POBIERZ (plik PDF - 27 MB)

of 60 /60
Kwartalnik Zwi¹zku Kynologicznego w Polsce Nr 3 (355) 2014 Nr indeksu 368695 9 770137 853008 > 4 0 ISSN 0137-85338 9 770137 853008 > 0 1

Embed Size (px)

Transcript of POBIERZ (plik PDF - 27 MB)

  • Kwartalnik Zwizku Kynologicznego w Polsce Nr 3 (355) 2014

    Nr indeksu 368695

    9 7 7 0 1 3 7 8 5 3 0 0 8 >40

    ISSN 0137-85338

    9 7 7 0 1 3 7 8 5 3 0 0 8 >01

  • INDEX 3709/368695Kwartalnik Zwizku Kynologicznego w Polsce

    Redakcja: Anna Bogucka, Tomasz Borkowski, Zygmunt Jakubowski, Andrzej Kamierski, Wadysaw Korpetta, Ewa Ostromcka

    Zarzd Gwny Zwizku Kynologicznego w Polsce: 00-024 Warszawa, Al. Jerozolimskie 30 lok. 11, tel. 22 826 05 74Internet: http://www.zkwp.pl e-mail:[email protected]

    Opracowanie graficzne: Iwona Sztencel. Skad i amanie: Script, Warszawa, Teligi 6 m. 22Druk: PRINT ART, tel. 022 870 07 21

    Materiaw niezamwionych redakcja nie zwraca i zastrzega sobie prawo dokonywania poprawek i skrtw. Redakcja nie odpowiada za tre reklam i ogosze.

    Szczegowy cennik ogosze i reklam w redakcji.Wpaty prosimy kierowa na nasze konto: Bank Millennium

    12 11602202 0000000055157116

    Okadka: dingo Fot. Tomasz Borkowski

    W numerze:

    NR 3 (355) rok 2014

    Pies 3 (355) 2014 3

    Dziki pies dingo 4Ni pies ni owca..., czyli lagottoromagnolo pies do zadaspecjalnych

    7

    Pies w literaturze 10Anatomia psa dla kynologa.Cz. IV ukad pokarmowy 11

    Problemy zdrowotne u pswsamcw zwizane z prostat 14

    ABC behawioru psw Cz. VI.Techniki wykorzysty wanew treningu zwizanym z modyfikacj zachowa

    16

    Genetyka bez tajemnic cz. IV 18Rehabilitacja psa po zerwaniuwizada krzyowego 20

    Rozmowa z mgr reh. MartynBaszczyk 20

    PON-y w Lubostroniu, 17 maja 2014 r. 23

    PON-y w paacowych ogrodach 25. Wystawa KlubowaPolskich Owczarkw Nizinnych

    23

    Czy kady mandat zaprzekroczenie prdkoci musityle kosztowa? kilka refleksjina kanwie CHARTcorowejmajwki w Borkach Wielkich

    28

    Zawody retrieverw na Dummy okiem uczestnika 32

    Zjazd przedstawicieli krajwczonkowskich wiatowegoZwizku Klubw Akit (WUAC) w Dortmundzie orazSpecjalistyczna Wystawa PswRas Japoskich w Hamm

    36

    Wyy ras angielskich Wystawa VDH EuropasiegerDortmund 2014

    41

    Mistrzostwa Polski w Wypasaniu Owiec w StyluTradycyjnym

    43

    Leszczyski PRESTIGE 2014 46Krajowa Wystawa PswPasterskich we Wrocawiu 51

    Treibball 53Midzynarodowe Field Trialsy Bdzin 2014 54

    Dwa razy dzikarze w Manowie 56Kalendarz Wystaw PswRasowych w Polsce w 2014 i 2015 r.

    58

  • Pies 3 (355) 20144

    Au stra lij skie psy DIN GO ca nis lu pusdin go s iko n kon ty nen tu au stra lij skie -go. Wy st pu j je dy nie w Au stra lii, ale ta -ke na po u dnio wych wy spach Azji.Na pew no s ga tun kiem bar dzo daw note mu przy wie zio nym spo za kon ty nen tu,tyl ko ba da cze te ma tu do dzi nie udo ku -men to wa li cza su (nie kt rzy uwa a j,e 3000 lat p.n.e.) ich przy by cia. Wik -szo uwa a, e z pew no ci s miesz -ka ca mi te go l du co naj mniej 4 ty si celat. Ale nie kt re r da po da j, e na -wet 18 ty si cy lat te mu ten po to meka ra czej pod ga tu nek wil ka sza re go ca -nis lu pus, przy by do Au stra lii.

    Jest to naj wik szy dra pie nik tammiesz ka j cy. Je go wy so ko w k bieto 52 do 60 cm, ale ci ar jest nie wiel ki13 do 20 kg. Smu ka syl wet ka, do cien -ki ko ciec i gru be, moc ne szcz ki, du giepal ce; ro bi wra e nie wy so ko no gie go

    z wiel k mo li wo ci ru cho mo ci dzi kilu no zwi za nych wszyst kich sta wwko czyn. Naj cz ciej din go wy st pu jew r nych od cie niach ko lo ru po we go,ale zda rza j si czar ne pod pa la ne, bia ei kre mo we. S nie zwy kle in te li gent ne,ostro ne i czuj ne. Do nie daw na by ytrak to wa ne ja ko je dy ne dra pie ni ki, te -raz na to miast jest co raz wi cej dzi kichko tw i li sw, kt re po wo du j, tak jaki u nas du e stra ty wrd ma e go ptac -twa pie wa j ce go. Din go s na tu ral ny mi

    wro ga mi tych ra bu siw i po wy pusz cze -niu sied miu li sw i omiu ko tw w zna nedin go ro do wi sko, w ci gu 17 dni zli kwi -do wa y wszyst kie li sy i pi z omiu ko -tw. Su ki s do sko na y mi mat ka mi ro -dz czte ry do omiu szcze nit w mio cie.Naj cz ciej po rd od by wa si w g bo -kiej ja mie wy ko pa nej wcze niej w zie mipod zwa lo ny mi ko da mi drzew lub oko li -cy du ych ska i ka mie ni, co sta no wi na -tu ral n ochro n. Od trze cie go ty go dniay cia szcze nit mat ki za czy na j zwra cawcze niej spo y te mi so, kt re cht niezja da j szcze ni ta. Po dwch mie si cachsu ki tra c po karm w gru czo ach mlecz -nych, ale jesz cze dwa na stp ne mie si cezwra ca j im po karm dro g ody ka nia i toza rw no su ki jak i psy. Czte ro mie sicz neszcze ni ta za czy na j sa me po lo wai zdo by wa po y wie nie na wa sn r k.Din go y wi si nie tyl ko wie ym mi -sem, ale rw nie zja da j pa dli n. Dzi kiepsy din go po lu j po je dyn czo, ale ta kew r nie licz nych (3 do 16 sztuk) gru -pach. Rzad ko si prze miesz cza j i ra czejprze by wa j w zna nych so bie do brzeoko li cach.

