1908 Devrimi-Kansu

Click here to load reader

  • date post

    02-Feb-2016
  • Category

    Documents

  • view

    438
  • download

    101

Embed Size (px)

description

siyaset

Transcript of 1908 Devrimi-Kansu

  • t. !

    AYKUT KANSU 19551te Mnih'te dodu. 1973te ODTCrde balad siyaset bilimi ei-timini 1977de Boazii nivesitesi'nde tamamlad. Doktora eitimini ABD'de MT-Cambridge'de yapt. 1987"de New Perspeciives on 1urkey delgisinin kurucu editrl-n yapt. 1991'den beri ODT Siyaset Bilimi ve Kamu Ynetimi Blm'nde -retim yesidir. Yakn dnem Trk siyasal hayat zerinde almalarn srdryor. 1908 Devrimi, ngilizce olarak Hollanda'da J.Brill (Leiden) Yaynevi'nce yayn-lanacaktr.

    letiim Yaynlar 2 7 8 Aratrma-Inceleme Dizisi 5 2

    ISBN 9 7 5 - 4 7 0 - 5 0 9 - 7

    1 9 9 5 letiim Yaynclk A. .

    1. BASKI 1 9 9 5 , stanbul

    KAPAK mit Kvan

    DtZGl Haluk Karabatak

    UYGULAMA Hsn Abbas - Suat Aysu

    ; DZELT Ayda Erbal

    KAPAK BASKISI Sena Ofset

    BASKI ve CLT efik Matbaas

    iletiim Yaynlar Klodfarer Cad. letiim Han No. 7 Caalolu 3 4 4 0 0 stanbul Tel: 2 1 2 . 5 1 6 2 2 6 0 - 6 1 - 6 2 F a x : 2 1 2 . 5 1 6 12 5 8

  • AYKUT KANSU

    1908 Devrimi Elusive Transformation:

    The Revolution of 1908 in Turkey

    EVREN Ayda Erbal

  • IINDEKILER

    nsz .'. x

    BRNC BLM Trk Tarihiliinde 1908 Devrimi zerine Birka Sz 1

    KNC BLM

    1906-1907 Vergi Ayaklanmalar: 1908 Devrimi'ne Giri....... 35 '

    NC BLM

    23 Temmuz 1908 Devrimi 97 DRDNC BLM

    Eski Rejimin D ve Yeni Rejimin Kuruluu 155

    BENC BLM

    Yeni Rejime Muhalif Gler 217

    ALTINCI BLM

    1908 Genel Seimleri 271

    EK 1

    1908 Genel Seimleri 357

    EK2

    Meclis-i Ayan yeleri 429

    Bibliyografya 443

    Dizin ; 465

    \ \

  • i

  • "Bugn 23 Temmuz - eski 10 Temmuz. Merutiyet bayram, yavrum. Onyedi sene evvelki bugn Basra krfezinden Adriyatik denizine kadar btn bir b-yk vatan bu sihirkr kelimenin tesir-i fsunu ile tit-remiti. Merutiyet, Sultan Hamid'in korku bilme-yen istibdadn ykabilen ttihat ve Terakki'nin memlekete bah ve ihda ettii bu yeni idare ne emellerle, ne mitlerle tev'em olarak domutu! Dahilde nihayetsiz buhranlar, vatandalarn ve kar-delerin vcuda getirdikleri buhranlar, haricin niha-yetsiz entrikalar bu emelleri birer birer sndrd. Memleketin asrlardan beri grmedii bir namuskr idareyi tesis etmek iin gece gndz alan bizler her dakika karmzda ne mniler, ne engeller gr-dk! Her malubiyet, her midin sukutu kalbimizin, benliimizin bir parasn beraber gtrd. Fakat bu memleket efradna insan gibi yaamak hakkn ve hatt hissini biz verdik. Trk milletini, Trk mef-kresini ttihat ve Terakki dourdu. Bununla, ve ba-mz arkamza evirdiimiz zaman ef al ve harek-tmzda namustan, istikametten, hubb-u vatandan baka bir saik grmemekle iftihar ediyoruz. Bu bi-zim en byk zevkimizdir. Bugn memleketi idare edenler tiyen yle dursun, hlen bile bunu syle-yemezler! Bu hususta insan rpertecek bir rcu var. Dnn ve bugnn tarihini yazacak olan senin bta-raf neslin, mit ederim ki, hdisat hakikat aynasy-la grecek ve bu devrin ok mulak ve mevve olan tarihini bihakkn yazacaktr."

