The CONCEPT of LACANIAN GAZE and GAZE of PAINTING

Click here to load reader

  • date post

    22-Mar-2022
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of The CONCEPT of LACANIAN GAZE and GAZE of PAINTING

Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
LACANCI BAKI KAVRAMI ve MGENN BAKII
The CONCEPT of LACANIAN GAZE and GAZE of PAINTING
Dr. Ör. Üyesi Engin ÜMER*
*Ordu Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Resim Bölümü
umerengin@gmail.com
ÖZ
Resim temsil ettikleri, gösterdikleri, göstermedikleriyle anlam kazanmtr. Ressamn konumu
izleyicinin görü alann belirlemekten çkmtr. Bunun yerine ressamlar izleyicinin görme alanna
hücum eden imgeler üretmeyi tercih etmilerdir. Bu yüzden resim doaya açlan bir pencere deil,
görme alannn düzensizliinin bir temsili saylabilir. Bu konuda aratrma yapmak için pek çok teorik
fikir öne sürülebilir. Psikanaliz de bunlardan birisidir.Fransz psikanalist Jacques Lacann bak
kavram görsel sanatlarda ilgi görmü kavramlarndandr. Bak, zamansz ve kültürel balamlar
olmayan anlamlaryla insan soyuna özgüdür. Lacan için öznenin merkeziliinin krlgan olduunu
gösteren anlamdadr. Bak, kesin anlamn vermediimizdir. Ancak o her zaman olacaktr. nsana
özgü olan bak, kem göz ile karlk bulabilir. Bak, ressamn ilgisini çeker. Ressam için bak,
görme alann aandr. Lacann psikanalitik çerçevede tanmlarn yapt bak konusunda resim
sanatnda gösterme, mevcut hale getirme, deforme etme, silme veya görünürlüünü güçlendirme gibi
ressamlarn temsil stratejileriyle ilikili düüncelerin üretilebilecei görülmütür. Bu iliki içerisinde
bu çalma, önce Lacann bak kavramn psikanaliz ve sonra sanat ile ilgisi içerisinde sanat
tarihinden seçilmi örnekler etrafnda anlatma amacnda olmutur. Örnekler klasik bat resim sanat
tarihinden, modern bat sanatn ve çada sanattan seçilmitir. Bak kavram ile ilikili olarak bat
sanat örneklerine odaklanlmasnn nedeni sanat tarihi açsndan deiimleri veya bak konusundaki
fikirleri göstermek olmutur. Çalmada konu edilen örnekler, resmin gösterim tarzn anlamak ve
bak konusunda neler söylenebileceini göstermek adna sanat teorisi açsndan ele alnmtr.
Çalmamzn sonucunda ise Lacan ve konu edilen ressamlarn bak konusunda ortak denilebilecek
düünceler ürettiklerine varlmtr.
Abstract
The art of painting in the ontological sense during the twentieth century. The painting has
gained meaning as they represent, show and do not. The position of the painter turned out to determine
the viewer's field of vision. Instead the painters preferred to produce images that attack the viewer's
visual field. Therefore, the painting is not a window that opens to nature, but a representation of the
irregularity of the visual field. Many theoretical ideas can be put forward for research. Psychoanalysis
is one of them.French psychoanalyst Jacques Lacans concept of gaze has received considerable
attention in the visual arts. The meanings of gaze are timeless, and lack a cultural context, and as such,
gaze is unique to the human race. To Lacan, its meaning is an indicator of the fragility of the subjects
centrality, leading him to define gaze from a psychoanalytical perspective. From the viewpoint of
painting, gaze may be associated the ideas directing painters strategies of representation, such as
making visible, making present, deforming, erasing or reinforcing visibility. The look is that we don't
48
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
give the exact meaning. However he will always be. A person-specific look can be matched by the evil
eye.Keeping this connection in mind, this article aims to explain Lacans concept of gaze, and its
relationship with both psychoanalysis and art, using examples from art history. Examples have been
the history of classical western painting, modern western art and contemporary art. The reason for
focusing on the examples of western art in relation to the concept of view was to show the changes in
the history of art or the ideas about the view.The examples presented in the article are approached
from the perspective of art theory, with the aim being to understand the style of representation a
painting uses, and to demonstrate what could be said abut gaze. The article concludes that Lacan and
the examined painters likely had much in common in terms of their perspective of gaze.