    Pies din go przez wie ki y wi si kan -gu ra mi i in ny mi tor ba cza mi. Po tem u -pem ich sta y si kr li ki tak do sko na leroz mna a j ce si na roz le gych te re nach

    Hodowla

    DZIKI PIES DINGO

    Czasami s przyjazne

  • Pies 3 (355) 2014 5

    tra wia stych jak i szczu ry od wiecz nie to -wa rzy sz ce czo wie ko wi. Din go y jena pa stwi skach i na te re nach pu styn -nych, ale tyl ko ta kich gdzie ma jed nakdo stp do wo dy. Iden tycz ne te ry to rianaj cht niej zaj mu j far me rzy ho du j cyowce. I tu roz po cz si kon flikt, ja ko eu pem din go nie kie dy pa da j wa nie tenie wiel kie ho do wa ne przez czo wie kaprze u wa cze. Co raz wik sze za lud nie nieAu stra lii nie sprzy ja by to wa niu te go dzi -kie go psa. Te re ny po kry wa co razwiksze za gsz cze nie szczel nych ogro -dze. Din go s tru te, za bi ja ne strza a mi,a pa ne w si da i wie sza ne na drze wach w ce lu od stra sze nia po bra tym cw.Wie lu miesz ka cw Au stra lii sprze ci wiasi ta kie mu trak to wa niu te go za gro o -ne go obec nie pod ga tun ku. Mi o ni cydin go do wo dz, e stra ty w sta dachowiec spo wo do wa ne przez din go so wie le mniej sze ni si przy pusz czai wy no sz za le d wie 0,02 % w ska li ro ku,co jest licz b mniej sz ni stra ty spo wo -do wa ne co mie sicz nym trans por tem y -wych zwie rzt.

    Din go oska ra ne s rw nie o ata kina lu dzi. S to bar dzo rzad kie przy pad ki po nie wa din go ca y czas jest psemdzi kim, nie udo mo wio nym i jak tyl ko mo -e uni ka lu dzi i g sto za miesz ka ych oko -lic. W ba da niach o d kw za bi tych din -go zna le zio no je dy nie 10% od pad kwz sie dzib ludz kich. Za no to wa no tylko kil -ka przy pad kw po gry zie lu dzi przez tedzi kie psy, (zgo szo nych po gry zie przezpsy do mo we w Au stra lii jest ok. 40 000przy pad kw rocz nie!!!)

    Na stp nym za gro e niem dla czy sto cipo go wia din go jest co raz wik sza licz babez dom nych psw, kt re cho dzc lu zem

    krzy u j si z dzi ki mi psa mi din go. Wy ni -kiem tych po cze s oczy wi cie mie -sza ce w ty pie din go, ale ca nis lu pus din -go w czy stej po sta ci za ni ka po wo liz kon ty nen tu.

    B dc w Au stra lii nie da le ko od Mel bo -ur ne mie li my oka zj zwie dzi Cen trum

    Di sco ve ry and Re se arch Din go. W po sia -do ci Lyn i Pe te ra Wat sonw y je oko otrzy dzie ci din go czy stej krwi. S tu oneho do wa ne dla ce lw na uko wych bar dzoeks ten syw nie je den do dwch mio tww ro ku. Ro dzi ce s sta ran nie do bie ra ni,a szcze ni ta so cja li zo wa ne (za raz po

    Czerwony i czarny podpalany

    Przy norze

    Na wybiegu Obserwacja

  • 6 Pies 3 (355) 2014

    uro dze niu) przez wa ci cie li i ochot ni -kw pra gn cych oca li ten za gro o nyga tu nek.

    W Au stra lii nie wol no mie din go ja kope ta (psa do to wa rzy stwa), ani wy wo zigo za gra ni c. Pla cw ka Pa stwa Wat -sw ma zgo d ad mi ni stra cji kra ju nasprze da pod ro ni tych psw do ogro -dw zoo lo gicz nych na ca ym wie cie.

    Psy miesz ka j w psich ke ne lach i wy -pusz cza ne s co dzien nie na ol brzy mietra wia ste wy bie gi. Cie ka we, e mi moci gej so cja li za cji nie kt re z nich s ca yczas bar dzo nie uf ne w sto sun ku do nie -zna nych wcze niej ob cych lu dzi. Po wie -lo mi nu to wym za po zna niu si z ni mipod kie row nic twem ich opie ku nw, mie -li my mo no kar mie nia, ga ska nia i ba -

    wie nia si z wie lo ma tam prze by wa j cy -mi. War to do da, e nie ze wszyst ki mi.

    W jed nym mio cie ro dz si szcze ni tao r nej psy chi ce nie kt re omi ja j nie -zna jo mych bar dzo du ym u kiem i mi modu ej ilo ci cza su sp dza ne go z ni miprzez r nych lu dzi s na dal bar dzoostro ne. In ne da j si do ty ka i je dzz r ki, ale przy ka dym gwa tow niej szymru chu na tych miast ucie ka j. Cie ka wost -k me cha ni ki ru chu ko czyn u din go jestznacz nie wik sza ich ru cho mo zwasz -cza w za kre sie przy wo dze nia i od wo dze -nia ko czyn. Wa ci cie le po ka za li namjak mo na o kie psa unie po nad je gogrzbiet i jak go w psa do tkn je gogrzbie tu tu za o pat k.

    Do dat ko we r ni ce fi zjo lo gicz ne z psemdo mo wym to ta kie, e din go nie szcze -ka j, a je dy nie wy da j dwi ki za wo dze -nia i ru j ma j na og raz w ro ku.

    Tekst Magorzata Su pro no wiczZdj cia Tomasz Bor kow ski

    Gitko staww Naturalna ruchomo frontu

    Zaufanie

    Polowanie

  • 7Pies 3 (355) 2014

    Oooo, ja kie owiecz ki!, Ale faj nekun del ki!, Czy to pu del ki? z ta ki mire ak cja mi spo ty ka my si naj cz ciej, kie -dy spa ce ru je my z na szy mi psa mi. Sza -now ni Pa stwo! Przed sta wia my la got toro ma gno lo.

    HI STO RIA

    Na zwa ra sy po cho dzi od psa o pier -wot nym prze zna cze niu do pra cy o wiec -kiej w wo dzie. W lo kal nym dia lek cie Ro -ma gna la got ozna cza wo cha ty pieswo dy lub ku da ty ba gien ny pies my -liw ski o kr co nych wo sach. Dzi kigru bej, g stej sier ci la got to mg sp -dzi wie le go dzin w wo dzie.

