Violetta Korporowicz, Ekonomia środowiska - współczesna nauka z

Click here to load reader

  • date post

    11-Jan-2017
  • Category

    Documents

  • view

    216
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Violetta Korporowicz, Ekonomia środowiska - współczesna nauka z

  • 329

    Ekonomia rodowiska wspczesna nauka z tradycjami

    Violetta KORPOROWICZ*

    Ekonomia rodowiska wspczesna naukaz tradycjami

    1. Wstp

    Jednym z najwaniejszych problemw obecnych czasw jest degrada-cja rodowiska przyrodniczego. Dotyczy wszystkich wymiarw rodowi-ska i zostaa spowodowana przez czowieka w wyniku prowadzeniadziaalnoci bytowej, przemysowej, komunikacyjnej, handlowej a nawetturystycznej, ktrych zaoeniem jest zaspokajanie potrzeb spoecznych.Degradacja ta wpyna na pewne ograniczenia, ktre pomniejszaj prze-strze yciow a take materialne podstawy bytowania czowieka. Sone zwizane z wyczerpywaniem si zasobw nieodnawialnych oraznadmiernym eksploatowaniem zasobw odnawialnych, zanieczyszczenia-mi ekosystemw oraz degradowaniem podstawowych komponentwrodowiska tzn. powietrza, wody czy gleby.

    Ograniczenia przestrzeni yciowej czowieka sprawiy, e przyszepokolenia uszczuplone bd miay podstawy gospodarowania w wynikuutraty czci zasobw przyrodniczych. Std mowa o sprawiedliwocimidzypokoleniowej, w ktrej istotne jest, aby kolejne pokolenia miayrwny w stosunku do wspczesnego, dostp dbr przyrody i rwnmoliwo rozwoju w rnych sferach ycia spoecznego.

    Aby redukowa negatywne skutki dziaalnoci czowieka zaczto po-szukiwa nowe formy aktywnoci czowieka w celu przeciwdziaania za-groeniom wynikajcym z postpu cywilizacyjnego. To spowodowaorozwj nowych dyscyplin wiedzy w tym i ekonomii rodowiska, ktres niezbdne, aby wskazywa na takie dziaania, ktre byyby racjonalnei przyniosy zamierzony efekt nie tylko w postaci poprawy stanu rodo-wiska przyrodniczego, ale gwnie poprawy dobrobytu spoecznego naskutek wanie poprawy stanu rodowiska. Powszechne zrozumienie tejzalenoci powinno zaowocowa w konsekwencji wzrostem gospodar-czym i spoecznym.

    * Katedra Ekologii KES Szkoa Gwna Handlowa w Warszawie.

    StudiaEcologiae et Bioethicae

    1/2003

  • 330

    Violetta Korporowicz

    Celem artykuu jest prezentacja stosunkowo nowej dyscypliny nauko-wej jak jest ekonomia rodowiska oraz zwrcenie uwagi na jej zwizki zinnymi dyscyplinami wiedzy w tym ekologii i ekonomii. Celem artykuujest te wskazanie na konieczno podejmowania studiw i prac w kie-runku rozwoju tych dyscyplin, ktre maj za zadanie poszukiwanie ra-cjonalnoci w decyzjach gospodarczych producentw, decyzjach w zakre-sie konsumpcji poszczeglnych jednostek czy decyzjach o charakterze po-litycznym rzdw w stosunku do rodowiska przyrodniczego oraz jegojakoci.

    2. Tradycje ekonomii rodowiska

    Nauk, ktra daa podstawy ekonomii rodowiska jest ekologia. Jestto nauka przyrodnicza, ktra zajmuje si badaniem stosunkw midzyorganizmami lub grupami organizmw ywych a ich rodowiskiem.Bada te wzajemne zalenoci midzy ywymi organizmami1 .

    Relacje midzy samymi organizmami a rodowiskiem a organizmamiywymi oraz ujemne skutki dziaa ludzkich uwiadamiano sobie od naj-dawniejszych czasw. Robili to najwybitniejsi myliciele rnych kultur iepok. Nalea do nich m.in. Platon, ktry w Uczcie napisa: Ziemi sze-roka pier, bezpiecznie stworze siedlisko2 . Grecy odnosili si pozytyw-nie do przyrody. Byo to zwizane zapewne z ich wierzeniami i religi,w ktrych wiat oywiony mia patronk w postaci Artemidy3 . W pogl-dach witego Franciszka z Asyu atwo odszuka mona pozytywny sto-sunek do przyrody. wity ten wygasza kazania nie tylko dla ludzi,ale i do zwierzt i rolin. Wskazywa te na swj braterski stosunek dowszystkich istot ywych4 .