Keywords: Jacques Lacan, Gaze, Representation, Image, Art of Painting.
1.GR
alannda dier çada Fransz düünürleri gibi teorisi ilgiyle karlanm isimlerdendir. Lacan'n teorisi
kültürel aratrmalarda feminizm ve Marksizm gibi teorilerle ilikiye geçirilerek kullanlmasnn
yannda sanatta, özellikle sinema sanatnda ilgi görmütür. Bu ilginin odak noktas ise bak ve arzu
olurken sinema teorisinde Lacanc düünceler ve teorik yorumlamalar zengin içerikler ve aratrmalar
kazanmtr 1 .
Lacan'n kimi kavramlar veya düünceleri popüler olmu ve skça dier teorik çalmalarda
kullanlmtr. Ayna evresi, imgesel, sembolik ve gerçek kavramlar, "kadn yoktur" ifadesi ve bak
bunlardandr. Özellikle sanat teorisinde Freud ile birlikte düünceleri ilgi çekicidir. Bu ilgi çekicilik
sanatsal yaratcln açklanmasndan çok belli bal kavramlar çevresinde yapt odak alan okumalar
ile zamann resim sanat konusunda çok ey söyleme imkan sunmaktadr. Bu çalmada da Lacan'n
“Seminer 11. Kitap”nda karmza çkan bak kavram üzerine düünceleri ve resim sanatnda bak
olgusunun nasl düünülebilecei aratrlacaktr. Burada amaçlanan Lacan'n bak üzerine
düüncelerinin bir özetini sunmak ve bunlarn resim ve imge üzerine neler söylediklerini anlatmaktr.
Lacanc bak ile kastedilen Lacan'n teorisinde bakn anlamnn ne olduu aada açklanacaktr.
Ancak bundan önce resimdeki bak ile neyin kastedildiini ksaca açklamak gerekiyor.
mge veya imgeler izleyicisiyle belli bir mesafe ve görme tarz ile ilikiye geçmektedir.
Resmin yüzeyi, izleyicisi ile simetrik bir ilgi içinde olurken izleyici baktnn karln, neyi
gördüünü, kendisine neyin nasl gösterildiini bilmek ve onu anlamlandrmak istemektedir. Burada
mimesis ilikisi veya resimdeki konunun ele alnmasndaki yorumlamann ürettii sahne ile izleyici
arasnda bir tanma durumu vardr. Böylelikle izleyici gördüü yüzeyde dolanrken kendisine verilen
1 Bu konuda Tood McGowan'n sinema teorisinde Lacanc kavramsal düünmenin deiimini ve bak kavramn odak alan "Gerçek Bak" adl çalmasna baklabilir (2012). Yine McGowan ve Shelis Kunkle'nin "Lacan ve Çada Sinema" (2014) ve Slavoj Zizek'in " Lacan
Hakknda Bilmeyi Hep stediiniz Ama Hitchcock'a Sormaya Korktunuz Her ey" (2012) adl çalmalara baklabilir.
49
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
bu tanma imkannn kendisine çizdii yolu kullanm olur. Resimdeki kompzosiyon öelerinin düzeni
ve ürettikleri etki simetrik konumun tanma ilgisinin kuruluuna iaret etmektedir. Modernist sanata
kadar bat resminde yüzeydeki dünyann tannabilir olmas bu simetrik baka iyi bir örnek olurken
modernist resim ile birlikte yabanclatrc, oke edici, baka bir dünyann sembolik ifadesi olan
etkiler, bu düzenin bozulmasnn örnekleri olmulardr. Bu tarz resimler karsnda izleyicinin ilk
tepkisi, onu anlamamak kendi bakn kesen ve estetik anlamda haz almasn engelleyen bir
yabanclk olmutur. Lacan'n bak kavram böyle bir tarihsel deiimde yol gösterici tema eklinde
anlalmasa da yardmc olmas açsndan önemli görülmektedir. Bu aratrmada Lacanc bak hem
Lacan'n psikanalizinde ve sanat düüncesinde hem de modernist resmin yukarda da betimlemesi
verilen teamüller 2 dnda kalan sahnelemesi içinde açklayc imkanlar sunacaktr.