    FCI za twier dzi a la got to ro ma gno lo ja -ko ra s do pie ro w ro ku 1991, jed nak jejko rze nie si ga j cza sw Etru skw.W sce nach po lo wa i po o ww zna le zio -nych w mie cie Spi na (w po bli u Fer ra -ry) da to wa nych na VI w p. n. e. bio rudzia psy bar dzo po dob ne do dzi siej -szych la got to. Gdy w okre sie pod bo jwMau rw psy do wod ne po przez P noc nAfry k do tar y do te re nw dzi siej szejHisz pa nii da jc po cz tek przod komPer ro de Aqua Espa ol la got to by y juod wie kw po pu lar ne na ca ym P wy -spie Ape ni skim, zwasz cza na ob sza rzemo kra de i ba gien p noc nych Woch.

    W cza sach Ce sar stwa Rzym skie goi w re dnio wie czu la got to wy st po wa ygw nie wzdu wschod nie go wy brze aP wy spu Ape ni skie go: na po u dnieod Ra wen ny, przez Co mac chio, ni zi nywo k We ne cji, na p noc do przy ld kaFriul li i Istrii. Wsz dzie tam gdzie te re nyby y pod mo ke i ba gien ne, bo la got toww czas by psem wod nym, apor to waz wo dy ustrze lo ne ptac two (gw nie y -ski).

    La got to strze gy do mw i o dzi, aleprzede wszyst kim bra y udzia w po lo -wa niach miej sco wej szlach ty ja ko do sko -na e re tri ve ry wy ko rzy sty wa ne by ydo spe cja li stycz nych i trud nych po lo wana y ski, pod czas kt rych sta do y sekota cza ne by o przez set ki ma ych o dziz my li wy mi. Psy cz sto go dzi na mi prze -ry wa y cien ki ld i py wa y w zim nej wo -dzie, aby przy nie na o dzie ubi te pta ki.Umo li wia a im to spe cy ficz na sier,kt ra dzi ki swo jej struk tu rze two rzy -a praw dzi w war stw hy dro fo bo w(z grec kie go: od py cha j cy cz stecz kiwo dy), utrzy mu j c zim n wo d z da laod sk ry.

    Roz wj rol nic twa spo wo do wa stop -nio we zmniej sza nie si ogrom nych te re -nw ba gien nych Co mac chio i Ro ma nia.Stop nio wo za prze sta wa no na tych ob -sza rach po lo wa na y ski, a la got to ro -ma gno lo za tra ca y swo j funk cj psawod ne go. Zau wa o no, e ta sa ma sier,kt ra by a atu tem w wo dzie, do sko na lespraw dza si te w trud no do stp nych la -sach i na wzg rzach po ro ni tych kol -cza sty mi za ro la mi miej scach wy st po -wa nia tru fli. Na st pi okres prze kwa li fi -ko wa nia la got to, kt ry mo na da to wana la ta 18401890. Po okre sie mi dzy -wo jen nym wszyst kie la got to z re gio nuRo ma na i oko lic spe cja li zo wa y si w po -szu ki wa niu tru fli.

    W ro ku 1920 psy te by y bar dzo do -brze zna ne w do li nach Ro ma na, Se nio,La mo we, w Ape ni nach, a szcze gl niew do li nie San ter no. Po szu ki wa cze tru flina sta wie ni na szyb ki zysk za cz li krzy o -wa la got to z in ny mi ra sa mi, co skut ko -wa o za nie czysz cze niem ra sy. Dzi ki

    gru pie pa sjo na tw praw dzi wych la -got to, ra sa ta do trwa a w prak tycz nienie zmie nio nej od wie kw for mie do dniadzi siej sze go. W po o wie lat sie dem dzie -si tych XX wie ku gru pa mi o ni kw la -got to (m. in. Qu in ti no To schi, prof. Fran -ce sco Bal lot ta, dr An to nio Mor sia ni, Lo -do vi ci Ba bi ni) roz po cz a wy t o n pra -c ho dow la n nad se lek cj i ujed no li ce -niem tej sta rej ra sy. Da li oni im pulsdo od bu do wy ge ne tycz nej la got to, a tymsa mym przy czy ni li si do ura to wa nia ra -sy w jej pier wot nej for mie.

    W 1988 ro ku ofi cjal nie utwo rzo ny zo -sta Wo ski Klub La got to (Club Ita lia noLa got to, C. I. L.), kt ry obec nie zrze szaoko o 300 czon kw na ca ym wie cie.Dzi ki sta ra niom C. I. L. i pro wa dzo nymprzez ni po mia rom bio me trycz nym se -tek psw, w 1992 ro ku dr An to nio Mor -sia ni opra co wa wzo rzec ra sy.

    Wstp ne uzna nie ra sy przez FCI mia omiej sce w 1995 ro ku, a w 2005 ro kuMi dzy na ro do wa Fe de ra cja Ky no lo gicz -na ofi cjal nie uzna a i za re je stro wa a ra sla got to ro ma gno lo oraz wzo rzec pod nu -me rem 298.

    Obec nie la got to po pu lar ne s (oczy wi -cie po za oj czy sty mi Wo cha mi) m.in.w Szwaj ca rii, Fin lan dii, Szwe cji, Wiel kiejBry ta nii, ale spo ty ka si je rw nie w Au -stra lii czy USA.

    Do Pol ski pierw sze la got to (Ro si -na del le Far nie i Mir to del le Far nie), przy -je cha y z Woch do ho dow li Gr ska Fan -ta zja pa ni Be aty Ra dom skiej w 2005 ro -ku. Od tej po ry co raz cz ciej mo naspo tka je na rin gach wy sta wo wych,cho wci staw ka jest nie licz na.

    Ni pies ni owca, czy li la got to ro ma gno lo pies do za da spe cjal nych

  • 8 Pies 3 (355) 2014

    CHA RAK TE RY STY KA RA SY

    Wzo rzec ra sy opi su je la got to ja ko ty -po we go psa do wod ne go, red nie go lubnie wiel kie go wzro stu, o syl wet ce wpi sa -nej w kwa drat (su ki mo g by nie znacz -nie du sze), pro por cjo nal ne go, o domoc nej bu do wie, na tu ral nym, ru sty kal -nym wy gl dzie ogl nym, ma j cym k -dzie rza w, we ni st sier. Bu do wa cia auwi dacz nia red niej wiel ko ci psa, do -sko na le przy sto so wa ne go do pra cy w te -re nie.

    Jest to je dy na ra sa psw na wie ciespe cja li zu j ca si w po szu ki wa niu tru fli.W tej ro li znacz nie bar dziej zna ne s wi -nie. War to wic zwr ci uwa g na prze -wa g psw w tej kon ku ren cji. Otwi nie sa me cht nie tru fle zja da j, a la -got to je dy nie je wska zu j.

