BİRİNCİ BÖLÜM Türk Tarihçiliğinde 1908 Devrimi Üzerine ... 1908...

Click here to load reader

  • date post

    01-Sep-2019
  • Category

    Documents

  • view

    6
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of BİRİNCİ BÖLÜM Türk Tarihçiliğinde 1908 Devrimi Üzerine ... 1908...

  • BRNC BLM

    Trk Tarihiliinde 1908 Devrimi zerine

    Birka Sz

    Bu kitapta 1908 Devrimi ve bu Devrim'e giden yolun hik-yesi anlatlmaktadr. Modern Trkiye tarihinde 1908 yl ilk defa olarak merut monarinin kurulduu, hkmetin yal-nzca halk tarafndan seilmi bir meclise kar sorumlu ol-duu ve, dolaysyla, mutlakiyeti monarinin ve mutlaki-yeti monariye hizmet eden bir sivil ve asker brokrasinin gcnn siyasal sreten dlanmaya alld bir dne-min balang noktas olmas bakmndan son derece nemlidir. Belleimizi zorlarsak, Trkiye siyasal tarihinde 1908'den nce byle bir dnemin olmadn grrz.

    1876'daki anayasal hareket yalnzca mutlakiyeti monar-iye eki-dzen veren bit hareketten baka bir ey deildi; nk, ama buyd ve daha fazlas istenmiyordu. 1876 y-lnda Padiah tarafndan kabul edilen Kanun-u Esasi, Avru-pa'nn en tutucu anayasalar rnek alnarak hazrlanmt ve hazrlanmdaki kurumlarn grleri dorultusunda, si-yasal gc monari ile brokrasi arasnda paylatrmaktan . ibaretti.1 Meclis-i Mebusan'm rol olduka kstlyd ve hal-

    1 Cokun ok, "1876 Anayasasnn Kaynaklar," ss.1-25; ve Tark Zafer Tua-ya, "1876 Kanun- Esasisi ve Trkiye'de Anayasa Gelenei," ss. 27-29. Aynen \

  • km istemlerini bir nebze temsil etse bile, anayasal dzenle-me iindeki yeri monari ve brokrasiden sonra gelmektey-di. Meclis'in feshi de Padiah'a tannm bir hak olduun-dan, almalar zerinde her zaman bir st makamn ar-l ve basks bulunmaktayd, Heyet-i Vkela -yani, Bakan-lar Kurulu- Meclis-i Mebusan'a deil, dorudan doruya Padiah'a kar sorumluydu. Zaten, kabine yeleri atanr-ken, seim Meclis-i Mebusan'a deil, Padiah'a braklmt. ki meclisli bu anayasal dzende, tm yeleri Padiah tara-fndan atanan bir Meclis-i yan -yani, Senato- bulunmak-tayd ki, bu meclisin yetkileri seimle ibana gelen Meclis-1 Mebusan'dan daha fazlayd. Kanun-u Esasi'yi yorumlamak da dahil olmak zere ynetim zerinde bask oluturabile-cek bir ok yetki ile donatlmt.2

    Amalan ve yaps itibaryla liberal demokratik olmak bir yana, liberal bile olmaktan ok uzak olan bu anayasal rejim yine de Sultan Abdlhamid ve brokrasisinin houna gitmemi olacak ki, Trkiye'nin olaanst bir durum iinde -yani, Ruslarla yaplmakta olan savala megul- ol-mas, kstl yetkilerini ama abasnda olan Meclis-i Me-busan' 'tatil' etmek iin yeterli neden olarak grlm ve Kanun-u EsaSi, 14 ubat 1878'de, tozunun silkelenerek tekrar yrrle konulmak zere 24 Temmuz 1908'e ka-dar gvenlik iinde korunaca bir rafa kaldrlmt. te, Trk siyasal hayatnda 1908'den nce yaanm olan tek deney buydu ve liberal bir devrim olmaktan ok uzakt.

    bkz., Tark Zafer Tunaya, "Midhat Paa'nn Anayasa Tasars: Kanun- Cedid," ss.30-31. 1876'daki siyasal durum ve anayasal hareketle ilgili en nemli kay-naklardan biri udur: Robert Devereu*, The First Ottoman Constitutional Peri-od: A Study of the Midhat Constitution and ParUament

    2 Cokun ok, "1876 Anayasasnn Kaynaklan," ss.1-25; Blent Tanr, "Ana-yasal Gelimelere Toplu Bir Bak," ss.17-21; idem, "Birinci Merutiyet." Os-manh-Trk Anayasal Gelimeleri, 1789-1980 iinde, ss .101-138: ve Tark Zafer l'unaya, "1876 Kanun- Esasisi ve Trkiye'de Anayasa Gelenei," ss.29-34.

