Rekonstruirana baština · PDF file Sl. 4 Južna strana zidina Emone, foto: David...

Click here to load reader

  • date post

    26-Jun-2020
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of Rekonstruirana baština · PDF file Sl. 4 Južna strana zidina Emone, foto: David...

  • Marko Stokin

    Rekonstruirana baština Slovenije

    Summary

    The article presents a brief explanation of the concept of reconstruction within the framework of the conservation (archaeology) and related international documents of Icomos, both in connection with the archaeological heritage and the building heritage. It presents a brief historical overview of the reconstructed heritage in Slovenia and finally presents some good and bad examples of reconstructed objects in Slovenia.

    Sažetak

    U okviru konzervatorske znanosti i sa njom povezanim međunarodnim listinama organizacije ICOMOS ukratko je objašnjen pojam 'rekonstrukcija' u vezi sa arheološkom baštinom i graditeljskim nasljeđem. Predstavljen je kratak historijski pregled rekonstruirane baštine u Sloveniji, te kao zaključak, nekoliko dobrih i loših primjera na objektima.

    1

  • Marko Stokin

    REKONSTRUIRANA BAŠTINA SLOVENIJE

    U kontekstu konzervatorske teorije se sa pojmom 'rekonstrukcija' označava znanstveno utvrđeni postupak, koji na osnovi analize autentičnih materijala, nacrta, likovnih, pisanih i drugih vrsta dokumentacija, omogućava ponovno postavljanje izgubljenih objekata. O rekonstruiranom objektu govorimo samo onda, kad je ponovo postavljeni objekt sagrađen iz točno istog materijala kao i original, te posjeduje identičnu konstrukciju i oblik kao i izgubljeni original.

    Sa izrazom 'rekonstrukcija' ne označavamo samo postupak, nego i sam rezultat postupka, koji je uvijek: novogradnja (Sapač 2008). Tako u primjeru arheološke baštine (Doktrina 2003, 27) t. z. Venecijanska karta (the Venice Charter) određuje međunarodne principe (usvojio UNESCO, New Delhi 1956) koje je potrebno uvažavati kod arheoloških iskopavanja. Ostaline, gdje su bila izvedena iskopavanja je potrebno dokumentirati, te trajno konzervirati i zaštititi arheološke karakteristike otkrivenih predmeta. Izuzetno je važno stručno predstavljanje ostalina iz davnine, kako bi omogućili pravilno razumijevanje i značenje dotičnog spomenika.

    Pri izvođenju rekonstrukcije objekta svi radovi moraju biti unapred podrobno definirani. Arheologija dozvoljava za svoje objekte samo anastilozu, t. j. ponovno slaganje nađenih, rastavljenih djelova (Doktrina 1, 2003, 28). Materijal sa kojim se dijelovi spajaju mora biti prepoznatljiv, a upotrebljen u najmanjoj mogućoj količini odnosno, samo toliko da omogući prepoznavanje objekta (Doktrina 1, 2003,28).

    Kod graditeljskog nasljeđa su dozvoljene samo one rekonstrukcije objekata, na kojima je šteta nastala zbog posljedica ratovanja ili prirodnih nepogoda, a postoji njihova cjelovita dokumentacija. Takve i slične slučajeve definiraju različiti dokumenti organizacije ICOMOS, zatim UNESCO konvencija o svetskoj baštini (World Heritage convention 1972), pa karta iz Rige (Riga Charter) iz 2000, karta iz Burre (Burra Charter) iz 2013, karta iz New Zelanda (New Zeland Charter) iz 2000, Karta iz Firence (Florence Charter) iz 1981, karta iz Krakowa i Drezenska deklaracija (Krakow Charter, Dresden declaration 1982).

    U Sloveniji su rekonstrukcije nastale u različitim vremenima i iz različitih razloga, korišteni su različiti pristupi, ali su uvijek bili domena ideologija, politike, individualnih, društveno- gospodarskih interesa i konačno potpuno profesionalnih odluka.

    Pregled rekonstruiranih spomenika u Sloveniji počinjemo na Slovenskom Primorju (slovenski teritorij u Istri, Notranjska i Goriška). To je područje nakon prvog svetskog rata i sklopljenog Rapalskog ugovora 1920 godine pripalo Kraljevini Italiji, za razliku od ostalih slovenskih pokrajina koje su 1918 godine postale dio nove države Srba Hrvata i Slovenaca (SHS), a kasnije i dio Kraljevine Jugoslavije.

    Nakon prvog svetskog rata je u Posočju bio izveden niz rekonstrukcija u sklopu sistematične obnove naseobina, koje su bile razorene u sukobima na Soškoj fronti. Pri izvođenju opsežnih rekonstrukcija na uglednim spomenicima (Sl. 1) (kao što su Taverna i krstionica Janeza

    2

  • Krsnika, Loggia, Carpaccio objekat u Kopru) posebno je istupao rad venecijanskog arhitekta i konzervatora Ferdinanda Forlatija, koji je počeo raditi u Trstu već 1926 godine, kad je bilo ustanovljeno zemaljsko nadzorništvo za starine i umjetnost za područje Furlanije-Julijske Krajine (Sopritendenza alle opere di Antichitá e d'Arte per il Friuli-Venezia Giulia). Zajedno sa suprugom, arheologinjom Brunom Tamaro Forlati, se je pri radu na spomenicima opirao na načela talijanske karte o restauriranju iz 1932 godine (Carta italiana del restauro), što je u velikoj mjeri uticalo na stručnu izvedbu i ostalih konzervatorskih radova u tom prostoru.

    Sl. 1 Taverna, bivša skladišta soli, Koper, F. Forlati, l. 1935, foto: J.Bizjak.

