we Uyghur romanliri heqqide deslepki izdinish - ... 1 « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti...

Click here to load reader

  • date post

    13-Mar-2021
  • Category

    Documents

  • view

    2
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of we Uyghur romanliri heqqide deslepki izdinish - ... 1 « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti...

  • 1

    « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » we Uyghur romanliri heqqide deslepki

    izdinish

    Nuriye Rahman

    Kirish söz

    Ötken yili 12-ayning bir küni bir dostum féysbukta yollighan « Bügünki dewir Uyghur

    edebiyatida barliqqa kelgen 101 parche roman » degen mezmunni oqup, derhal inkas

    bildürüp, men oqughan « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ge asaslan’ghanda, Uyghur

    romanlirining 200 yüzdin ashidighanliqini éytqan idim. Shuning bilen birge bu témigha

    qiziqquchilarni, bolupmu dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan Uyghur roman

    hérismenlirini mukemmel hem asasliq uchurlar bilen teminleshning zörürlikini hes qilghan

    idim. Shu meqsette, qolumda bar matériyallar, tor béti we dostlirim arqiliq érishken

    menbelerdin toluq paydilinip, imkaniyitim yar bergen sharaitta estayidil izdinish we

    sélishturup tekshürüsh arqiliq, uyghur romanlirining ismi, sani we roman yazghuchilarning

    isim-familisi heqqidiki mezkur maqalini yézip chiqtim. Manga qimmetlik waqtini hem zéhnini

    berip yardemde bolghan dostlirimgha jümlidin Abdushükür Abdurishitke chin dilimdin

    rehmet éytimen.

    Bu maqalida asasliqi « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni oqughandin keyinki qisqiche

    tesiratimni otturigha qoyush arqiliq, Uyghur romanlirining istatistikiliq ehwalini tonushturush

    bilen birge, bu jehettiki izdinishlerni dawamlashturushning zörürlikinimu sherhilep öttüm.

    Uyghur romanlirigha qiziqidighan oqurmenler üchün biraz menpeti bolup qalsa ejeb emes,

    degen arzudimen. Wahalenki, maqalini yézish jeryanida izdinishimning yéterlik bolmasliqi

    tüpeyli bézi nuqsanlargha yol bergen bolushum mumkin. Oqurmenlirimning tüzüt qilmay

    körsitip bérishini, tenqid we teklip pikirlirini bérishini ümid qilimen.

    1. « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » heqqide

    On nechche yil neshriyatchiliq xizmiti bilen shughullan’ghanliqimdin bolsa kérek, qolumgha

    bir kitab alghan haman, kitabning aldi-keynini örüp, özemche « tekshürüp » kétimen. Elwette

    bu hemmidin awal qolumdiki kitabning aptori, neshir qilghan neshriyat, neshir qilin’ghan

    waqti degendek uchurlarni igilesh üchün bolidu. Men bundin ikki yillar ilgiri « Uyghur

    Romanliri Izahliq Lughiti »ni qolumgha alghandimu, del shundaq qilghantim. Bu lughetning

    aptori Sadir Tursunniyaz Udunluq, kitab jem’iy 743 bet, 32 format, qelin muqawiliq bolup,

    Shinjang Uniwersitéti Neshriyati teripidin 2015-yili 9-ayda neshirge yollinip, 2016-yili 8-ayda

    bésilip tarqitilghan.

    Roman keng weqelerni öz ichige alghan, sehipisi uzun, hejmi chong edebiy eser bolup,

    keng we murekkep ijtimaiy turmushni ekis ettürüp, bir pütün tarixiy dewirning omumiy

    körünüshini kitabxanlarning köz aldida gewdilendüridu. Uyghur edebiyatining muhim terkibiy

  • 2

    qismi bolghan Uyghur romanliri 1 yazghuchilirimizning qimmetlik waqtini hem zéhin-

    quwwitini sérip qilip royapqa chiqarghan japaliq emgikining mehsuli, shuning bilen birge,

    xelqimizning qimmetlik meniwiy bayliqi hésablinidu. Uyghur romanlirining omumiy ehwalidin

    xewer berish, kéyinki ewladlar üchün menbe, iz qaldurush roman tetqiqatchiliri we roman

    xumarlirining zimmisidiki bir wezipe. Aptor Sadir Tursunniyaz Udunluq del mushu nuqtini

    közde tutup, etrapliq izdinish netijiside « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni tüzüp chiqqan.