Çalmada konu alnacak olan eserlerin bir çözümlemesi deil de yukarda belirtilen teorik
çerçeve içinde kendileri hakknda düünümde bulunacak ve izleyicinin estetik deneyimi üzerine bir
baka yaklam olarak güzelden baka duygularn anlamna deinilecektir. Bu açdan Lacan'n insan
varoluuna özgü olan bak olgusunun sanatta nasl varlk gösterdii anlatlmaya çallacaktr.
2. Bak Kavram ve Onunla lgili Olan Kavramlar
Seminer'de bak kavram hakkndaki derslerin ana bal "objet petit a olarak bak üzerinedir"
(Lacan, 2013: 75). „Objet petit a, Türkçe'de 'küçük a nesnesi' eklinde çevrilirken Lacan, bu ifadenin
tercüme edilmemesini tavsiye etmitir. „A iareti, öteki veya bakas anlamndadr. Küçük a
nesnesinin kabul görmü açklamas, onun "arzunun-nedeni" olduu eklindedir (Castanet, 2017: 57).
Lacan'da dört tane a nesnesi görülür: Freudcu anlamlara sahip olan meme, dk ve Lacann bunlara
ekledii bak ve ses (Leader, 2004: 60,61). 11. Seminerde de küçük a nesnesi, dürtüsel nesne olarak
karmza çkmaktadr (Castanet, 2017: 57). Lacanc anlamda arzunun tüketilebilir veya nesnesine
kavumasnn imkansz olmas küçük a nesnesinin anlam konusunda açklayc olmaktadr. A
ifadesinin yani öteki veya bakasnn anlam ise arzunun her zaman ötekiyle ilgili olmas veya ötekinin
arzusu olmasdr. Her dilde küçük harfle yazlan bu a iareti, imgesel anlamda ötekine iaret
etmektedir (Homer, 2013: 99). ki anlamda öteki a nesnesinin imgesel öteki ile büyük harfler yazlan
Öteki arasndaki fark bu imgesel olan hakknda fikir vermektedir.
Küçük a nesnesindeki imgesel öteki, Lacanc anlamda kiilik ve benlik oluumda önemli evre
olan bebein sekizinci ayyla balangç gösteren ayna evresindeki ötekiye iaret etmektedir. Lacanc
büyük öteki ise, sembolik düzene aittir. Sembolik ve imgesel arasnda kolayca ayrm u ekilde
yaplabilir: mgesel görsel ve iitsel alanda imgelerin dolanmda olmasdr. mgesel, "eylerin
krntsn gösteren imgelerdir, mesela bir trnak, bir gülüün çizgisi, bir sahnenin ayrnts, bir renk,
bir melodi" ile ilgilidir (Nasio, 2009: 49). Sembolik ise "birbirlerine çok sk kurallarla uyan ve her
2 Teamüller konusunda Richard Leppert’in “Sanatta Anlamn Görüntüsü” (2009) adl kitabna baklabilir. Teamüller ve imgeler ile olan iliki açsnda özellikle s. 23-25.
50
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
zaman birbirlerine bal bir gösteren sistemidir" (Nasio, 2009: 50). Bu ayrm gösteriyor ki küçük a
nesnesi, parçal, belirsiz ve bütünlemeden nasibini almam olandr. Bu parçal nesnede akp duran
arzu, ötekinin veya ötekine olan arzudur. Bu öteki ise özellikle annede anlam kazanmaktadr.
Skopik dürtü, görme alannda kiini arzulamas ile ilgilidir. Buna Lacan, ötekinin Arzusu seviyesi
demektedir (Lacan, 2013: 112). Lacan terminolojisinde skça kullanlan „öteki ifadesi, benlie
tahakkümde bulunan, ona zulüm eden anlamnda düünülmemelidir. Öteki, benlie varln
hissettiren ve onun varlnn garantisini de salayandr (Homer, 2013: 43). Mesela anne, bebeinin ilk
karlat, onunla ilk ba kurduu öteki figürdür. Annenin varl bebek için sadece besin kayna
olma görevinde deil, kendi benlii için gelitirici bir kar unsur olmasyla anlamldr. Emme, bakma,
duyma, dokunma ile bebek, annesine olan bu yönelimleriyle kendi varlnn haberinde olmaktadr.
