Stara Srpska Knjizevnost

download Stara Srpska Knjizevnost

of 87

  • date post

    04-Mar-2016
  • Category

    Documents

  • view

    57
  • download

    3

Embed Size (px)

description

Stara srpska knjizevnost od Anje Jeftić

Transcript of Stara Srpska Knjizevnost

PERIOD 1012. VIJEKA NA SLOVENSKOM JUGU

Period misionarskog i kulturnog djelanja na tragu irilometodijevske tradicije od 10. do 12. vijeka esto se u literaturi naziva epohom recepcije vizantijske kulture, uenosti i obrazovanja. Tada se zaista sve tekovine ove velike civilizacije presauju na slovensko tlo i postaju temelj njenom autentinom razvoju. Za irila i Metodija i kasnije njihove nastavljae obino se kae da su bili prvi prosvjetitelji srpski i uitelji u svakom nauku. Oni su bili nosioci vizantijske uenosti i obrazovanja, a tu su pojmovi prosvjete i prosvjeivanja imali unekoliko drugaije znaenje nego to to imaju danas

Od svog dolaska 863. godine solunska braa irilo i Metodije misionare oko dvadeset godina meu Slovenima. Osim to misionare hrianstvo, prevode knjige i ureuju bogosluenje, oni obrazuju i jedan krug svojih uenika, koji e poslije njihove smrti nastaviti sa zapoetim radom na prosvjeivanju i opismenjavanju naroda. Konstantin je postao pred kraj ivota monah Kirilo i upokojio se 869. godine, dok je Metodije preivio njemako haranje Moravske 870. godine. Tada su ga zapadni biskupi bacili u tamnicu na dvije i po godine, a moravskog kneza Rastislava, na iji poziv su irilo i Metodije i doli iz Vizantije, oslijepili su i na jakoj zimi golog pretukli. Metodije je puten kada je narod Moravske izgnao njemake svetenike i od pape traio da im vrati njihovog episkopa i svetenstvo.

Meutim, nakon Metodijeve smrti, 885, Nijemci su iz sjevernih slovenskih zemalja protjerali sve one koji su usko bili povezani sa irilom i Metodijem uenike, svetenike, obrazovani svijet. U izgnanstvu su oni formirali dvije grupacije, koje e u budunosti postati arita slovenske pismenosti: Ohrid u Makedoniji i Preslav u Bugarskoj. Tu e se sa tzv. Panonskim legendama, itijima irila i Metodija, uobliiti kult brae prosvjetitelja, koji je u narodu postojao jo za vrijeme njihovog ivota. Bie proglaeni svetiteljima u sklopu kanona Pravoslavne crkve i kalendarski se praznuju 24. maja po novom kalendaru.

NOVA ARITA SLOVENSKE PISMENOSTI PRESLAV

Najpoznatiji uenici irila i Metodija bili su tzv. sveti Petoislenici: Kliment, Naum, Sava, Gorazd i Angelar, dok se o drugim uenicima ne zna mnogo. Nakon progonstva sa sjevera u Bugarsku, sa neto spaenih knjiga slovenske bogoslubene pismenosti dolaze Kliment, Naum i Angelar. Meutim, kako je bugarskog kneza Borisa 864. krstio vizantijski car, tamo se krenulo sa grkim jezikom u bogosluenju i uopte popularisanjem grkog jezika, pa dolazak slovenske knjige nije najbolje prihvaen. Nakon kratkog zadravanja u Preslavu, uenike alju u dananju Makedoniju, predjele oko Ohridskog i Prespanskog jezera. Tu je stalno dolazilo do smjene vizantijske i bugarske vlasti, kao to je to bio sluaj i sa cijelom dananjom Makedonijom, Bugarskom i dijelom Grke.

Godine 893. u Bugarskoj na vlast dolazi knez Simeon, dobija titulu cara i nareuje zamjenu grkih knjiga slovenskim i glagoljice irilicom. Pretpostavlja se da je do tada Konstantin, uenik irila i Metodija i docnije episkop u Makedoniji, sastavio novu slovensku azbuku, nazvavi je po uitelju irilicom. U prvo vrijeme ona se koristi samo u Bugarskoj, a kasnije je prihvataju svugdje na slovenskom jugu.