    In stynkt my liw ski w znacz nym stop niuzo sta stu mio ny, wic za pach zwie rzy nynie prze szka dza im w pra cy w le sie.

    La got to szyb ko przy wi zu j sido swo je go wa ci cie la, s in te li gent ne,do a two si ucz, ale rw nie szyb kosi nu dz przy po wta rza niu tych sa mychwi cze. Mo g by do sko na y mi psa mito wa rzy sz cy mi, do mo wy mi, o ile nie za -po mni si o roz ryw kach, np. in te re su j -cych spa ce rach czy za ba wach z pra cw chem. Wro dzo ny in stynkt i pa sjado pra cy, a ta ke wy trwa o, swo istyupr, przy jed no cze nie a god nym i po -god nym uspo so bie niu pre dys po nu je la -got to do szer sze go wy ko rzy sta nia nityl ko ja ko po szu ki wa czy tru fli. Pies tejra sy spraw dza si na przy kad we wo -skiej Lom bar dii gdzie po ma ga le ni komw od naj dy wa niu u kw Ano plo pho raChi nen sis za gra a j cych drze wo sta no wi.

    Zna ne s ta ke w Pol sce la got topra cu j ce w do go te ra pii.

    La got to nie li nie je (za le ta nie do prze -ce nie nia!), ale za to przy no si ze spa ce -rw na ap kach tro ch wi cej pia sku nira sy krt ko wo se, a do dat ko wo po pi ciuzo sta wia mniej sze lub wik sze (w za le -

    no ci od du go ci i g sto ci bro dy) ka u -e wo dy.

    La got to wy st pu je w wie lu ko lo rach.Do pusz czal ne umasz cze nia to jed no li ciebia e (bian co), jed no li cie br zo we (ma -ro ne), jed no li cie po ma ra czo we (aran -cio), bia e z br zo wy mi a ta mi (bian coa mac chie mar ro ni), bia e z po ma ra czo -wy mi a ta mi (bian co a mac chie aran cio),de re szo wa te br zo we (ro ano ma rzo ne)i de re szo wa te po ma ra czo we (ro anoaran cio). U nie kt rych psw wy st pu jeciem na ma ska, mo e by rw nie pod -pa la nie.

    Cha rak te ry stycz ne dla ra sy s zmia nyumasz cze nia przy cho dz ce z wie kiem.Umasz cze nie br zo we (jed no li te, a cia telub de re szo wa te) mo e z wie kiem siroz ja ni. Dwu mie sicz ne, cze ko la do weszcze ni ta, ja ko do ro se psy mo g mieko lor du o ja niej szy jak cap puc ci no.W przy pad ku umasz cze nia de re szo wa te -go szcze ni ta ro dz si bia e w cze ko la -do we lub po ma ra czo we a ty, aby po kil -ku czy kil ku na stu dniach na bia ych a -tach po ja wi y si wo sy ko lo ru pod sta -wo we go. W wie ku do ro sym naj cz ciej

    biel jest pra wie za st pio na wo sa miko lo ro wy mi, wic psy s du o ciem niej -sze ni by y po uro dze niu.

    La got to mo g wic sta no wi pew ne goro dza ju nie spo dzian k. Przez kil ka mie -si cy trud no prze wi dzie osta tecz ny ko -lor do ro se go psa.

    ZDRO WIE

    La got to na og nie ma j pro ble mwze zdro wiem, jed nak wy bie ra jc szcze niwar to zwr ci uwa g na ro dzi cw i wy -ni ki ich ba da, szcze gl nie gdy my li myo ho dow li. Zna nych jest kil ka cho rbw kie run ku kt rych wo ski klub la got toza le ca wy ko ny wa ba da nia przed wy ko -rzy sta niem ro dzi cw w ho dow li:

    mo dzie cza pa dacz ka la got to (JE) a god na cho ro ba, kt rej ob ja wy wy st -pu j w wie ku 59 ty go dni i zwy kle ust -pu j przed 813 ty go dniem y cia. Do -stp ne s ba da nia DNA. Wedug za le cewo skie go klu bu la got to do ho dow li po -win ny by do pusz czo ne osob ni ki z wy ni -kiem wol ny/free (-/-) al bo no si ciel/car rier(+/-), przy czym ten dru gi mo e by ko -ja rzo ny tyl ko z psem o wy ni ku wol -ny/free (-/-);

    dys pla zja bio der (HD) mi mo, e la -got to jest nie wiel k ra s i kli nicz ne ob ja -wy dys pla zji wy st pu j rzad ko, Wo si za -le ca j wy ko na to ba da nie, a we dug ichza le ce do ho dow li mo g by uy te psyi su ki z wy ni kiem A, B i C.

    U la got to wy st pu je gen krt kie gowo sa, kt ry nie po wo du je ad nej cho ro -by, ale wpy wa na wy gld osob ni kw,kt re po sia da j dwie ko pie zmu to wa ne -go ge nu. Szcze ni b dzie mia o krt ki,nie kr co ny wos zwasz cza na go wie(na py sku) i na no gach. Do ro sy osob nikprzy po mi na wy gl dem ko oiker hon djelub mnsterlnde ra, ma rw nie nor mal -ny cykl li nie nia. Ta ki wy gld dys kwa li fi -ku je psy z wy staw i z ho dow li.

    Nie daw no od kry to no w cho ro b neu -ro de gra da cyj n wy st pu j c u psw tej

  • 9Pies 3 (355) 2014

    ra sy li zo so mal n cho ro b spi chrze nio -w (ly so so mal sto ra ge di se ase SD). Ba -da nia nad ni pro wa dz la bo ra to ria Uni -wer sy te tw w Hel sin kach w Fin lan diii Ber nie w Szwaj ca rii.

    Opis cho rb wy st pu j cych u la got toro ma gno lo nie ma znie ch ca do tej ra -sy, ale ma na ce lu zwr ce nie uwa gi przy -szych wa ci cie li i ho dow cw na do stp -ne ba da nia, kt re po zwa la j znacz nie le -piej do bra przy szych ro dzi cw szcze -nit.

    PIE L GNA CJA

    Pie l gna cja la got to jest a twa mi moich kr co nej sier ci. Wy cze sy wa nieusuwa martwe wosy, ktrych psy niegubi samodzielnie, a strzyenie pozwalautrzyma od po wied ni du go wo sa.Psy nie pre zen to wa ne na rin gach mo gby strzy o ne nie co kr cej ni te w pe nika rie ry wy sta wo wej, a krt szy wos jestjesz cze a twiej szy w pie l gna cji.

    Sys te ma tycz no ci wy ma ga usu wa nie(wy ry wa nie) wo sw ro sn cych we -wntrz ka na u su cho we go ze wntrz ne -go. Za bieg ten jest ko niecz ny, gdy za -po bie ga sta nom za pal nym ucha i ua twiaje go wen ty la cj, kt ra jest nie co ogra ni -czo na po przez to, e ucho jest wi sz ce.

