Radyasyon sagligi-1

download Radyasyon sagligi-1

of 36

Embed Size (px)

Transcript of Radyasyon sagligi-1

  • RADYOLOJDr. Erol Akgl SHMYO 2. Snf

  • RADYASYON SALII VE RADYASYONDAN KORUNMA 1

  • 1895te x-nlarnn bulunmasndan hemen sonra 1896da radyasyona bal 23 radyodermatit olgusu yaynlanmtr. 1911-1914 yllar arasnda 3 ayr yaynda radyasyonla ortaya km 198 kanser olgusu ve 54 kanserden lm bildirilmitir. 1928deki ll.Uluslararas Radyoloji Kongresinde radyasyon iddetini lmede kullanlmak zere birim gelitirilmesi kararlatrlmtr. Bunun iin grevlendirilen komite kullanlacak birimin Rntgen olmasna karar vermitir.

  • YONZAN RADYASYON KAYNAKLARI 1nsanlar doal evrede iyonizan radyasyon ile karlarlar. Balangta bu radyasyon tamamen doal kaynaklardan ortaya karken son zamanlarda insan eliyle oluturulan radyasyon da giderek artmtr. Doal radyasyon d ve i kaynaklardan gelebilir. D kaynaklar kozmik nlar ve gamma radyasyondur.

  • YONZAN RADYASYON KAYNAKLARI 2Kozmik radyasyon ykseklikle yakndan ilgilidir, ykseklik arttka artar ve 30-70 mrem/yl arasnda deiir. Gama nlar 30-130 mrem/yl olup bina iinde veya dnda olup olmamaya gre deiir. Total d kaynak radyasyonu 100 mrem/yldr. kaynaklar su, yemek ve hava yolu ile alnan radyonkleidlerden gelir. Yllk miktar 25 mrem kadardr. Total doal radyasyon dozu 125 mrem/yl civarndadr.

  • YONZAN RADYASYON KAYNAKLARI 3nsan eliyle oluturulan radyasyon doal radyasyondan az olmakla birlikte miktar giderek artmaktadr. En nemlisi yllk 50-75 mrem deere ulaan tan ve tedavi amal kullanlan radyasyondur. Mesleki ekspojur yksek deerlere ulaabilir ancak toplumda az kiiyi ilgilendirdii iin genetik etkisi azdr.

  • Gnlk hayatmzda aldmz radyasyon miktarlar Doal radyasyon % 48Tbbi amal radyasyon% 46Nkleer silah testleri ve szntlar % 3Dier % 3

  • Hayvanlarda yaplan deneyler ve kaza sonucu radyasyona maruz kalan insanlarda yaplan gzlemler, radyasyon dozu ile biyolojik etkisi arasnda belirgin bir iliki olduunu gstermektedir. Tpta radyasyon, tansal (radyodiagnostik, nkleer tp) ya da tedavi (radyoterapi) amacyla kullanlmaktadr.

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 1Rntgen nlar, bulunduu ilk yllarda zararl etkilerinin bilinmemesi nedeniyle hibir korunma nlemi olmadan yllarca kullanlmtr. Korumasz x-n tplerini kullanan baz kiiler, radyodermit nedeniyle el parmaklarn yitirmiler, bazlar katarakt olmu, kimileri ksrlam, hatta lsemi ve kanserler sonucu lenler olmutur. Gnmzde, rntgen nlarnn zararl etkileri bilinmekte ve radyoloji pratiinde radyasyondan korunma kurallar n planda tutulmaktadr. Gnmzde korunma artlarnda, tansal dozlarda kullanlan radyasyona bal lm sz konusu deildir.

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 2yonizan radyasyonun canl zerine etkilerini radyobiyoloji bilim dal inceler.Radyasyonun dokuya etkisi atomik seviyede olmaktadr. nsanda grlen radyasyon hasar, atomik seviyede olan etkilere bal molekller yapnn bozulmas sonucudur.Makromolekller zerinde yaplan invivo almalarda daha az dozda zararl etki gzlenirken, invitro almalarda hasar gzlemek iin daha yksek doz gerekmektedir.