  • Mutlak padiah ile emrindeki brokrasi arasndaki eki-me sonucu ortaya kmt ve 1878'den 1908'e kadar-her ne kadar Kanun-u Esasi rafa kaldrlm olsa da- ayn kav-ga devam etmiti. Otuz yllk sre iinde deien ey b-rokrasinin greli arlnn azalarak bunu Sultan bdl-hamid in emrindeki Yldz Saray ynetimine -Mabeyn'e-kaptrm olmasyd.

    *Birinci Merutiyet' olarak adlandnlagelen ve kstl yet- kilerle de olsa halkn seimiyle oluan Meclis-i Mebusan, Saray ile brokrasi arasndaki g ekimesinde hereyini kaybeden taraf olmutu. Fakat, kamuoyunda, brokrasi ve Saray karsnda nc bir gcn de olabileceini, ksa bir sre iin de olsa, kantlamt. 1908 ylna yaklaldnda da kamuoyunun hatrlad ve istedii buydu: Halkn zgr iradesiyle oy verecei bir seim sonucu oluacak bir mecli-sin, milletin mukadderatna hakim olmas.

    1908 ylna yaklaldnda artk halkn istedii, yetkileri kstl ve denetim altnda tutulan bir meclis ve Padiah'a ba-ml bir hkmet deil, tam tersine, her trl yetkiyle do-natlm ve Padiah'la brokrasinin stnde olan bir meclis tarafndan ynetilmekti. Bu nedenle, 1908 Temmuzunda balayan yeni dneme, sanki otuz yllk 'tatil'den sonra ka-lnd yerden tekrar balanyormu gibi, 'kinci Merutiyet' ad konularak Devrim'in kltlmesi son derece yanltr. Artk Trkiye otuz yl ncesinin Trkiyesi deildi. 1876'da 'tepeden' yaplan bir reform hareketi, 1908 ylma yaklald-nda geni halk kitlelerinin zlemlerine yant yermekten uzakt. zellikle, 1905'te kuzey komu Rusya'da ve 1906'da dou komu ran'da meydana gelen snrl devrimler ve bu devrimler sonucu oluan meclislerin Trkiye'deki kamu-oyunu olduka etkilediini, Devrim'i gerekletirmek iin alanlarn halka dattklar yeralt bildirilerinden anla-maktayz. Dolaysyla, 1908'de istenen, artk brokrasinin

  • rolnn garanti altna alnd bir 1876 Kanun-u Esasisi de-il, halkn gerek anlamda siyasal srece katlaca ve h-kmetlerin yalnzca dorudan seimle ibana gelen Mec-lis-i Mebusan'a kar sorumlu olaca ve brokrasi ile Sa-ray'n yetkilerinin snrlarnn izilecei yeni bir '1876 Ka-nuncu Esasisi' idi.

    1908 Devrimi'ne kinci Merutiyet' adn koymak ve ta-rih kitaplarnda, sanki monarist dzen, tamamiyle ykla-ca ve ortadan kaldrlaca 1 Kasln 1922 tarihine kadar kesintisiz devam etmimi gibi bir tarih d anlatm srdr-mek -her ne kadar siyasal amalara hizmet amacyla bir propaganda malzemesi olarak zamannda kullanlmsa da-bugn bilimsel deil, ideolojik bir konumu belirlemektedir. Anayasa hukuku asndan, monarist rejim -yani, anciett regime- 1908 yl Temmuzunda 'tarih' oldu. Yerine kurulan rejim bir merut monari idi ve liberal demokratik bir y-netim geleneini yerletirme abasmdayd.3 Monaristlerin 1909 ve 1912 yllarndaki kar-devrim ve asker darbe a-balar hep bu eski rejimi geri getirme isteinden kaynaklan-maktayd ve amalarna ancak Trkiye'nin sava kaybedip, Ittihad ve Terakki Cemiyeti'nin iktidardan dt 1918 y-l sonunda eriebileceklerdi.

    , Trk tarih yazmndaki en ateli tartmalardan biri, Birinci Dnya Sava ncesi ve sonras olarak ayrlabilecek iki d-nem arasnda srekliliin mi, yoksa kopukluun mu oldu-udur. Baskn sylemde bu dnemler 'Osmanl imparator-luu' ve 'Trkiye Cumhuriyeti' olarak kesin izgilerle ayrl-

    i liu konuda olduka derli-toplu bir anlatm iin bkz., Blent Tanr, "kinci Merutiyet," Omanlt-Trk Anayasal Gelimeleri, 1 7 8 9 - 1 9 8 0 iinde, ss.139-)83 . Ayrca bkz., Recai G. Okandan, Amme Hukukumuzun Anahatlar, Trki-ye'nin Siyasi Gelismesi, Cilt 1: Osmanl Devletinin Kuruluundan Yklna Ka-

  • maktadr. Bu: almada, her ne kadar 1908 ylyla balayan dnem ile 1923 ylyla balayan dnem arasnda dorudan bir karlatrma yaplmasa da, arka planda her zaman varo-lan anlay bu iki dnem arasnda kopukluun olduudur; ancak, baskn tarih sylemininin iddia ettii anlamda deil.