    Po dob nie jak u in nych ras, ob ci na niawy ma ga j pa zu ry, je li nie s sa mo dziel -nie cie ra ne przez psa. Szcze gl n uwa -g na le y zwr ci na pa zu ry przed nichap (od po wied nik ludz kie go kciu ka). Po -nie wa nie do ty ka j pod o a, mo g wy -ro sn bar dzo du gie i ra ni a p, je li siza kr c, al bo bo le nie za ma si np.pod czas ko pa nia.

    La got to zwy kle bar dzo lu bi k pie lewic ten ele ment pie l gna cji nie po wi -nien przy spa rza ko po tw. Do bie ra jcszam pon (ewen tu al nie odyw k) na le ywy bie ra ko sme tyk do sza ty po red niej,k dzie rza wej, kt ry pod kre li na tu ral ne,ru sty kal ne, pik no sza ty la got to.

    CHA RAK TER TEM PE RA MENT

    Z la got to nie spo sb si nu dzi. S y -wio o we i we so e. Wy da je si e ra jemdla la got to by a by pla a nad mo rzem lubje zio rem. Ko pa nie w pia sku i py wa nie to ich ulu bio ne za j cia. Mo gy by to ro -bi ta ke zi m, bo mi mo po cho dze niaz cie pych Woch bar dzo lu bi nieg i za -ba wy w nim. Z wszel kich za ba wek pre fe -ru j pi ki. Aby uszcz li wi la got to wy -star czy zwy ka te ni so wa pi ecz ka. Noi oczy wi cie to wa rzy stwo czo wie ka,kt ry b dzie j da le ko rzu ca.

    W wie ku szcze ni cym nie ma j skon -no ci do de wa sto wa nia oto cze nia, aledo brze jed nak za pew ni im za j cie.

    Do brze do ga du j si z in ny mi psa mi,nie wy ka zu j ob ja ww agre sji, jed naknie po zwa la j so bie na wszyst ko po tra -fi si od szczek n i od wark n, ale a -two za po mi na j o drob nych kon flik tach.Wo bec lu dzi s przy ja ciel sko na sta wio ne,nie kt re by wa j tyl ko nie co nie uf nena po czt ku zna jo mo ci. Jed nakpo prze a ma niu pierw szych lo dw, sta jsi do bry mi kum pla mi dla ka de go. Lu -bi te dzie ci, cht nie si z ni mi ba wi.

    Zde cy do wa na wik szo la got to lu bipod r e, jaz d sa mo cho dem.

    La got to na og nie szcze ka j bez po -wo du, ale po tra fi ostrzec o za gro e -niu. By wa j za to bar dzo roz mow nepod czas za ba wy, al bo ocze ki wa niana co. Wy da j z sie bie nie praw do po -dob ne dwi ki, od po j ki wa i po mru -kw, a do praw dzi wych psich arii mo -na to zro zu mie, pa mi ta jc o tym, eWo chy to kraj ope ry.

    O upo rze la got to wiad cz ob ser wo -wa ne przez nas sy tu acje, kie dy aportwrzu co ny do wo dy wy py n po za za sigpsa, a mi mo to pies py wa tak du go, awy o wi co, co uzna za od po wied ni za -mien nik. Bar dzo ci ko by o od wo apsa z pu stym py skiem z wo dy. La got toja ko ra sa od chwi li po wsta nia mu sia ypod czas pra cy sa mo dziel nie po dej mo -wa de cy zje. Ta ke wsp cze nie s topsy ma j ce swo je zda nie, umie j ce wy -ko rzy sta dla siebie ka de nie zde cy do -wa nie opie ku nw. Rw no cze nie to we -so e, przy ja ciel skie kum ple, kt re na wetw smut ne dni po tra fi wy wo a umiech.In te li gent ne i we so e upar ciu chy, wy -trwa le d ce do ce lu to krt ka cha -rak te ry sty ka la got to, dla kt rych ce lemza miast ustrze lo nej y ski sta y si aro ma -tycz ne tru fle. C, w pol skich re aliachce lem mo e by te aport rzu co nydo wo dy, al bo co kol wiek do wy szu ka nia,wy ko pa nia i przy nie sie nia.

    Tekst i zdjciaAn na i Ku ba Ha ra sy mo wi czo wie

  • Pies 3 (355) 201410

    Dwa stwo rze nia wal cz za ar cie o pal -m pierw sze stwa w li te ra tu rze wia to -wej pies i kot. Z ba da gu stw czy tel ni -czych wrd dzie ci i mo dzie y wy ni ka, ejed nak cz ciej bo ha te ra mi po zy tyw ny mis psy, a nie ko ty.

    By mo e wy ni ka to z fak tu, e pies jestnaj star szym zwie rz ciem udo mo wio nymprzez czo wie ka. Je go dzi kim przod kiemby wilk. la dy pierw szych psw, praw -do po dob nie pa ster skich, po cho dz conaj mniej sprzed 10 ty si cy lat. Z nichprzez wie lo let nie ho dow le po wsta o po -nad trzy sta wsp cze snych, nie jed no -krot nie bar dzo wy spe cja li zo wa nych ras.

    Gdy pies sta si ulu bio nym stwo rze -niem lu dzi, za cz to o nim m wi, opo -wia da, a na ko niec pi sa. Jed nez pierw szych la dw psa w li te ra tu rzepo cho dz ze sta ro yt nej Gre cji. Kt niezna ze szkol nych lek tur Ody sei Ho me ra(VIII w. p.n.e.) i gw ne go bo ha te ra tejsa gi, Ody se usza oraz je go psa Ar go sa.Oko o dwa dzie cia lat cze ka bie dakna po wrt swe go pa na. Gdy ten wresz -cie wr ci, Ar gos by je dy nym, kt ry goroz po zna.

    Sze set lat p.n.e. y syn ny grec kitwr ca ba jek Ezop z Fry gii. On pierw szypi sa mo ra li zu j ce hi sto ryj ki, w kt rychbo ha te ra mi s zwie rz ta. Mo na wrdnich wy mie ni kil ka, w kt rych gw ny -mi po sta cia mi s psy, jak Pies i wilk, czyPies i ko.

    Wa n ro l od gry wa pies w kul tu rzeeu ro pej skie go re dnio wie cza. Fran ci szekz Asy u (11821226), za o y ciel za ko nufran cisz ka nw, trak to wa wszyst kie zwie -rz ta ja ko swych bra ci i wie lo krot nieprzy tym pod kre la nie spo ty ka n wier -no psa wo bec czo wie ka.