    23 Temmuz 1925, Perembe MEHMED CAVD BEY1

    ]. Mehmed Cavid, iar'n Defteri [Yayma hazrlayan iar Yaln] (stanbul: leti-im Yaynlan, 199"5), s.126.

  • NSZ

    Her nl ressam gibi, 1901 ylnda yoksulluk iinde lecek olan Paul Gauguin, her eyi geride brakarak 1895 ylnda -ikinci ve son defa- Tahiti'ye gittiinde, orada yapt re-simlerden birine ok manidar bir isim verdi: "D'o venons-nous? Que sommes-nous? O allos-nous?" ["Nereden Ge-liyoruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?"] 1897 ylnda yapt bu resmin bnim zerimde olduka derin bir etkisi var. Baka sanat dallarnda ve resimde baka dnemlerde oldu-u gibi, zlenimcilik akm koleksiyonu asndan da ok zengin olan Boston Museum of Fine Arts'da Paul Cezanne-lar, Edgar Degaslar, Vincent Van Goghlar, Claude Moneller, Camille Pisarrolar, Pierre Auguste Renoirlar, Alfred Sisley-lcr ve dierleri arasnda tm bir duvar kaplayan bu byk tablo on ksur yl boyunca sk sk ziyaret edip karsnda uzun dakikalar geirdiim bir eser. Renklerinin zenginlii ve yaplndaki ustaln yansra, beni mzeyi her geziim-de kendine eken en temel zellii Gauguin'u sorduu bu soru olmutu.

    Bu soru beni de son derece yakndan ilgilendiriyordu; n-k ben de o sralar, baka bir balamda, ayn soruyu modern Trkiye tarihini incelerken sormaktaydm: "Nereden Geliyo-ruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?" Bu sorulara o zamana kadar

  • verilmi olan allagelmi yantlar beni tatmin etmekten uzakt. Edward H. Carr'n syledii gibi, verdiimiz yantla-rn sorduumuz sorulara bal olarak ekillendiini kabul edersek, bu sorularn yantnn da o zamana kadar verilmi olan yantlardan farkl olmas gerektiini dnmekteydim.

    Modern Trkiye tarihi zerine sorduum sorulara yant bulmam yllarm ald. En masum ve yantlanmas kolay gi-bi gzken sorularn yantlarnn hi de kolaylkla verile-mediini bana yaadm tecrbeler gsterdi. Akademik -ya da baka bir deyimle, 'bilimsel'- bak alarnn ekillendir-dii aklama tarzlar ile benim sorularm arasnda bir uyum tutturmak ou zaman mmkn deildi. Benim amdan son derece nemli ve sorulmas gerekli olan soru-lara akademik evrelerce verilen yantlar merakm gider-mekten uzakt. Akademik yaamnn yarsn dzenli olarak State University of New York at Binghamton'da geiren alar Keyder ve University of Massachusetts at Boston'da tarih profesrl yapan Feroz Ahmad ile yllar sren g-rmelerimiz sonunda vardmz nokta, tezlerimin ilgin' olduu, fakat kabul edilmesi iin yeterli kant olmad y-nndeydi. Ktphanelerdeki aratrmalarm sonucu buldu-um kantlar resm tarih anlay ile onun eitlemelerine uygun dmedii oranda 'kamt' saylmyordu. Olgularn kant saylabilmesi iin gereken kstas acaba neydi?

    nce kendimi, sonra da bakalarn bu olgularn anlaml olduuna inandrabilmem ve tezimi desteklemekya da kart tezi rtebilmekiin yeterli ve kabul edilebilir ha-le getirebilmem iin belki olabildiince fazla kant topla-mam gerekiyordu. Bu konuma drlm olmam sonucu neredeyse bir 'olgu fetiisti' haline geldim! Kaldrp altna bakmadm ta neredeyse kalmad. Bakamadklarm ise be-ni bugn bile rahatsz ediyor.

  • Olgular en rahat bir biimde -ne yazk ki- yurtdnda toplayabildim. Dnyann en byk birka ktphanesin-den birine sahip olan Harvard University ile organik ba-mn olmas ve doktora eitimimi yaptm Massachusetts Institute of Technology'de istediim her imkna sahip ola-bilmem sonucu isteyip de gremediim ok az belge, gaze-te, kitap, bror, harita, vesaire kald. Bana bu ayrcal son derece doal bir ekilde salayan Harvard University'de The Harry Elkins Memorial Library ve Lamont Library, Harvard

