Post on 06-Feb-2016
description
QORA TUYNUKLAR ,NEYTRON YULDUZLAR,
GRAVITASION TO’LQINLAR
Аbdujabbarov A.A. UBAI / INP, Uz AS
Ma’ruza rejasi Kompakt obyektlar nima va qanday paydo bo’ladiKompakt obyektlarning xossalari va qanday kuzatiladiGravitatsion to’lqinlar (GT) nima va ularning manbalariGT ni qayd etishHulosa
1054 yildagi O‘ta Yangi Yulduzning portlashi
ESO
GRRBB
constBR122
00
2
10)/(
200
2
)/( RR
constR
31514 1010 cmgmatter
Neytron Yulduz
• Deyarli butunlay neytronlardan iborat bo‘lgan va aynigan neytronlar bosimi tufayli turg‘un holda turgan kompakt yulduz qoldig‘i
• Asosan ulkan massa sonli atom yadrolaridan tashkil topgan 5710
14 11Earthg 1.9 10 cm / s 1.9 10 g
• Tashqi sirtidagi gravitatsiya:
• 1 m balandlikdan tushayotgan jism
Yulduz sirtiga quyidagi tezlik bilan tushadi6v 6.9 10 km / h
8 10T 10 K B 10 G •
NS
Hewish, Bell et al, Nature, 1968, 217, 709.
Yulduz sirtidagi elektr maydon: Goldreich & Julian, 1969, Astrophys.J, 157, 869Ketma-ket paydo bo’luvchi elektron-positron plazma EM
o’qi bo’ylab ekranlashuvchi plazmali MS ning shakllanishiga olib keladi .
Plazma yulduz bilan birga aylanadi. Maydonning ochiq chiziqlari orqali zaryadlar plazma
modalarini hosil qiladi.
Neytron Yulduz Magnitosferasi
11210 1010~~ cmVBcRE
cRL
Massa uzatish
Akretsion disk
Agar qora tuynuk Q zaryadga ega bo’lsa u holda unda radial elektr maydon paydo bo’ladi: Еr = Q/r2 Aylanayotgan qora tuynuk qo’shimcha dipol magnit maydon hosil qiladi:
sin, cos233 Mr
QJBMrQJB r
tcR
MGt 50
22
34
0μμ
Agar qora o’ra M massali va R0 radiusli yulduzning kollapsi natijasida vujudga kelgan bo’lsa, uning magnit dipol momenti quyidagi qonun bo’yicha kamayib boradi (Гинзбург, Озерной, 1964):
Biroq Qora o’ralar tezda neytrallashadi va natijaviy maydon nolga teng
Для Шварцшильдовской ЧД
rmc 3M, rISCO=6M
Qora o’raga tushgan har qanday jmoddiy jism,
nurlanish, qaytib chiqmaydi va bizgacha hech qanday ma’lumot
yetib kelmaydi
Qora o’radan enrgiya chiqishi mumkin! -- Blanford-Znajek effect, -- Penrose process,-- Hawking radiation
Blandford-Znajek mexanizmi:
Penrose process:
Bo’rsiq o’ralarni tavsiflovchi metrika
Eynshteyn-Rozen ko’prigi, 1934 г. КН,машина времени, K Torn, И.Д. Новиков
b(r)
Bo’rsiq uyalari va qora tuynuklar orasidagi asosiy astrofizik farqlar
Hodisalar gorizonti yo’q. Nurlanish va zarrachalar ikki tarafga
ham o’tadi. Qizil va ko’k gravitatsion siljishlar. Ichki va tashqi linza hodisasi.. Davriy radial harakatlar.
Qorong’u energiya73%
Qorong’u modda 23%
“Normal materiya”4%
Sferik-simmetrik fazo- vaqt(Mazur, Mottolla, 2000)
Gravastardagi moddalar
Eynshteynning gravitatsion nazariyasiga ko’ra massaning tezlanuvchan xarakati, huddi suv sirtiga tosh tushishi tufayli uning sirtida hosil bo’ladigan to’lqinlar kabi, fazo-vaqt tuzilmasining g‘alayonlanishini vujudga keltiradi. Bu g’alayonlar gravitatsion to’lqinlar deb yuritiladi.
Ushbu rasmda aylanuvchi bir juft neytron yulduzlarda hosil bo’lgan gravitatsion to’lqinlar tasvirlangan.
Ushbu rasmda suyuqlikda hosil bo’lgan to’lqinlar tasvirlangan.
http://focus.aps.org/story/v8/st3
www.jointsolutions.co.uk/ docs/pages/leftnav.htm
Elektromagnit To’lqinlar Elektromagnit To’lqinlar ular harakat yo’nalishiga tik tebranadi.
Tebranishlar X va Y yo’nalishlarda ro’y beradi, to’lqin Z yo’nalishda tarqaladi.
• Eynshteyn tenglamalarining kuchsiz maydon yaqinlashishida fazo-vaqt g’alayonlanishi c tezlik bilan tarqalishini ko’rsatadi
• 2 ta mustaqil tekislikda qutblangan to’lqin tenglamalari.
Gravitatsion To’lqinlar
)(),( thth 19
..