    Aptorning qarishiche, Uyghur romanliri 20-esirning otturlirida barliqqa kelgen bolup, 60

    nechche yil jeryanida nurghun egri-toqayliqlarni bösüp ötüp, bügünki kün’ge kelgende san

    hem süpet jehette yükselgen. Roman yazghuchilar yoqluqtin barliqqa kélip, ijadiyet qoshuni

    zorayghan, ayal roman yazghuchilarmu künsayin köpeygen. Shuning bilen birge, az bolsimu,

    bir türküm romanchiliqni tetqiq qilidighan tetqiqatchilarmu meydan’gha kelgen. Halbuki,

    Uyghur romanchiliqi tetqiqati Uyghur roman ijadiyitining güllinishige yétishelmesliktek

    réalliqmu roshenlishishke bashlighan. Neshir qilinghan romanlar heqqide yézilghan

    maqalilarning az bolushi, kitabxanlarni Uyghur romanchiliq tarixida barliqqa kelgen

    romanlarning ehwalidin xewerlendürüshning yéterlik bolmasliqi, shundaqla Uyghur

    romanchiliq bilimlirige dair ilmiy matériyallarning kemchilliki Uyghur edebiyat tarixida bir

    boshluqning künsayin chongqurlishishidiki halqiliq sewebler dep körsitilgen. Aptor bu

    boshluqni nezerde tutup, Uyghur romanlirining omumiy ehwali toghrisida etrapliq izden’gen.

    Her bir romanni bir qétimdin oqup chiqqan, romanlar heqqide yézilghan obzor-maqalilarni

    toplighan we ilmiy asasliq yekün’ge érishken. Men aptorning Uyghur romanliri heqqidiki 15

    nuqtiliq yekünini oqughandin keyin, özüm muhim dep qarighan nuqtilarni töwendikidek

    xulasilep chiqtim:

    1. Uyghur romanlirining sani we dairisi Uyghur romanlirining sani toghrisida oxshimighan qarashlar bar, hetta Uyghur romanliri az

    kam minggha yéqinlashti, deydighan konkirt asasi bolmighan perezlermu bar. Yalqun Rozi

    2001-yili 1-ayning 30-küni « Shinjang Maaripi Géziti » de « Uyghur Yazghuchiliri Qanche

    Roman Yazdi » serlehwilik bir maqalini élan qilghan bolup, 1950-yildin 2000-yilghiche

    bolghan ariliqta 85 romanning yézilip neshir qilin’ghanliqini tonushturghan. Lékin Yalqun Rozi

    shéiriy romanlar we terjimihal eserlerni roman qatarigha kirgüzmigenidi. Shundaq déyishke

    boliduki, Yalqun Rozi Uyghur romanlirining sani hem yazghuchilirining ismini istatistika qilish

    jehette etrapliq izden’gen hem bu heqte izdinish maqalisi élan qilghan tunji yazghuchidur.

    2012-yili 5-ayda Shinjang Pidagogika Uniwérsitétida ötküzülgen bir qétimliq roman ijadiyet

    muhakime yighinida edebiyat tetqiqatchisi Azat Sultan Ependi : « Uyghur romanliri 244 ke

    yetti » dep élan qilghan. Buni Uyghur romanliri heqqidiki éniq uchur dep bilishke bolidu.