    Baskn tarihilik anlayna Kemalist ideoloji egemendir. ster 'bilimsel,1 ister 'resm' olsun, Trk tarih yazm bu ideolojik ereve ile snrldr. Baz rnekleri ne kadar ya-ratc ve gz kamatrc olsa da, Trk toplumsal, siyasal ve ekonomik trih aratrmalar Kemalist ideoloji erevesi-nin dna kamamtr. Trih aratrmalarnn genel er-evesini -yani, sorunsaln- oluturmas asndan, Kema-list ideoloji smsk yerinde durmaktadr. Ksacas, aratr-macnn yaklamndan bamsz olarak, yaplan hemen hemen tm almalar Kemalist ideolojinin kalplar tara-fndan ekillendirilmektedir. in ilgin yan, bunun yal-nzca 'Modernleme Kuram' ya da 'Bamllk Kuram' gibi ak-seik kuramlar bilinli Olarak kullananlar tarafndan deil, ayn zamanda belirgin ve 'tutarl' bir kuramsal ere-vesi olmayan kiiler tarafndan d^ ayn heyecanla ve sorgu-lanmadan kullanlmasdr. Sonuta, baz sorular akademik almalarn inceleme alanna bile girmemektedir; Bu al-mada, imdiye kadar sorulmam baz sorulara yant aran-maya allmtr.

    Baskn Trk tarih yazmnda vurgu her zaman Atatrk'n 1923 ylnda kurduu cumhuriyet rejimi ile izgisi belirlen-mi bir kesin kopukluun olduu ynndedir.

    Ksaca anlatmak gerekirse, Trk tarihiliinin genel ka-bul grm ekline gre, 1923 ylnn nemi yalnzca siya-sal deil, ayn zamanda ekonomik ve toplumsaldr da. Siya-sal anlamda vurgulanan, yeni rejimle beraber kkten bir deiikliin meydana geldiidir. Yeni rejimin eskisinden r-

  • gtlenme ve yap asndan temelden farkl olduu sylen-mektedir. Buradaki esas vurgu, monarinin -saltanatm-kaldrlm olmasdr. Ekonomik alanda ise, vurgu, yabanc mdahalenin ortadan kaldrlmas ve 'bamsz' gelimenin gereklemesi ynndedir.

    Baskm olan bu Trk tarih syleminde, 1908 yl nemli bir dnm noktas olmaktan ok uzaktr. Hi de nemsen-meyen bu tarih, bir devrim olarak nitelendirilmez. Ve, do-al olarak, ortaya kan olay '1908 Devrimi' olarak anlmaz da, kinci Merutiyet'in lm' olarak adlandrlr. 1908'den sonra siyasal ve ekonomik yapda -ve toplumsal yapda- -gerekleen deiiklikler kmsenirken, bu dnemde b-rokrasinin modernlemesi -hem asker, hem de sivil, ama, zellikle, asker brokrasinin yenilemesi- gklere karlr. Allagelmi tarihilikte 1908 Devrimi, bir bakma, 'mo-dernleme' ya da 'batllama' yolunda yalnzca clz bir ba-lang olarak grlr. . '

    ddiaya gre, gerek deiiklik 1923 ylnda 'Kemalist < Devrim' ile geldi. Yanllkla 'devrim' olarak nitelenen 'Cumhuriyet'in iln' ile beraber Trkiye'nin nnde alan yeni dnemde Kemalist reformlarn lkeyi modernletirdii ve yepyeni -modern ve batl- bir Trk devleti ve toplumu yaratt sylenmektedir; sanki, daha nce batl bir toplum yaratlmam ve/veya buna teebbs edilmemi gibi.

    Kemalizmin ideolojik damgas o derece belirgindir ki, ta-rihiler 1908 deil de, 1923 ylm ada Trkiye'nin siya-sal ve ekonomik tarihine balang olarak kabul ederler. Eer gemile bir karlatrma yaplrsa -ki bu pek all-m deildir- bu yalnzca 1908-ncesi Ondokuzuncu Yz-yl monarist/mutlakiyeti dzenle 1923-sonras Kemalist cumhuriyet dzeni arasnda yaplmaktadr. ounlukla, 1908 ile 1923 yllar arasndaki dnem inceleme kapsam dnda braklmaktadr. Bir bakma, ada Trkiye'nin ta-

  • rihi 1923 yl ile birlikte balatlmaktadr. Basmakalp tarih-ilikte, yaanmam saylan Yirminci Yzyl'm ilk onyllar tama