OHRIDSKA KOLA

Sa dolaskom Klimenta i Nauma u Ohridu se nastavlja irilometodijevska tradicija hristijanizacije, prosvjeivanja i opismenjavanja naroda. Pokree se tzv. Ohridska kola, propovijeda se Jevanelje, prevode se knjige sa grkog i bogoslui na domaem jeziku. Kliment je u Ohridu podigao manastir sv. Pantelejmona i dvije crkve, a Naum na obali Ohridskog jezera manastir sv. Arhanela, koji se danas zove manastir svetog Nauma.

Odavde e krenuti slovenska knjiga na sjever prema Srbima, putevima koji od Ohrida vode ka Skoplju, a odatle na sjever i sjeverozapad ka Lipljanu i Rasu, Prizrenu i Skadru, Duklji i Humu, a sjeveroistono ka Niu. Ve od 10. vijeka sve su ove teritorije etniki isto srpske, a prvi slovenski misionari mogli su doi u srpske zemlje i ranije, ve oko 873, a naroito u Dalmatinsko primorje.

Period misionarskog i kulturnog djelanja na tragu irilometodijevske tradicije od 10. do 12. vijeka esto se u literaturi naziva epohom recepcije vizantijske kulture, uenosti i obrazovanja. Tada se, zaista, tekovine ove velike civilizacije presauju na slovensko tlo i postaju temelj njenom autentinom razvoju.

JEZIK STARE SRPSKE KNJIEVNOSTI

Praslovenski jezik, kojim su govorili slovenski preci Srba, nigdje nije zapisan. On se rekonstruie meusobnim poreenjem istonih, zapadnih i junih slovenskih jezika, koji su bili sjedinjeni u praslovenskoj jezikoj zajednici oko dva milenijuma.

Izgleda da je slovenski dijalekat na koji su oko 863. godine irilo i Metodije preveli najvanije bogoslubene knjige bio vrlo slian praslovenskom u njegovoj poznoj fazi razvoja. On se naziva staroslovenskim jezikom i predstavlja tradicionalni jezik slovenske kulture i misli.

Jezik se najee definie kao osnovno sredstvo komunikacije i uistinu teko da bi se ljudi bez njega mogli valjano sporazumijevati. Tijesno je povezan sa ivotom, toliko da ovjek nekad prestaje da razlikuje sam predmet ili pojavu od onoga kako je ona nazvana, odnosno sloj stvarnosti od sloja njegovog odraza u jeziku. Time esto zapada u zabludu poistoveivanja ovoga dvoga.

Nekoliko je osnovnih funkcija koje su lingvisti otkrili u jeziku. Najvanija je komunikativna, dok je vjerovatno druga po vanosti njegova poetska, umjetnika funkcija u knjievnosti. Njome se jezik esto oslobaa uobiajene logike nunosti i iroko meandrira u izrazu.

Kao to je osnovni materijal likovne umjetnosti boja, muzike zvuk, tako je i u knjievnosti njena oblikovna supstanca jezik. Ono to razlikuje jezik kao materijal umjetnosti od boje i zvuka u slikarstvu i muzici jeste to to on nije samo sirovi neuoblieni materijal nego sam po sebi ve ukljuuje djelovanje ljudske svijesti. Kreacijom umjetnika to se dejstvo udvostruava i uslonjava.

Ovo je vjerovatno razlog to se u jeziku uva najvie taloga iz prolosti jednog naroda. Davnanje je lingvistiko naelo da se itava politika i duhovna istorija jednog naroda odraava u jeziku, to se dosljedno moe pratiti u pojavi slovenske knjievnosti.

PRASLOVENSKI JEZIK

Slovenski preci Srba govorili su jezikom koji se danas naziva praslovenskim. Zajedno sa romanskim, germanskim, indoiranskim i drugim jezicima taj jezik vodi porijeklo od tzv. praindoevropskog jezika, kojim se govorilo prije nekoliko milenijuma u istonoj Evropi ili u zapadnoj Aziji. Praslovenski jezik, kojim su govorili slovenski preci Srba, nije nigdje zapisan, nego se rekonstruie meusobnim poreenjem istonih (ruski, bjeloruski, ukrajinski), zapadnih (eki, slovaki, poljski, luikosrpski) i junih (srpski, bugarski, makedonski, slovenaki) slovenskih jezika. Oni su bili sjedinjeni u praslovenskoj jezikoj zajednici oko dva milenijuma.