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 3DNA, hcre ve insann bymesini ve gelimesini kontrol eden kromozomlar oluturduu iin radyasyon hasarndan etkilenen molekllerin en nemlilerindendir.Radyasyonun DNAy etkilemesi, organizmaya ekilde zarar verebilir. 1. Hcre lm,2. Malignite,3. Genetik hasar,

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 4Eer hasar germ hcrelerindeki DNAda oluursa bir sonraki ya da daha sonraki nesillerde zararl etki grlebilir. DNAdaki hasar sonucu kromozomal deiikliklerin neden olduu mutasyonlar, resessif zelliktedir. Bu durumda genetik etki, ancak ayn zellikte mutasyona uram dier bir reme hcresi ile fertilizasyon olduunda ortaya kar.

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 5yonizan nlarn maddeyle etkileimi sonucu s, eksitasyon ve iyonizasyon oluur.Canl organizma ile bu etkileim, dorudan veya dolayl olarak iki ekilde olur.

  • Dorudan EtkiHcredeki makro molekllerde (enzim, protein, RNA, DNA) olur. Enzim ve proteinlerde oluan etki hcre tarafndan onarlabilir. DNAda oluan etki ise onarlamaz. DNAda oluan bu etkiler genetik mutasyon ve hcre lmne neden olabilir.

  • Dolayl Etki 1Su molekllerinde grlen etkidir. nsan vcudunun % 80i sudur. Su, radyasyona maruz kaldnda, baka molekler yaplara blnr. Buna suyun radyolizi denir. Suyun radyolizi sonucunda yaklak 1 milisaniyelik bir sre iin, H ve OH serbest kkleri oluur.

  • Dolayl Etki 2Bunlarn enerji fazlalar, dier moleklleri etkileyerek molekler balar zebilir. Ayrca serbest kklerin birlemesi sonucu, hidrojen peroksit (H2O2) oluabilir. Bu madde, hcreye toksik etkilidir. Bu ekilde oluabilen hidrojenperoksid (H2O2) kk de hcreye hasar vermektedir.

  • RADYASYONUN BYOLOJK ETKLER 6Radyasyonun canl zerindeki etkileri, nlamann iddeti ve sresine gre deiir.Etkiler hemen grlebildii gibi latent bir dnemden sonra da grlr.Tansal amal x-n cihazlaryla alnan dozun dk olmas nedeniyle burada oluan etkiler, nkleer silah ya da reaktr kazalarnda grlen etkilerden farkl olmaktadr.

  • Ina Duyarllk DerecesiHcrelerin na duyarllk derecesi de farkllk gsterir. Hzl oalan ve blnme fazndaki hcreler (kemik ilii hcreleri, derinin basal hcreleri, intestinal kript hcreleri) radyasyona daha duyarldr. Buna karn kemik, kkrdak, kas, sinir ve ba dokusu gibi yapsal ve fonksiyonel zellik kazanm hcreler radyasyona direnlidir.

  • Stokastik EtkiRadyasyonun biyolojik etkilerinin olumas iin gereken dozun bir alt snr yoktur. Kk dozlarda bile kanser ya da genetik etki olabilir. Radyasyonun bu ekildeki dozdan bamsz olan etkilerine stokastik etki denir. Bundan dolay alanlarn ya da kitlenin korunmasnda, mmkn olan en az dozun alnmas nerilmektedir.

  • Non-stokastik (deterministik) EtkiBelli bir eik deerden sonra ortaya kan etkidir.Bu deer altnda etki izlenmez.Bu deer zerinde etkinin ortaya kmas %100dr.Radyoterapide doz arttrldka ortaya kan deiik cilt bulgular buna iyi bir rnektir.

  • RADYASYONUN ERKEN ETKLER nsanda 300 radlk total vcut nlamasnda bir ay iinde lm oran %50 iken aralkl olarak birka aylk periyodda 5000 radlk blgesel radyoterapi uygulamasnda, sadece deri deiiklikleri izlenmektedir.

  • Radyasyon ekspojurunun insandaki belli erken etkileri Etki Inlanan Blge Minimum doz(rad) lm Tm vcut100 Hematolojik Ykm Tm vcut 25 Deri eritemi Blgesel300 Epilasyon Blgesel300 Kromozom Aberrasyonu Tm vcut 5 Gonadal Disfonksiyon Blgesel 10

  • AKUT RADYASYON SENDROMUYksek doz radyasyon sonrasnda gnler ya da haftalar iinde lm olayna akut radyasyon sendromu ad verilir.