Bir baka öteki figürü psikanalizin baba tanmnda kendisini göstermektedir. Baba figürü ailedeki baba
kadar Oedipus kompleksindeki otoriter role sahip baba ve onun toplumdaki görünümleridir. Babann
otoriterlii toplumsal ba için kural oluturucu ve kurallar içselletirici bir güce sahiptir. Böylelikle
kii kendi snrlarn örenmi olacaktr. Bu snrlarn psikanalitik ifadesi kiinin hazzn kullanma
konusunda öteki tarafndan eitilmesi olarak görülebilir. Öteki, haz dükünlüünü engelleyen
toplumsal bir aradalk gücü olarak da anlam kazanm olur (Homer, 2013: 91).“Küçük a nesnesi olarak
bak” bal o zaman unlar söylemektedir: mgesele, imgeseldeki ötekine ait arzumuzla ilgili bir
durum bulunmaktadr.
Bak kavram genel geçer bir durum, varoluumuzun bir parças, bir evre içinde gelip geçen
veya tarihsel anlamda düünülmemesi gerekendir. Lacan, "ben bir noktadan görebilirim, ama
varoluumda bana her taraftan baklr" diye yazar (Lacan, 2013: 80). Mevcudiyetimizin görsel
alandaki durumunda hakimiyet kuran bir göz olma vasfmzn aslnda kolaylkla yitirebileceimizi
söyleyen bu ifade bakn hakim olunmas mümkün olmadn söylemektedir. Lacan, „bak nedir
sorusunu seminerinin muhtelif yerlerinde cevaplamtr.
Ne demek istediimi hemen bir emayla anlatalm. Özne kendini bu baka uydurmaya çalr çalmaz,
o benek eklindeki nesneye dönüür, yitip giden o varlk noktas haline gelir, özne bunu kendi
yetersizlii zanneder. Ayn ekilde öznenin, arzu seviyesinde baml olduunu anlad bütün nesneler
içinde bak, kavranlmazlyla ötekilerden ayrlr. Bu yüzden baka her nesneden daha fazla yanl
anlalmtr ve belki gene bu yüzden özne, kendi yitip giden ve benek eklindeki niteliini kendini
görürken kendini görme bilincinin yanlsamasnda simgeletirir, burada bak aradan çkartlr (Lacan,
2013: 91).
Bakn sadece bana bakldn hissetmem ile ilgili olduu düünülmemelidir. Bu ifade ile
söylenmek istenilen görme alannda elden kaçan bakn her zaman olacadr. "eylerle olan
ilikimizin görme yoluyla oluan ve temsillere ait figürlerle düzenlendii haliyle, bu ilikide bir ey bir
evreden ötekine kayar, geçer, aktarlr ve hep bir dereceye kadar elden kaçrlr- bak dediimiz ey
51
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
budur" (Lacan, 2013: 81). O zaman görme alannda bana bakldn hissediyor olmam, görme
alanmda o kadar da hakim olamadnn hissedilmesidir. Küçük a nesnesinin arzu nedenli varlnda
arzunun kesin tatmin edilemez oluu burada görülmektedir. Lacanc arzu tanmnda kaçnlmaz
eksiklik, küçük a nesnesinin bak anlamndaki varlna dair bir eyler söylemektedir. Görme
alannda kaçp giden bak, tuhaf ekilde bana bakan öteki haliyle arzumun ötekine dair ve ona ait
olmasyla ilgisi bu anlama gelmektedir. Darien Leader, psikanalizin tanmn hem de arzunun ne
olduunu ifade ederek unlar yazar:
Bir iaretler evreninde doarz ve psikanalitik bir perspektiften baklrsa, bunun temel etkilerinden birisi
kayp tecrübesidir: Oidipus kompleksinin yasaklamalaryla annenin kaybedilii, eitimin
kstlamalaryla beden hazznn kaybedilii ve konuma ile dilin üstlenilmesinin içerdii farkl kayp
biçimleri. Ve kayp arzuyu, bir zamanlar sahip olduumuza inandmz baz eyleri bulma özleminin
yaratr. Sanat, medeniyet içinde bu aray sembolize etmek ve ayrntlarna girmek için özel bir alan
salar (Leader, 2004: 77).
