyen ABD ekonomisinin kendisini ayn tuzan iinde neden bulmayacan belirtmitir. Global dzeyde likidite dzeyinin giderek artmas ve faizlerin dk seviyelerde seyretmesi getirisi yksek ama getirisi yksek olduu kadar riski de yksek olan varlklara olan talebi arttrmtr. Bu varlklardan biri de mortgage kredisi olarak bilinen ipotee dayal konut kredileri olmutur. 3.2. Ar Borlanma ABD ekonomisinin bollaan likiditenin konut kredilerini iirmesi zerine kriz yaad bilinmektedir. Bankalar balangta varl olan mterilere prime mortgage kredisi olarak adlandrlan konut kredisi vermilerdir. Fakat zaman ierisinde varl olmayan mterilere de daha yksek faiz uygulayarak subprime kredi olarak adlandrlan konut kredisi vermeye balamlar ve sonuta ABD konut kredileri piyasas 10 trilyon dolarlk bir bykle ulamtr. Konut fiyatlar gnden gne inanlmaz bir ekilde artmaya balamtr. Daha sonra varl olmayan mterilerin kredilerinde geri deme sorunu ortaya kmaya balaynca konut talebi azalm, bankalarn elindeki hacizli konut says giderek artmaya balamtr. Arzn talebi amasnn doal bir sonucu olarak konut fiyatlar azalmaya

2

Bunalm Ekonomisinin Geri Dn, Paul Krugman, 2008.

6

balamtr. Aadaki grafikte S&P / Case-Shiller Endeksine gre ABDdeki konut fiyatlarnn geliimi grlmektedir.3 Grafik 1: ABD Konut Fiyatlarndaki Deiim250 200 150 100 50 0 2003Q4 2004Q4 2005Q4 2006Q4 2007Q4 2008Q4

Case-Shiller National Case-Shiller 10-city Composite Case-Shiller 20-city Composite

Kaynak: S&P Grafikte grld zere ABDde konut fiyatlar hzl bir ykseliin ardndan 2007nin bandan itibaren dmeye balamtr. 3.3. Trev rnler ABDde meydana gelen bu krizin bu kadar derinlemesindeki en byk etmenlerden biri de trev rnlerdir. Trev rn, irketlerin baka ilemlerden doan risklerini alverie konu edebilmelerini salayan szlemelerdir.4 Krediyi alan kiinin krediyi geri dememe riskini gze alarak mortgage irketleri bu riski nc kiilere devretmitir. Daha sonra bu irketler daha byk risklere girerek trev rnlerin gibi bymelerine neden olmutur. Bu szlemelerin en fazla topland banka olan Lehman Brothersn iflas ilan edildiinde domino etkisi ortaya kmtr ve dnya genelinde birok bankann zor durumda kalmasna yol amtr. 4. Kresel Finans Krizi ncesi Trkiye Ekonomisi 4.1. Mali Sektr

3 4

Veriler www2.standardandpoors.com sitesinden alnmtr. Kresel Finans Krizi, Mahfi Eilmez, 2008, s.67.

7

Mali sektr iin en nemli gstergelerin banda sermaye yeterlilik oran (rasyosu) gelmektedir. Sermaye yeterlilik oran; yasal sermaye ve risk arlkl varlklar esas alnarak hesaplanmaktadr. Tanm olarak sermaye yeterlilik oran, sermaye tabannn risk arlkl varlklara blnmesi sonucu elde edilen orandr. Sermaye tabann bulmak iin banka sermayesinden, grup irketlerine ve itiraklerine verdii sermaye ve kredi gibi kaynaklar, baka bankalara verdii sermaye benzeri krediler, itiraklerinde oluan zararlar, pein gider karlklar v.b. rakamlar dlmektedir. Risk arlkl varlklar, risk derecesine gre snflanp arlklandrlm krediler ile nakdi olmayan (teminat mektubu, akreditif taahhtleri v.b.) ykmllklerden olumaktadr. Basel II standartlarna gre toplam sermaye yeterlilik oran %8in altnda olmamaldr. Hatta hedef snr %12 olarak dnlmektedir. 2001 krizi ve son yaanan kresel kriz arasnda Trkiyedeki bankalarn sermaye yeterlilik oranlar aadaki grafikte grlmektedir. Grafik 2: Sermaye Yeterlilik Oran (%) (2002-2007)

Bankaclk Sektr: Sermaye Yeterlilik Oran (%)30,9 25,1 28,8 23,7 21,9 18,9

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Kaynak: BDDK Grafikte de grld zere 2001 krizinden sonra bankaclk sektrnn yaplandrlmasyla birlikte, sermaye yeterlilik orannda iyileme grlmektedir. Ancak kresel krize doru yaklaldka, bankaclk sektrnde