    Grof Dimetrius de Economo je 1904 godine kupio veliki posjed nad Trstom sa dvorcem Socerb (San Servolo) kao djelomično očuvanu ruševinu. Posjed leži na samoj granici između današnje Italije i Slovenije (Kovač, Stokin 2001, 901). Nešto kasnije (1924–1925) je ruševine obnovio tako, da ih je skupa sa zidinama samo konsolidirao (Sl.2), djelomično dogradio (rekonstruisao) porušeni ulazni toranj, a u unutrašnjosti dvorca postavio manji objekat za potrebe boravka (Stokin, Plestenjak 2003). Minimalistične intervencije na Socerbu su zanimljive, jer su nastale skladno s naprednim načelima zaštite i konzervatorstva u razvoju u onom vremenu, a ne s upitnim 'rekonstrukcijama' u stilu arhitekta Eugena Viollet-le Duca.

    3

  • Sl. 2 Grad Socerb/San Servolo, nakon konsolidacije 2001, foto: ZVKDS.

    Kasno antičko utvrđenje Ad Pirum (Hrušica) je bilo dio velikog vojnog obrambenog sistema Claustra Alpium Iuliarum iz kraja 4. st. n. br. Talijani su 1920 godine počeli sa istraživanjem cjelovitog područja Claustre. Ta su bila izrazito političkog značaja, budući da granica između države SHS i Kraljevine Italije nije bila određena (Bitelli 1000, 34-35). U godinama 1937 do 1940 su in situ sa restauratorskim radovima konsolidirali cjelovito utvrđenje Ad Pirum (Sl.3) i čak ga, na predlog Mussolinija (Batelli 1999, 103), predstavili kao dio proslave 2000. obljetnice cara Augusta. Radove je vodio tadašnji ravnatelj muzeja u Aquileii, Giovanni Brusin, pod nadzorom trščanskog nadzorstva / sopritendenze (Mirabella Roberti 1938, 233- 234).

    4

  • Sl. 3 Hrušica/Ad Pirum, Temelji stupa, foto: ZVKDS.

    Mnogo drugačija je bila situacija između dva rata u drugim dijelovima Slovenije, koji su postali dio Dravske banovine (Kraljevine Jugoslavije). Prva desetljeća 20. st. je zaštitu spomenika u Sloveniji izrazito obilježio France Stele, koji je postavio temelje suvremenog konzervatorstva u Sloveniji (Hoyer 1997, 37). Kao prvi profesionalni konzervator na prostoru današnje Slovenije, je Stele razvijao konzervatorstvo na osnovi Riegel-Dvorsak-Dehijeve teorije o zaštiti spomenika, koju je interpretirao i dopunjavao na svoj način, a posebno temeljito konzervatorsku definiciju „konzervirati, ne restaurirati“ (Hoyer 1997). U kasnijim godinama je često surađivao sa poznatim arhitektima (Jože Plečnik, Ivan Vurnik), što je uticalo na promjenu njegovih stajališta. Naročito je surađivanje sa arhitektom Plečnikom dovelo do toga, da je Stele sasvim promijenio svoje teoretske poglede na konzervatorstvo, naročito u segmentu kreativnih arhitekata tako, da je počeo dozvoljavati kreativnu nadgradnju i dodavanja na spomenike (Zupan 2014, 39), što se može vidjeti na primjeru rimskog zida na Mirju u Ljubljani.

    5

  • Sl. 4 Južna strana zidina Emone, foto: David Badovinac.

    Južne zidine rimske (Sl.4) Emone je već na početku prošlog stoljeća rekonstruirao arhitekt Walter Shmidt iz Graza (Plestenjak 2014, 75). Arhitekt Jože Plečnik je 1926 godine počeo izrađivati predloge za uređenje zidina u arheološki park, koji je kasnije postao jedan od najljepših svedočanstava rimskog grada. Plečnikova ideja je bila, da od Rimske ceste pa do rijeke Gradaščice nastane veliki arheološki park, gdje bi dolazilo na tisuće ljudi gledati tlocrte rimskih kuća, mozaike, fontane, ukrase… (Stele 1928, 14). Ideja doduše nije bila realizirana u tako velikom opsegu ali je ipak 1936 godine, po Plečnikovim nacrtima, realiziran manji arheološki park sa lapidarijem. Nove proboje, zbor rješavanja prometnih puteva, je Plečnik označio tako, da ih je nadzidao sa elementima rimske arhitekture. Antički ulaz u grad je dopunio sa nađenim arheološkim ostacima; uz nekadašnja glavna gradska vrata je postavio šest stupova i ulaz zatvorio sa starim železnim vratima. Plečnik se je dosljedno držao načela: sačuvati postojeće arheološke ostatke i slobodno ih interpretirati samo tamo, gdje je njihov povijesni značaj nizak. U park je postavio dvije piramide iz zemlje, obrasle sa bršljanom; ona koja stoji iznad prelaza u Murnikovu ulicu (Sl. 5) oponaša motiv Cestijeve piramide v Rimu. Sa tom slobodnom interpretacijom po ugledu na rimsku arhitekturu je želio reproducirati utisak antike i na takav način obogatiti historijsku i simboličku vrijednost arheološkog spomenika (Hrausky, Koželj, Prelovšek 1996, 62-63).

    6

  • Sl. 5 Piramida, Murnikova ulica, foto: David Badovinac.

    Drugi svetski rat sa svim svojim posljedicama je uticao i na konzervatorsko usmerenje i na rekonstrurcijske radove ne samo na objektima nego i u historijskim urbanim naseobinama u Sloveniji i drugde u Evropi. U posleratnom razdoblju je u arheologiji došlo do malobrojnih arheoloških rekonstrukcija, kao npr