Skopik alanda bu arzuya kar eilimde olan özne Leader'in de ifade ettii gibi bir zamanlar
kendisine ait olduu eye kavumak istemektedir. Ancak bu tümüyle mümkün olamaz. Arzu ile
nesnesi arasnda sürekli bir mesafe, kapatlamaz bir boluk olmak zorundadr (Zizek, 2004: 19). Bu
yüzden de imgelerin görevi bu kayb örtmek, hatrlatrken de yas tersine çevirerek söz konusu
boluun kendisinden zevk alnmasn salamaktr.
2.1.Bakn Üç Diyagram
Seminerinde Lacan, bak kavramn üç diyagram ile anlatr. Lacan, bu üç diyagram ile
tarihsel bir bak anlats deil, bakn tarihüstülüünü, bir önceki ksmda belirtildii gibi
varoluumuzdaki önemini ve ilevini göstermeyi amaçlamaktadr. Lacann üç diyagram bize sanat
konusunda da fikir verici düünceler sunmasyla anlamldr. Üç diyagramda da bak ile ilikimiz ve
ona kar nasl korunduumuz gösterilir. Üç diyagram ile görsel sanatlarn bak karsnda imge, tablo
ve perde ile bak uzaklatrarak onun özneyi tedirgin edecek varln savuturulmay amaçlad
üzerine düünebiliriz (Leader, 2004: 44).
Görsel 1: Lacann bak konusundaki ilk diyagram
52
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
lk diyagram (Görsel 1) unu söylemektedir: „Geometral nokta ad verilen yerde özne
konumlanmaktadr. Bu öznenin görme alandr. Nesne yani görme alan içinde varlk bulan ey ile
özne arasndaki imge, nesnenin görme alan içinde sabitlenmesidir. Bak ise bu diyagramda nesneden
hareket etmektedir. mge, koruyucu veya güvenli yüzey olarak öznenin görme alan görevini almtr.
Lacan için bu diyagramda öznenin nasl yakaland önemlidir. Bak, nesne içinden imgeye
yansyarak, kendisine hakim olunur gibi görünse de aslnda o imge içinden hareket edebilir
kabiliyetini korumaya devam etmektedir. O zaman imgeler kesinlemi iaretler deildirler.
Kesinlikleri kadar kendilerinden kaçan bir bak olgusuna sahip olabilirler 3 .
Özne, görme alannn merkezinde olarak her eyi kendisinde toplamaktadr. Bu modern bat
düüncesinin diyagram olarak da okunabilir. Merkezi perspektif ayn zamanda gözlemcinin merkeze
yerletii bir dünya tasarm demektir. Özne bilgiyi elde eden, nesnesine de bilgi yoluyla hakim olan
konumdadr. Lacan bu diyagram ile imgeye szan bakn, nesneler dünyasnda dolanmda olan bakn
kaçnlmaz olarak özneyi aldatc olduunu söylemektedir 4 .
Görsel 2: Lacann Bak konusundaki ikinci diyagram
kinci diyagramda ise (Görsel 2) k noktasnn perdenin üzerine düerek tabloyu oluturduu
görülmektedir. Burada özne tabloya içkindir, yani tablodadr. O olgusal anlamda bedenselliini
tabloda elde etmektedir. lk diyagramda geometral noktada konumlanan özne bu diyagramda tabloda
konumlanmaktadr.
Burada yapy özne düzeyinde alyorum, ama aslnda gözün kla kurduu doal ilikide daha batan
var olan bir eyi yanstyor. Ben perspektifi kavradmz geometral noktada saptanan o nokta biçimli
varlktan ibaret deilim. Muhakkak ki gözümün tabannda tablo oluuyor. O tablo kukusuz gözümün
içinde. Ama ben tablonun içindeyim (Lacan, 2013: 104).
Özne tablonun içindedir. Bunu sanatç açsndan düünmek gerekirse sanatçnn kendisini
tabloda göstermesi, orada özne olma isteinde olmasyla anlayabiliriz (Lacan, 2013: 109). Geometral
boyutta yakalanan öznenin arzuyla ilgisi ne ise tabloda yakalanann arzuyla ilgisi sanatçnn yaratm
3 Çalmamzn snrlarn geniletmemek adna bu konuda Roland Barthesin “Camera Lucida” eserindeki fotorafik imgelerin görme
alannda özneyi nasl etkilediini anlatan ksmlarnn örnek olmas açsndan deerli olduunu belirtmeliyiz. Barthes, punctum adn verdii ve verili olmayan imgeden birden görme alanna giren bir durumdan bahsettii yerler imgede sakl bak olasn örneklemektedir (Barthes,
2011: 47).