    Praw dzi wy wy syp ba jek, w tym ta keo psach, przy nio so Owie ce nie. We Fran -cji twr c te go ga tun ku by je den z czo o -wych przed sta wi cie li kla sy cy zmu Je an dela Fon ta ine (17621853) z baj ka mi, jaknp. Pies i wilk i Osio i pies. W Niem czechza sy n swo im wier szem Psy Got tholdEph ra im Les sing (17291781), a w Pol -sce Igna cy Kra sic ki (17351801) i je gobaj ki Pan i pies oraz Sta ry pies i sta ry su -ga. Zwie rz ciem tym nie gar dzi te AdamMic kie wicz (17981855) w Pa nu Ta de -uszu cie ka wie jest przed sta wio ny psi epi -zod Ku se go i So ko a, dwch psw, kt rym

    nie uda si po cig za za j cem, co do pro -wa dzi o do kt ni po mi dzy ich pa na miAse so rem i Re jen tem.

    Z ko lei wiek XIX to epo ka ba ni. Przy -po mnij my za tem nie miec kich bra ciGrimm; Ja ku ba (17851863) i Wil hel ma(17861859). Trzy po wszech nie zna neich ba nie, w kt rych klu czo w ro l od -gry wa j psy, to Mu zy kan ci z Bre my, Sta -ry Su tan oraz Pies i wr bel. Zna na jestrw nie z te go okre su ob raz ko wa hi sto -ryj ka o dwch nie wy cho wa nych psachPlisch i Plum nie miec kie go po ety i ry sow -ni ka Chri stia na Wil hel ma Bu scha (18321908), kt ry mi za opie ko wa o si dwchurwi sw Piotr i Pa we.

    W Da nii spe cja li st od ba ni dla dzie ci byHans Chri stian An der sen (18051875).Psy, i to a trzy, wy st pu j w je go opo -wie ci pt. Krze si wo.

    Dzie wit na sto wiecz na epo ka po zy ty -wi zmu i na tu ra li zmu prze nio sa psa zewia ta ba jek i ba ni do re al nego wia ta,kt ry pr bo wa no wier nie, ze wszyst ki miszcze g a mi opi sa. I zno wu przy po mnij -my szkol ne lek tu ry li te ra tu ry pol skiej;syn ne go psa Sa b z po wie ci W pu sty nii w pusz czy Hen ry ka Sien kie wi cza (18461916), sym pa tycz ne go Ka ru ska z Aniel -ki Bo le sa wa Pru sa (18471912), czytrzy no gie go psa Kur t z opo wie ci Ma riiKo nop nic kiej (18421910) Co Kur ta ro biw po dwr ku. God ne prze czy ta nia jestrw nie opo wia da nie Zo fii Na kow skiej(18841954) Mi dzy zwie rz ta mi.

    Za oce anem za za li cza my do tej epo kidwch wy bit nych ame ry ka skich pi sa rzy:Jac ka Lon do na (18761916) ze syn ny mipo wie cia mi Bia y Kie i Zew krwi, oraz Ja -me sa Cli ve ra Cur wo oda z psi try lo gi Sza ra wil czy ca, Wad ca skal nej do li nyi Ba ri, syn sza rej wil czy cy. Obaj pi sa rzewpro wa dza j no wy w tek do swo jej twr -czo ci po mie sza nie krwi psa z wil kiem.

    Jed nak naj bar dziej zna nym psem wia -ta jest Las sie, sucz ka ra sy owcza rekszkoc ki du go wo sy, bo ha ter ka ksi eki fil mw. Wy my li j zna ny ame ry ka skipi sarz Eric Kni ght (18971943) i uwiecz -ni w opo wia da niu pod tym sa mym ty tu -em, a ada pta cje fil mo we zna ne s podna zw Las sie wr.

    Gdy ju m wi my o fil mach, nie spo sbpo mi n dwch wia to wej sa wy se ria -li; 101 Dal ma ty czy kw i Psa Huc kle -

    beery, ulu bio nej kre skw ki wie lu po ko ledzie ci na ca ym glo bie.

    Prze cho dzc do wsp cze sno ci, przy -po mnij my syn ne go Lam po z opo wia da niaO psie, kt ry je dzi ko le j Ro ma na Pi sar -skie go (19121969). To bo ha ter ski piesmiesz ka j cy na sta cji ko le jo wej. Pew ne godnia ra tu je dziew czyn k ba wi c sina to rach bez opie ki, a sam gi nie pod ko -a mi po ci gu.

    Wszyst kie po wo jen ne po ko le nia zna jdo sko na le Sza ri ka, owczar ka nie miec kie -go z po wie ci Ja nu sza Przy ma now skie go(19221998) Czte rej pan cer ni i pies. Alenie wszy scy wie dz, e w ada pta cji fil mo -wej tej po wie ci ro l Sza ri ka gra y a trzypsy, bar dzo do sie bie po dob ne, a na ekra -nie pra wie nie do od r nie nia.

    Rw nie do brze jak Sza ri ka zna j mo dziczy tel ni cy Cu jo, z po wie ci Ste phe na Kin -ga (ur. 1947), kt ry pew ne go dnia pouk sze niu przez nie to pe rza zo sta je za ra -o ny wcie kli zn i z po tul ne go ber nar dy -na sta je si be sti.

    A czy pa mi ta cie Pa stwo Astrid Lind -gren (19072002), szwedz k pi sar k,na le c do naj bar dziej zna nych au to rekopo wie ci dla dzie ci? Jej syn na po wieWa ka cje na Salt kra kan te wi e siz psa mi.

    Pra gn na ko niec przy po mnie pol skpo et k i pro za ika, au tor k li te ra tu ry dzie -ci cej Da nu t Wa wi ow (19421999)i frag ment jej wspa nia e go wier sza Pani pies:

    Ra zem co wie czr pan i piesPan, bo pies chcia, a pies bo mu siaPan si uwznio la a do ezA pies pod ka dym drzew kiem siu sia.Jest to, za rw no ty tu em jak i tre ci,

    hu mo ry stycz ne na wi za nie do pik nejidyl li nie miec kie go no bli sty To ma sza Man -na (18751955) Pan i pies. Au to ra przezca e je go y cie ota cza y psy, ale tyl ko jed -ne mu, ulu bio ne mu wy o wi Bau sza no wi,po wi ci prze pik ne opo wia da nie po mi -strzow sku prze tu ma czo ne na j zyk pol -ski przez Le opol da Staf fa.

    Ten nie du y ar ty ku oczy wi cie nie wy -czer pu je prze bo ga tej te ma ty ki do ty cz cejpsw w li te ra tu rze pol skiej i ob cej. Ma je -dy nie za cel zwr ce nie uwa gi na przy ka -do we baj ki, ba nie, opo wia da nia i po wie -ci o psie, naj wier niej szym przy ja cie luczo wie ka. Je e li kto z mo dych czy tel ni -kw na sze go pi sma, po je go prze czy ta niusi gnie po kt re z tych dzie, to zna czy,e na pi sa nie te go tek stu mia o sens.