    Za twrc ekologii uwaa si Ernsta Haeckela, ktry po raz pierwszyzaproponowa ten termin5 . Byo to w 1869 r. Zacz on bowiem bada re-lacje midzy organizmami a otaczajcym ich wiatem zewntrznym. Sam

    1 Pojcie ekologia zaczerpnite zostao od greckiego sowa oikos, przez ktre rozumie sidom, domostwo, miejsce zamieszkania, rodowisko1. Jednak starogrecki sownik, jakojedyny podaje inne znaczenie sowa oikos, tzn. wsplnota. Grecy zatem w tym pojciupodnosili wtek nie tylko fizycznego wymiaru rodowiska, ale te spoecznego, bez ktregoczowiek nie moe y i rozwija si.

    2 PLATON, Uczta. Przeoy, wstpem, objanieniami i ilustracjami opatrzy W. Witwicki. PWN,Warszawa 1988, s. 61.

    3 E. HARGROVE, Foundations of environmental ethics. Englewood Cliffs, Prentice Hall, NewJersey 1988, s. 16-18.

    4 V. KORPOROWICZ, Ekologiczne uwarunkowania zdrowia. Oficyna Wydawnicza SGH, Warsza-wa 2000, s. 9.

    5 B. SPOONER, Ecology in development: a rationale for three-dimensional policy. The UnitedNations University, Tokyo 1984, s. V.

  • 331

    Ekonomia rodowiska wspczesna nauka z tradycjami

    E. Haeckel bada zwierzta morskie. W swoich pracach poszerzy teoriDarwina o oddziaywaniach na siebie gatunkw w walce o byt. Ponie-wa jednak w drugiej poowie XIX w. nie potrafiono jeszcze budowasyntetycznych hipotez na temat wzajemnych stosunkw midzy gatun-kami i wzajemnego oddziaywania na siebie rolin i zwierzt, powstawa-y na og wyranie oddzielone od siebie dziedziny: ekologia rolin izwierzt. Dopiero postp wiedzy w pierwszej poowie XX wieku spowo-dowa przyblienie obu tych kierunkw i powstanie ekologii oglnej6 .Nauka ta zajmuje si badaniem nie tylko relacji midzy organizmami y-wymi a rodowiskiem czy granic wytrzymaoci populacji na rne czyn-niki biotyczne i abiotyczne, ale take spoecznymi warunkami ycia7 .

    Na rozwj ekologii ogromny wpyw miaa grupa uczonych z Wydzia-u Socjologii i Antropologii Uniwersytetu w Chicago, badajca urbaniza-cj i miejskie sposoby ycia. Wanie tu powsta nowy kierunek ekologii,nazwany ekologi czowieka (human ecology). w wydzia nie by jed-nak sam przez si szko naukow, poniewa skupia uczonych o rnychorientacjach, ktrzy potrafili wprawdzie zgodnie wsppracowa w ra-mach uniwersytetu oraz innych instytucji [...], ale nie reprezentowali ad-nej gbszej naukowej jednoci8 . Do historii myli spoecznej przeszlipod nazwa Szkoy Chicagowskiej. Pracowali w latach 1915-1930. Zainte-resowani byli obserwacj zachowa ludzkich w konkretnym miejscu irodowisku. Przy czym byo to rodowiska miejskie9 .

    6 V. KORPOROWICZ, Ekologiczne..., op. cit., s. 10.7 Istnieje wiele nieporozumie wok terminu ekologia, ktry powszechnie mylony jest z