    I Business School'da Baker Library, Massachusetts Institute of Technology'de Charles Hayden Memorial Library ve Dewey Library ile Boston'da Boston Public Library alanlarna te-

    li ekkr borluyum. Bu ktphanelerdeki kaynaklar olma- sayd yaptm alma ok verimsiz kalabilecekti. Bu k-j tphanelere ek olarak, Washington'daki Library of Cong-| ress bulamadm kaynaklar en ksa srede bana salad. Friedrich Ebert Vakf'nm verdii bir bursla 1991/1992 K-

    'm Almanya'nn deiik ehirlerindeki ktphane ve ar-ivlerde geirdim. Bonn'daki Bundesarchiv'de Alman Di-leri Bakanl'nn arivlerini taradm ve PTT'nin dikkatsizli-i yznden Ankara'da kaybedilecek olan olduka ok ye nemli belge buldum. Bunlarn ne yazk ki ok az bir ksm kitaba girebildi. Potsdam'daki konsolosluk raporlarnda Trkiye'nin ekonomik durumuna ilikin -daha nce evket Pamuk'un da grm olduu- epeyce belgeye baktm. Fa-kat bu kitap asndan en yararl bilgileri Berlin'deki Ameri-ka-Gedenkbibliothek'den saladm. Bu ktphanedeki Ber-lin gazeteleri koleksiyonundan merakm tatmin edecek miktarda gazeteye bakabildim. Yine Berlin'deki Staatsbibli-othek PreuBischer Kulturbesitz ve Humboldt-Universitt ktphanelerinde eksiklerimi tamamlayan kaynaklar bul-dum. Ankara'daki Amerikan Ktphanesi'nde bulunan Amerika Birleik Devletleri Dileri Bakanl ariv belgele-

    i - .

    I . ' x

  • rini kullanmamda bana ok yardmlar dokunan ktpha-necileri anmadan geemeyeceim. Keza, Orta Dou Teknik niversitesi ve Bilkent niversitesi ktphanelerinde gr-dm hsnkabule teekkr ederim. Ankara'daki Trkiye Byk Millet Meclisi Ktphanesi, Milli Ktphane ve Trk Tarih Kurumu Ktphanesi de kullanabildiim -k-tphaneler arasnda yer ald.

    Freie Universitt Berlin ve Mnih'te Ludwig-Maxmilian Universitt bana fikirlerimi Trkiye zerine almalar ya-pan rencilerine anlatma ve tartma olana salad. Aka-demik tartma ortamnn olduka kstl olduu gznne alnrsa, bu frsatlarn bata salanmasnda ok nemli rol-leri olan Freie Universitt Berlin profesrlerinden Barbara Kcllner-Heinkele ve Ludwig-Maximilian Universitt profe-srlerinden Suraiya Faroqhi'ye teekkr etmeyi zellikle

    . bo.r bilirim.

    Orta Dou Teknik niversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Y-netimi Blm'ndeki rencilerim, gsterdikleri ilgi ve me-rakla, bu kitabn bir an nce baslmas iin beni her frsatta sktrdlar. Eer Gauguin'in "Nereden Geliyoruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?" sorusunu rencilerim de ayn merakla sormaalard, bu kitabn baslmasnn pek de nemi olma-yacakt. Bu soru ok nemli; nk eer bu sorular sormu-yor olsaydk, 1908 Devrimi'nin ne olduunu belki hl an-. tayabilmi olmayacaktk. Biroumuz, tpk Amerikallarn 4 Temmuz'u, Franszlarn 14 Temmuz'u gibi, bizim de bir 23 Temmuzumuzun olduunu ve bi gnn bir zamanlar 'Hrriyet Bayram' olarak kutlandn bilmiyor. 'Bir zaman-lar' bugn bize sanki ok uzakm ve gerek deilmi gibi geliyor. Oysa ki, Trkiye'de 1908 Devrimi'ni gerekletiren-ler, 8 Temmuz 1909 gn kabul ettikleri bir yasa ile 10 Temmuz'u -yani, 23 Temmuz'u- bayram olarak iln etni-

    x

  • ler ve 'Hrriyet Bayram' olarak kutlanmasn gelenek hali-ne getirmilerdi.2

    Fakat gelenekler yklmak iindir. 'Hrriyet Bayram' ge-leneini ykmak da 1908 Devrimi ile kurulan liberal de-mokratik rejimin yerine 29 Ekim 1923 tarihinde baka bir siyasal rejimi yerletiren Kemalistlere nasib oldu. Bavekil smet nn Trkiye Crihuriyet Baveklet Muamelt Mdrl Say 6/1433 ve 13 Mays 1935 tarihli yazs ile 'Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakknda Kanun Layiha-s'm Meclis'e sunduunda gelenek sona ermiti. Bu layiha gereke