    Doz (rad) Ortalama yaam (gn)Hematolojik lm200-1000 10-60 Gastrointestinal lm1000-5000 3-10 SSS lm>5000

  • Bu sendromlar dnda sreye bal olmayan iki ayr peryod vardr.

    1. Prodromal sendrom2. Latent dnem

  • Prodromal SendromVcuda 100 rad ve zerinde radyasyon verildiinde, bulant, kusma, ishal ve lkosit (akyuvar) saysnda azalma eklinde grlen tablodur. Birka saatten birka gne kadar srer.Semptomlarn ciddiyeti radyasyon dozuna baldr.

  • Latent DnemRadyasyona maruz kalma sonrasnda grlen geici bir iyilik dnemidir. Bu dnemde radyasyon hastalna ait bulgular gzlenmez. 100-500 rad aras dozlarda bu dnem haftalarca srebilirken, 5000 rad ve zeri dozlarda birka saatten az srer.

  • RADYASYONUN ERKEN ETKLERRadyasyondan sonra 30 gnlk periyod iinde lm orannn %50 olduu doz miktar (LD50/30) insanlar iin 300 raddr.Baz hayvan trlerinde bu deer, 3000 rada kadar kabilmektedir. Hatta nkleer reaktrlerin kanallarnda yaayan ve reyen bir bakteri tr (Mikrokokks radyodurens) olduu bilinmektedir.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 1 Az dozlarda zn sreli radyasyon alm sonucu grlen etkilerdir. Deri: Eritem, desquamasyon, pigmentasyon ve ge dnemde cilt kanserleri grlmektedir. Lens: Radyasyona bal katarakt olma riski dozla orantl olarak artar. Mesleki korunma snrlar iinde alnan dozlarda, cilt bulgurlar ve katarakt olumaz.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 2Hematolojik sistem: alan personel maksimum dozun zerinde doz alrsa kan tablosunda deiiklikler grlr. En erken bulgu, lenfositlerin artmas, granlosit ve trombositlerin azalmasdr. Lkositlerde azalma ya da artma olabilir. Eritrosit saysndaki deiiklikler ge grlr fakat x-nnn etkilerinin nemli olduunu dndrr.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 3Yaam ksaltc etki: 1930-1965 yllar arasnda Amerikada radyolojistler ile normal nfus arasnda karlatrmal yaplan istatistiksel almada, balangta radyolojistlerin normal nfusa gre ortalama 5 yl daha az yaad grlmse de 1960 yl ve sonrasnda her iki grubun da ortalama lm ya eitlenmitir.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 4Kanser riski ve genetik etkiler: Atom bombas atldktan sonra Hiroima ve Nagazakide kurtulan kiiler zerinde yaplan almada, radyasyona maruz kalanlarda lseminin grlme sklnn normal nfusa oranla belirgin olarak fazla olduu (10 kat kadar) gzlenmitir.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 5Yzyln balarnda radyoloji alanlarnda lsemi insidansnn olduka yksek olduu grlmtr. Bu dnemde, alanlarn, radyasyondan korunmadklar iin tahmini olarak ortalama 100 rad/yl kadar doz aldklar hesaplanmtr. 1929-1943 yllar arasndaki bir aratrmada radyoloji alanlarnda lsemi grlme oran, normal nfusun 10 kat fazla bulunmu, 1948-1963 arasnda yaplan baka bir aratrmada ise 4 kat fazla olarak belirlenmitir.

  • RADYASYONUN GE ETKLER 6Toplumda kanser orannn fazla olmas nedeniyle radyasyona bal kanser oluma olasln belirlemek ok zordur. Radyojenik kanser riski olan organlar; meme, akcier, tiroid ve sindirim sistemidir. Genetik Etki: reme dnemindeki olgular incelenirken, sonraki nesillerde olabilecek mutasyon riskini en aza indirmek iin, gonadlarn nlanmasndan mmkn olduunca kanlmaldr.Gonadlarn ald herbir mGy (0,1 rad) iin bir sonraki nesilde genetik etki grlme olasl (nominal risk) 1/250.000 dir.