    ochron przyrody. Wydaje si, e tkwi w tym dwojakiego rodzaju nieporozumienie. Po pierw-sze, ta cz ekologii, ktra stanowi podstaw nauki o ochronie przyrody nazwana jest sozo-logi. Sozologia od sodzo (sodro) oznacza po starogrecku chroni, a po nowogrecku ratowa, ocala, wybawia. Termin ten wprowadzi polski uczony W. Goetel. Sozologia jestto nauka, ktra dy do rozpoznania trwaoci zasobw przyrody oraz zajmuje si doranymiskutkami i nastpstwami przemian w ekosystemach. Po drugie, ochrona przyrody to nie jestnauka, co systemem dziaania. Pojciem tym okrela si wic dziaania, ktre maj na celuzachowanie naturalnych warunkw przyrodniczych poszczeglnych terenw bd te poje-dynczych obiektw. Gdybymy o ochronie przyrody chcieli mwi jako o nauce, to nalea-oby uy albo pojcia sozologia albo nauka o ochronie przyrody. Jednak naley doda, etermin sozologia nie zosta zaakceptowany przez rodowiska naukowe i nie jest on po-wszechnie uywany, to powoduje zamienne, czsto zupenie nieprawidowe stosowanie poj-cia ekologia i ochrona przyrody. Kolejnym nieporozumieniem terminologicznym jestuywanie terminu ochrona przyrody z pojciem ochrona rodowiska. Pojcia te s traktowa-ne jako synonimy, chocia warto pamita, e ochrona rodowiska obejmuje swym zakresemnie tylko rodowisko przyrodnicze, lecz take spoeczne i psychiczne. Zatem ochrona przyro-dy s to dziaania czy system dziaa na rzecz racjonalnej gospodarki zasobami przyrody,obejmujce te ksztatowanie nowych ekosystemw lub rekultywacj zdegradowanego ro-dowiska przyrodniczego.

    8 J. SZACKI, Historia myli socjologicznej. Cz. 2. PWN, Warszawa 1981, s. 645.9 J. TURNER, S. TURNER, Socjologia amerykaska w poszukiwaniu tosamoci. IfiS PAN, War-

    szawa 1993, s. 44-46.

  • 332

    Violetta Korporowicz

    Kolejnymi krokami w rozwoju ekologii byo zbudowanie koncepcjiekosystemu, ktrego waciwoci wynikaj z jego wzajemnych powizabiotycznych i abiotycznych. Wspzalenoci skadowych tworz i inte-gruj caociowy system przyrodniczy, na ktry skadaj si elementy fi-zyczne, chemiczne i biologiczne10 . Peny ukad przyrodniczy tworzwszystkie populacje zamieszkujce okrelone rodowisko, ktre powi-zane s ze sob poprzez procesy wymiany materii i energii11 . Przyka-dem penego ukadu przyrodniczego jest konkretny las, staw, ka lub ichfragmenty12 . Jednak wraz z rozwojem cywilizacyjnym ekosystemy traccechy ukadw naturalnych i staj si ekosystemami zmodyfikowanymiprzez czowieka. Tworzone s nowe ekosystemy np. miejskie czy rolni-cze. Jeeli jednak przeksztacenia id zbyt daleko, zakcane zostaj funk-cje ekologiczne co w konsekwencji moe da z czasem nieodwracalnezmiany np. moe nastpi utrata najcenniejszych skadnikw odywczychw glebie czy pustynnienie obszarw rolniczych13 .

    Nastpnym elementem w rozwoju ekologii oraz wiedzy na tematwpywu dziaa czowieka na przyrod by raport U Thanta Tylko jed-na ziemia oraz raporty dla Klubu Rzymskiego przyczyniy si do roz-woju ekologii oraz powszechnego postrzegania zwizkw midzy dzia-alnoci gospodarcz czowieka a degradacj przyrody. Pierwszy z ra-portw, Granice wzrostu, pomimo powszechnie krytykowanych b-dw metodologicznych, wstrzsn wiatem intelektualnym. W rezulta-cie powstay nowe kierunki badawcze, np. filozofia ekologiczna, ekolo-gia kulturowa czy etyka ekologiczna14 .

    Konsekwencj rozwoju wiedzy na temat relacji czowiek rodowi-sko byo wyksztacenie si nowego kierunku ekologii nazwany ekolo-gi gbok. Oznacza on taki sposb mylenia o wiecie, przyrodzie i oczowieku, ktry zakada ich zasadnicz jedno15 . Wan cech ekologiigbokiej jest uznanie wszystkich form ycia za tak samo istotne. Negujesi zarazem jakkolwiek dominacj czowieka nad natur. Caa przyro-da, wszystko co yje ma rwne prawo do istnienia. Czowiek tym sa-

    10 G. MOORE, A. MAGALDI, J. GRAY, The legal environment of business: a contextual approach.South-Western Publ., Cincinnati 1987, s. 662.

    11 E. ODUM, Basic e