    Andrzej Sznajder

    Pies w literaturze

  • Pies 3 (355) 2014 11

    Ukad po kar mo wy, zwa ny ina czej tra -wien nym (ap pa ra tus di ge sto rius), pe nisze reg funk cji. Wa run ku je po bra nie po -kar mu, a na stp nie je go roz drob nie nieme cha nicz ne oraz ob rb k en zy ma tycz -n. Uczest ni czy rw nie we wcha nia niusub stan cji odyw czych i usu wa niu nie -stra wio nych resz tek po kar mo wychw po sta ci od cho dw. Ukad po kar mo wy,przede wszyst kim ze wzgl du na du -go je lit, przy bie ra u ssa kw znacz nedu go ci. U psw, zwie rzt okre la nychja ko mi so er ne, jest on sto sun ko wokrt ki, co zwi za ne jest z ro dza jem po -bie ra ne go po y wie nia. Jed nak na uwa gza su gu j psy pa ster skie, kt re cz stoby y y wio ne mle kiem i w glo wo da na mi,a nie spo y wa y mi sa, oraz grzy wa czechi skie. Ce chu j si one krt kim prze -wo dem po kar mo wym w ob r bie swo je -go ga tun ku, co skut ku je ch ci czst sze -go w ma ych por cjach po bie ra nia po kar -mu i cz st de fe ka cj. Sto sun ko wo du -gi mi je li ta mi ce chu j si ra sy psw y j -cych pier wot nie na te re nach ubo gichw po y wie nie bd y wio nych po kar -mem bo ga tym w mi so i tusz cze (np.

    tu ste ry by, mi so o du ej za war to citusz czu). Na le do nich mo lo sy i du eszpi ce.

    Ukad po kar mo wy psa ska da si z na -st pu j cych od cin kw: ja ma ust na,w kt rej obec ne s z by, gru czo y li no -we i j zyk; gar do, prze yk, o dek orazje li ta za ko czo ne od by tem (rys. 1). Do -dat ko wo wa n funk cj pe ni na rz dypo wi za ne z prze wo dem po kar mo wym,ta kie jak w tro ba i trzust ka.

    W przed sta wio nym ar ty ku le prze le -dzi my bu do w uka du po kar mo we go,po d a jc dro g po bra ne go po kar mu.

    War gi ru cho me two ry skr no -mi -nio we, umo li wia j chwy ta nie po kar muoraz prze ka zy wa nie go do ja my ust nej,w kt rej za po mo c wspl nej pra cy z -bw i mi ni u cio wych (po ru sza j cychu chw) na st pu je je go roz drob nie niei roz tar cie. Po y wie nie jest do dat ko wozwi la ne li n, co zna cz co ua twia for -mo wa nie k sw oraz ich po y ka nie. li -na pro du ko wa na jest gw nie przez du egru czo y, ta kie jak: li nian ki pod j zy ko -we, przy usz ni cze, u chwo we, jarz mo wei mniej sze gru czo y li no we roz sia ne

    w bo nie pod lu zw ko wej (warg, po licz -kw, pod nie bie nia, j zy ka). li na, dzi kiobec no ci li zo zy mu, pe ni rw nie ro lprze ciw bak te ryj n.

    Te ma ty ka zwi za na z ana to mi ja myust nej i jej two ra mi zo sta a ob szer nieprzed sta wio na wcze niej w trzy cz cio -wym ar ty ku le, z wie lo ma ilu stra cja mipt. Pro fi lak ty ka ja my ust nej u psw(Pies 1 /337, s. 1618, Pies 2 /338,s. 2224 i Pies 4 /340, s. 5153,2010 r.) au tor stwa M. Wie czorek i T.Bor kow skie go. Za in te re so wa nym czy tel -ni kom po le ca my tam to opra co wa nie, po -nie wa te raz po mi ja my ten te mat.

    J zyk psa mo na opi sa na st pu j cy -mi przy miot ni ka mi: sto sun ko wo du y,du gi, ru chli wy i gib ki. Po mi mo r no -rod no ci kszta tw, w za le no ci od ra sypsw, j zyk za wsze pe ni te sa me, klu -czo we, funk cje. Uczest ni czy w po bie ra -niu i roz drab nia niu po kar mu, for mo wa -niu k sw i ich po y ka niu. Dzi ki obec -no ci bro da wek sma ko wych na st pu jeod bir oraz kon tro la sma ko wi to cipobra ne go po y wie nia. W po cze niuz pod nie bie niem i mi nia mi warg i po -licz kw bie rze ak tyw ny udzia w wy twa -rza niu ci nie nia ujem ne go w ja mie ust -nej, kt re wa run ku je ak ty ssa nia i przyj -mo wa nia py nw. Do dat ko wo pe ni wa -n ro l w pro ce sie ter mo re gu la cji.W upal ne dni, po przez zia ja nie, czy li pa -ro wa nie z ca ej po wierzch ni bo ny lu zo -wej j zy ka, na st pu je po zby cie si nad -mia ru cie pa.

    W ob r bie ja my ust nej szcze gl nuwa g zwra ca bu do wa pod nie bie niamik kie go, kt re ufor mo wa ne jest z po -przecz nych fa dw bo ny lu zo wej. Za -zwy czaj u psw mo na do li czy siich 610 sztuk. Zda rza si jed nak,e pod nie bie nie nie jest pra wi do woukszta to wa ne zro ni te, co na zy wasi roz sz cze pem pod nie bie nia lub wil czpasz cz; mo e te wy st pi pod nie bie nieprzed u o ne. Zda rza si to u nie kt rychras psw (np. bok se ry, mop sy, bul do gi,bo sto ny) cz ciej ni u in nych. W pierw -szym przy pad ku ja ma ust na ko mu ni ku jesi z ja m no so w. Za rw no roz sz czeppod nie bie nia jak i je go przed u e nie s

    Anatomiapsadlakynologa

    Cz IV ukad pokarmowy

  • 12 Pies 3 (355) 2014

    za bu rze nia mi roz wo jo wy mi wro dzo ny mii utrud nia j lub unie mo li wia j od dy cha -nie i po bie ra nie po kar mu, a ta ke pre -dys po nu j do sta nw za pal nych po przezza le ga nie i za chy sty wa nie si tre ci po -kar mo w. Nie za le ca si wy ko ny wa chi -rur gicz nych ko rek cji ta kie go pod nie bie -nia, po nie wa u osob ni kw do tkni tychtym de fek tem mo g rw nie wsp wy -st po wa in ne wa dy wro dzo ne oraz ist -nie je skon no prze ka zy wa nia te go za -bu rze nia na po tom stwo.