4 10
rQ
cG
LLhFhFh
Gravitatsion To’lqinlarGravitatsion to’lqinlar Elektromagnit to’lqinlar kabi 2 ta qutblanishga ega. Farq shundaki, Gravitatsion to’lqinlarning qutblanishi gorizontal va vertikal yo’nalishlar bo’yicha “+” shaklga ega va “x” shaklga nisbatan 45 darajada joylashgan.
Gravitatsion To’lqinlar bizga borliqni o’rganishning yangi yo’llarini berishi mumkin. Ular astronomiyaga yangi o’lchamni olib kelishlari kerak.
Ular:Gravitatsion to’lqinlar mavjudligi haqidagi
umimiy nisbiylik nazariyasi tahminlarini tekshirish;
Ularning yorug’lik tezligida xarakatlanishini tekshirish;
Gravitonning tinchlikda massasi nolligini tekshirish; Qora O’ralar va Qushaloq Qora O’ralar
tizimlarini o’rganish; Biz bilgan yoki endigina ochilgan astronomik tushunchalarni chuqurroq o’rganish imkonini beradi.
Nimaga ularni o’rganish muhim?
Gravitatsion Nurlanish, masalan, massiv qo’shaloq sistemalarda, biri ikkinchisining atrofida aylanishi natijasida paydo bo’ladi. Ularning o’zaro xarakati natijasida paydo
bo’luvchi katta tezlanish gravitatsion nurlanishni vujudga keltiradi. Diqqatga sazovor joyi shundaki
chiqayotgan nurlanish sistemaning mexanik energiyasining kamayishiga olib keladi va ikkita ozaro aylanuvchi jismlar bi-biriga yaqinlashib boradi.
Gravitatsion Nurlanish
Gravitatsion Nurlanish
Bu narsa 1970 yili Russell Hulse and Joseph Taylor juda yaqin joylashgan
super-massiv yulduzlardan iborat qo’shaloq pulsarlar sistemasida energiya nurlanishining hisobiga har yili ularning
aylanish davri 75 millisekundga kamayishini kuzatishgandan so’ng
isbotlandi. Bu Gravitatsion To’lqinlarning mavjudligini isbotlaydi. Qo’shaloq pulsar
Pulsar UNN ni tekshirishda A/F lab.
Hulse, Rev. Mod. Phys., 1994, 66, 699. PSR 1913+16, 1.4 Quyosh massasi, 7.75 soat orbita
Lazer ikki nurga ajratiladi va yelkalalari bo’yicha yo’naltiriladi.
Nurlar oxiridagi ko’zgudan qaytib, o’rtasida yana orqaga qaytadi, u yerdan yana o’rtaga qaytadi va bu holat 50 marta qaytariladi. Bu
yorug’lik yo’lini va qayd etgichning sezgirligini oshiradi.
Lazer Interferometri
Gravitatsion To’lqinlar materiyaning siqilib-kengayishi bo’lganligi tufayli elektromagnit to’lqinlar orasida
fazalar farqi hosil bo’lsa bu yelkalarning biri siqilganda ikkinchisi kengayganligini bildiradi. Shuni ta’kidlash
joizki kengayish yoki siqilish juda kichik bo’ladi, shuning uchun uni aniqlash qiyin bo’ladi.
Lazer Interferometr
Lekin agar biz biror o’zgarishni qayd etsak, bu gravitatsion to’lqinlarning mavjudligini bildirgan
bo’lardi!
Detektorlarning joylashuvi LIGO: Amerika
VIRGO: Fransiya va Italiya davlatlari Italiyaning Piza shahri
yonida lazer interferometrini qurishgan
GEO: Hannover yonidagi Britaniya va Germaniya
interferometri
TAMA: Tokiyodagi Yaponiya interferometri
AGIO: Australiya interferometri
LIGO: Laser Interferometer Gravity-wave Observatory
LIGO lokal g’alayonlashishni yo’qotish maqsadida bir-biridan uzoqda joylashgan ikkita interferometrdan
iborat. Ushbu loyiha Kaliforniya Texnologiyalar Instituti va Massachutes Texnologiyalar Instituti
hamkorligida NSF tomonidan tashkillashtirilgan va ta’minlanib turiladi. Luiziana shtati, Luiziana Davlat Universiteti orqali, LIGO binosi qurilishi uchun joy
bilan ta’minlagan. Ikkinchi joylashish o’rni Vashingtonda. LIGO interferometrlari 100Hz
chastotaga sozlangan bo’lib, bu chastota aylanuvchi neytron yulduzlarniki bilan mos tushadi.
LIGO: Livingston Observatoriyasi
LIGO observatoriyasinig antennasi markaziy stansiyadan ikkala yo’nalish bo’yicha 4 kilometrgacha cho’zilgan .
LIGO: Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory
LIGO: Hanford Observatoriyasi
AIGO: Australian International Gravitational Observatory
Janubiy yarim shardagi birinchi lazer interferometri.
LISA: Laser Interferometer Space Antenna
Bu yerdagi lazer interferometriga o’xshash kosmosdagi lazer interferometri. Uning yelkalari 5 million kilometr uzunlikda bo’lishi kerak (1/30 A.B.). Ishga tushirilish vaqti 2010 yil atrofida.
Laser Interferometer Space Antennae (LISA)
Gravitatsion To’lqinlar