Izgleda da je slovenski dijalekat na koji su oko 863. godine irilo i Metodije preveli najvanije bogoslubene knjige bio vrlo slian praslovenskom u njegovoj poznoj fazi razvoja. On se naziva staroslovenskim jezikom i za nauku o slovenskim jezicima, slavistiku, ima onaj znaaj kao latinski jezik za romanistiku.

STAROSLOVENSKI JEZIK

Epoha tzv. kanonskog staroslovenskog jezika potrajala je relativno kratko, oko dva vijeka. To je period 10 12. vijeka, kada postepeno u ovaj zajedniki knjievni jezik Slovena poinju da prodiru elementi pojedinanih narodnih govora. Unoenjem crta narodnog jezika nastale su nacionalne redakcije staroslovenskog jezika: moravska (eka), bugarska, srpska i ruska, iji e vijek trajanja biti oko 500 godina. U ovom periodu, takoe, dolazi do postepene smjene komplikovanog i po obliku slova egzotinog irilovog pisma glagoljice sa irilicom slovenskom adaptacijom grkog ustavnog pisma.

Staroslovenski je postao ono to je u zapadnoj Evropi bio latinski, u Vizantiji novozavjetni srednjogrki i u jugoistonoj Aziji sanskrit zajedniki knjievni jezik jednog ireg etnosa. Jaz izmeu njega i srpskog narodnog jezika nije bio veliki i meu narodom se osjeao kao svoj jezik. Od samog poetka su u njegovoj strukturi, i u oblikovanju rijei i u oblikovanju reenica, bile prisutne mnoge osobine grkog jezika. To je bilo i prirodno jer se u to doba jedino sa grkog i prevodilo i do danas njegovo nasljee u srpskom jeziku nije dovoljno proueno. Prevoenje nije bila puka transpozicija nerazumljivog teksta, nego i nain uspostavljanja komunikacije sa grkim jezikom, a samim tim i sa grkom kulturom. Prevodioci su u isto vrijeme bili i stvaraoci, pa su, gdje nije bilo slovenske rijei za izraz, stvarali novu po grkom kalupu, npr. kao u rijeima milosre, bogoljubiv, blagosloviti itd. ili preuzimali ve postojeu, npr. anel, jeres, patrijarh, monah. Meu preuzetim rijeima je bilo i grkih pozajmljenica iz hebrejskog.

Vremenom se staroslovenski jezik tako razgranao, rairio i obogatio da je u 14. vijeku to bio jezik visoko razvijenih stilskih mogunosti i dometa u polju apstraktne misli. Bez problema se na njemu moglo filozofirati i prevoditi najsloenija djela duhovne literature. Jedan od najuspjelijih prevoda spisa vizantijskog mislioca i bogoslova iz 5. vijeka Pseudo Dionisija Aeropagita, na kojima poiva bezmalo sva vizantijska teologija, upravo je prevod na stari srpski jezik. Uradio ga je pred Mariku bitku 1371. inok Isaija i ostavio poznati zapis o turskom pustoenju srpske zemlje.

SPOMENICI I KOLE STAROG SRPSKOG JEZIKA

Izvorni spisi na klasinom staroslovenskom jeziku iz doba irila i Metodija nisu uopte sauvani, ali su prepisi iz 10. i 11. vijeka njihove vjerne kopije. Ima ih malo i uvaju se veinom u Rusiji, a neto i na zapadu. Meu spomenicima glagoljske pismenosti tu su: Asemanovo jevanelje, Zografovo jevanelje, Marijinsko jevanelje, Kloev zbornik i drugi. irilskim spomenici su, izmeu ostalih: Savina knjiga, Dobromirovo jevanelje, Suprasaljski kodeks, Vukanovo jevanelje i najpoznatije od svih Miroslavljev