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
istei konusunda bir eyler söylemektedir (Lacan, 2013: 101). Sanatçnn tabloda varlk bulmas ayna
ile karlaan bebein kendi yansmasnda yaad özneleme sürecinin bir benzerini imgede
yaanmasdr. Psikanalizin sanatç benlii üzerinden incelemelerinin bir devam olarak bu düünce,
sanatçnn eserinde muhakkak kendisinden izler kattn söylemektedir. mgede sakl olan bu öznellik
bakn tuzaklarndan kaçmak eklinde de okunabilir. Ancak tablo bakn tuzandan kaçmann arac
gibi görünse de tabloda bakla ilgili bir eyler her zaman olacaktr (Lacan, 2013: 109).
Görsel 3: Lacann Bak konusundaki üçüncü diyagram.
Üçüncü diyagramda ilk iki diyagramn üst üste bindirildii görülmektedir. Birinci diyagram
ikinciyle snrlandrlr (Silverman, 2006: 199). mge/perde bak ile temsilin öznesi arasndadr.
Lacan, skopik boyutun ileyiini bu diyagram ile ifade eder (Lacan, 2013: 114). mge/perde bak ile
temsilin öznesi arasnda dolayml bir iliki kurmaktadr. Temsil öznesinin bulunduu yerde, kii
bakn ürünü olduunu bilir. Çünkü bak sayesinde o görünür hale gelmektedir.
Öznenin görünürlük alannda kuruluunun en temelindeki ilev budur. Beni görünürlük alannda temel
olarak belirleyen ey dardaki baktr. Bak vastasyla a girer ve n etkisini baktan alrm.
Dolaysyla bak, n vücut bulmasn salayan araçtr ve bak, fotorafmn çekilmesini –sk sk
yaptm gibi yine bir kelimeyi bileenlerine ayrarak kullanmama izin verirseniz- fotografiimin
çkartlmasn salayan araçtr (Lacan, 2013: 114).
Öznenin bakas tarafndan kendisine bakldn bilmesi de kendi mevcudiyetinin bilincinde
olmasdr (Lacan, 2013: 114). Perde/mge baka kar bir mesafelendirme, onun gücüne kar bir
koruyucudur. Skopik alanda nesnelerle çevrili olan özne kendisini güvence altnda hissedebilir. Çünkü
o nesnelere kar bilisel anlamda donanmldr. Bilen görevindedir. Nesnelerin özneye bak, öznenin
bunun hissettii an kendi varlnda krlma meydana getirecektir (Lacan, 2013: 117).
3.Resmin Bak
Kii bir yere bakarken kendisine de bakldn bir süre sonra hissedebilir (Leader, 2004: 35).
Bu alglama ne kültürel ne de tarihseldir. Her zaman söz konusudur. Bak konusunda dünyadaki
kültürlerin ortak tavrlarnn kem gözden kaçnma veya onu kontrol etme eklinde olmas da rastlant
olarak görülmemelidir. Bak konusunda gelitirilen yorum ve stratejiler kültürel anlamda ciddi bir
birikim olarak karmzda durmaktadr (Taburolu, 2018).
54
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
Resimler ötekinin bak konusunda bize ne söylemektedir? nsann ürettii imgeler kendi
yaants içinde varoluunu geniletmek, iz brakmak, dünyaya kar yorumunu üretmek ve doayla e
derecede denilebilinecek baka bir doay, kendi yaam alann üretmesi demektir. Kültür ifadesi ile e
olabilecek bu doa, sembolik düzen içinde dilsel bir yaplanla varlk bulmaktadr. mgeler de bu
dünyann dillerinden birisidir ve en önemlisidir. Çünkü tüm dilsel düzen imgeler ile ilgilidir. Resim
imgeleri de Lacanc diyagramlar aklmzda tutarak ötekinin bak karsnda tedirginlik ile kendinden
geçmenin arasndaki gerilimi düzenlemektedirler. Bu gerilim kendisine bakldn bilen insanolunun
tedirginlii ile ötekinin kendisinin kurucu unsuru olduunu bilmesidir (Leader, 2004: 41). Resim ve
dier görsel sanatlar ise bu tedirgin edici durumu perdelemek için vardrlar (Leader, 2004: 45). Bu
perdeleme gerçek ile karlamann temsil edilemez boluu karsnda hem o bolua duyulan arzuyu
hem de dilsiz kalmay engellemeyi amaçlamaktadr. Sanatsal temsillerin meydana getirdii
mesafelerin bir yerde anlamnn bu olduu söylenebilir. Yine de tablo, öznenin güven verici alann
hissettirse de bu kesin görülmemelidir.