    Lékin bu yerde 1950-yili bashlan’ghan roman türidiki eserlerning sanini belgileshte mueyyen

    yil chéki asas qilinmighan, « roman » dep atilidighan eserlerning éniq dairisi yeni qaysi xildiki

    edebiy eserlerni roman dep atash ölchemliri békitilmigen. Del mushu jehettiki éniqsiz

    tereplerni aydinglashturush üchün, aptor özining « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » de,

    1 Uyghur romani dégen isimgha éniqlima bergende, bu Uyghur yazghuchilar teripidin Uyghur tili yaki bashqa

    tillarda we her xil mezmunlarda yézilghan romanlarni körsitidu. Aptordin.

  • 3

    waqit chéki jehettin, 1950-yilidin 2013-yilining bashlirighiche, yeni mezkur lughetni neshirge

    teyyar qilghuche bolghan ariliqta neshir qilin’ghan barliq romanlar tizimlikini turghuzup

    chiqqan hem xulasilep mundaq dégen : « Bir tomluq roman 243 parche, ikki tomluq roman

    27 parche, üch tomluq roman alte parche, töt tomluq roman bir parche, alte tomluq roman

    bir parche, yette tomluq roman bir parche, shéiriy roman üch parche, jem’iy 279 parche

    roman bar.2 » (Izahat : Bu istatistikida körülgen bezi xataliqlar toghrisida mezkür maqalining

    2-bölümide chüshendürüsh bérildi.)

    « Roman » dep atilidighan eserlerning dairisi mesiliside, aptor « roman » dégen namda

    neshir qilin’ghan romanlarni, « roman » dégen namda neshir qilinmighan bolsimu, neshir

    qilin’ghandin kéyin oqurmenler teripidin yézilghan maqalilerde « roman » dep étirap

    qilin’ghan romanlarni, shéiriy romanlarni, tarixiy roman hésablighan asasta terjimihal

    eserlerning hemmisini we tarixiy qisselerni « Lughet »ke kirgüzgen. Aptor yene Uyghur

    romanlirini shekil we mezmun jehettiki alahidilikliri boyiche réalliq témisidiki romanlar,

    tarixiy romanlar, ilmiy fantaziyilik romanlar, pelsepewiy romanlar, balilar romanliri, shéiriy

    romanlar, hejwiy romanlar we pisxika romanliri dep sekkiz türge ayrighan.Uyghur romanliri

    bizning tariximiz, yiltizimiz, kechürmishlirimiz hem bügünimiz bilen zich baghlan’ghan.

    Uyghur romanlirida ejdadlirimizning yiltizi toghrisida tepsilatlar xéli köp. Köp qisim tarixiy

    romanlarda Uyghur tarixida yüz bergen zor weqeler we bu jeryanda otturigha chiqqan ijabiy

    we selbiy shexislerning ehwali bayan qilin’ghan. Xelqimizning aile turmush ehwali, örp-

    adetliri, kishiler otturisidiki munasiwetler, turmush qarishi, dunya qarishi hemde wetenperlik,

    meripetwerlik qarashliri namayen qilin’ghan. Romanlarda güzellikmu, rezillikmu yézilghan.

    Qedimki dewirdin bügün’giche bolghan turmush kartinilirimiz teswirlen’gen. Shuning bilen

    birge, ijtimaiy témilarmu, penniy témilarmu, réalliqmu, fantaziyimu yézilghan. Qisqisi,

    Uyghur romanlirida turmushimizda körülgen, körüliwatqan ishlar asasen yézilip,

    turmushimizning bediiy höjjiti bolush shertini hazirlighan.

    2. Roman yazghuchilirining isim-familisi we romanlarning nami Uyghur romanlirining namini we roman yazghuchilarning isim-familisini toghra atash

    emeliyette yazghuchilarning emgikige hörmet qilish, tarixqa hörmet qilish bolupla qalmastin,

    belki kelgüsige, ewlatlargha bolghan mes’uliyetchanliq éngi bolup hésablinidu. Aptor del

    mushu nuqtini közde tutup, « Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining béshigh