(...) tabloda daima yokluunu fark edebileceimiz bir eyler vardr- algda tersi olur. Görmede, gözün
ayrc gücünün o noktada azami etkisini ortaya koyduu merkezi alandr bu. Bu merkezi alan tablolarda
kaçnlmaz olarak namevcuttur, tabloda onun yerinde bir delik bulunur- sonuç itibariyle gerisinde
bakn bulunduu gözbebeinin yansmasdr bu delik. Dolaysyla, hele de tablo arzuyla ilikiye
girdiinde, merkezi bir perdenin yeri hep kendini belli eder; bu pere vastasyla, tablonun karsnda,
geometral alann öznesi olarak ben silinirim (Lacan, 2013: 116).
Bu silinme durumunu hissetmek, kiisel bir deneyim olarak deerlendirilebilir. Her resim bu
durumu hissettirmeyebilir de. Ancak illüzyonlar aldatc olmalar yannda donukluklaryla dünyamza
yabanc bir dünyaya izleyiciyi davet etmektedirler. Bu davet yüzeyde güven verici bir yol veya tersi
olarak izleme edimini zora sokan bir özellik sergileyebilir. Her ikisinde de tanmann, tablonun
izleyicisiyle simetrik ilgisinin olsa bile bu simetrinin krlgan olduunu söylemek mümkündür.
Görsel 4: Kar Manzarasndaki Avclar (1565).
Albert Dürer'in "Kar Manzarasndaki Avclar"nda (Görsel 4) aaçlarn perspektif
ksaltmlaryla çizdii rota gözü kendisine çekerken resmin derinliinde meydana gelen manzara
55
Volume: 5, Issue: 2, 2018, pp 47-66
avclarn omzundan izleyiciyi karlamaktadr. zleme edimi Dürerin matematiksel hesaba uygun
olarak nitelenebilecek kompozisyon düzeniyle ekil kazanmaktadr. Aaçlarn oluturduu rota,
derinlik duygusunun belirsiz güçleniini, gözün önünde açlan parsel parsel dilimlenmi doay sanki
içinde geçiyormu gibi bir düzene sokmaktadr. Resmin sunduu izleme edimi gözün kendisini
kaybetmesini engellemektedir. Ressam hangi biçim dilini kullanrsa kullansn böyle bir izleme edimini
meydana getirir ve izleyiciye görme alann sunmu olmaktadr. Ancak karanlkta kalan, belirsiz,
yüzeyde birden frlayan, birden kendisini gösteren dilsel ifadede temsili imkansz olana iaret eden,
izleyici için heyecan verici veya merak uyandrc denilebilecek bir dizi duygu durumuna neden olan
bak, ressamn isteiyle veya istemd olarak da kendisini gösterebilir. Burada bakn özne
üzerindeki gücü olduunu söyleyebiliriz.
William Turner'in "Köle Gemisi" (1840) kesit olarak görünür dünyann maddiliinin frtna ile
karm kaotik renk kümelenmeleriyle belirli bir annn resmidir. Ne izleyici ne de ressam belirli bir
yerde sabitlenecek bir görme alanna sahiptir. Ölümün temsili, batmakta olan gemiden atlayan ve
ölecekleri belli olan ancak küçük lekeler halinde frtna panoramasnda kaybolur gibi duran köleler
üzerinde deildir. Sahneye girmek isteyen ölüm, frtnann debdebesiyle ekillenirken izleyici, bak
alann kaybetmektedir. Resmin akademik ölçütlerin dnda kalan bu tavr (Gombrich, 1992: 286)
aslnda merkezi izleyici ve ressam konumunu bozmasyla ilgilidir. Turnerin…