    K sy po kar mo we z ja my ust nej (w wy -ni ku po y ka nia) tra fia j do gar da i da lejdo prze y ku. Gar do to miej sce spo tka -nia si szla kw dro gi po kar mo wej i od -de cho wej. Ana to micz nie okre la si je golo ka li za cj ja ko przej cie go wy w szy j,u psw na to miast si ga a do II kr guszyj ne go. Na rzd ten wy ka zu je na prze -mien ne dzia a nie. Pod czas po y ka niawstrzy my wa ny jest na chwi l od dech.Scho rze nia te go re jo nu mo g prze niesi na ucho rod ko we, bo wiem do gar daucho dz trb ki su cho we uczest ni cz cew wy rw ny wa niu ci nie nia po obu stro -nach bo ny b ben ko wej.

    Prze yk czy gar do z o d kiem.W wa run kach spo czyn ku je go cia ny szwiot cza e, dla te go cz sto przy rw nu jesi go do no gaw ki raj stop. Do na pi ciacian do cho dzi przy po ja wie niu si k sapo kar mu. U psw w bo nie mi nio wejprze y ku wy st pu j wk na po przecz niepr ko wa ne, kt rych skurcz jest za le nyod wo li zwie rz cia. Z te go po wo du ist -nie je po gld, e pies mo e spo wo do wawy mio ty na da nie. Funk cjo no wa nieprze y ku b dzie za bu rzo ne w przy pad kuza rw no je go zw e nia, jak i roz sze rze -nia. Do zw e do cho dzi wsku tek prze -wle ke go za pa le nia i zbli zno wa ce nia, re -fluk su o d ko wo -prze y ko we go, zmianno wo two ro wych, wa dy roz wo jo wej do -ty cz cej od ga zie aor ty i ich uci skuna prze yk. Na to miast roz sze rze nie prze -y ku mo e by za rw no wro dzo ne, jaki na by te. Przy oby dwu przy czy nach wy -st pu je ob jaw ule wa nia, czy li zwra ca niatre ci po kar mo wej, kt ra nie do sta a sido o d ka, co jest cz sto my lo ne przezwa ci cie li z wy mio to wa niem. Wy da jesi, e sznau ce ry mi nia tu ro we, do gi nie -miec kie i dal ma ty czy ki ma j pre dys po -zy cje do wro dzo nej po sta ci cho ro by,a owczar ki nie miec kie, gol den re trie ve ryoraz se te ry ir landz kie cz ciej cho ru jni in ne ra sy psw na po sta na by t.

    Prze y kiem po karm do cie ra do o d -ka, kt ry u psw przyj mu je znacz ne roz -mia ry w sto sun ku do wiel ko ci cia a. Je -go po jem no wa ha si od 0,3 do na -wet 9 li trw. Po o e nie i ksztat o d kaza le przede wszyst kim od stop nia je -go wy pe nie nia. Przy mier nej ilo ci tre cipo kar mo wej zaj mu je on le w do go wo -w cz ja my brzusz nej i cha rak te ry zu -je si znacz n gru bo ci cia ny. Po ob fi -tym po si ku o dek zwik sza swo je wy -mia ry dzi ki roz ci gli wo ci war stwymi nio wej swych cian, przez co naj -cz ciej si ga dol nej cz ci ja my brzusz -nej, z mo li wo ci za j cia rw nie pra -wej stro ny. Naj wik sza po dat no naroz ci ga nie cha rak te ry zu je wk na mi -nio we z ob sza ru trzo nu, a naj mniej szaprze wd od wier ni ko wy (rys. 2). Ogl -nie mo na przy j, e o dek u psw

    usta wio ny jest po przecz nie w ja miebrzusz nej w sto sun ku do osi du giej cia -a. Za wie szo ny jest na dwch krez kach,kt re s po mo stem dla na czy i ner wwza opa tru j cych ten na rzd. Om wio nepo wy ej kwe stie przy czy nia j si dowik sze go ry zy ka wy st pie nia skr tuo d ka scho rze nia za gra a j ce go y -ciu, prze bie ga j ce go z du bo le sno cioko li cy ja my brzusz nej, cz ciej wy st -pu j ce go u psw ras du ych ni u red -nich i ma ych, szcze gl nie przy pod j ciuak tyw no ci fi zycz nej w krt kim cza siepo po si ku. Mak sy mal nie wy pe nio nyo dek (np. po zje dze niu du ej ilo cifer men tu j ce go lub pcz nie j ce go po -kar mu) mo e uci ska uj cie do o d ko -we prze y ku lub ca ko wi cie za my ka je -go wia to, co unie mo li wia wy mio ty(rys. 3).

  • 13Pies 3 (355) 2014

    Bo na lu zo wa o d ka za wie ra gru czo y. W cz ci wpu sto -wej i od wier ni ko wej pro du ku j one wy dzie li n lu zo w, kt raszczel nie przy le ga jc do na bon ka wy cie la j ce go o dek, sta -no wi je go do sko na ochro n przed uszko dze nia mi za rw noen zy ma tycz ny mi, jak i me cha nicz ny mi. Na to miast gru czo yw cz ci den nej, zwa ne wa ci wy mi, wy dzie la j sok o d ko wy,b d cy mie sza ni n kwa su sol ne go z en zy ma mi tra wien ny mi(pod puszcz k, pep sy n, li pa z o d ko w).

    Wy mie nio ne en zy my s wy dzie la ne w po sta ci nie czyn nej, do -pie ro ni skie pH pa nu j ce w cz ci den nej o d ka po wo du je ichuak tyw nie nie.

    Tre po kar mo wa, po wstp nej ob rb ce me cha nicz no -en zy -ma tycz nej, z o d ka tra fia do je lit, kt re zo sta y po dzie lo nepod wzgl dem wiel ko ci wia ta na je li ta cien kie i gru be. U psa,co jest wy jt ko we, oba ro dza je je lit cha rak te ry zu j si po dob -nym prze kro jem po przecz nym. Cza sem zda rza si, e nie znacz -nie do mi nu je red ni ca je li ta gru be go nad red ni c je li ta cien kie -go. Jed nak nie s to tak spek ta ku lar ne r ni ce jak w przy pad -ku je lit by da, ko nia czy czo wie ka. Oba je li ta r ni si na to -miast pe nio n funk cj oraz bu do w. Je li to cien kie, w skadkt re go wcho dz: dwu nast ni ca, je li to czcze i kr te, uczest ni czyw pro ce sach tra wie nia i wcha nia nia przy swa jal nych ele men -tw, nie zbd nych do pra wi do we go funk cjo no wa nia or ga ni -zmu. Je li to czcze to naj du szy od ci nek, nie tyl ko w ob r bie je -lit, ale ta ke w ca ym prze wo dzie po kar mo wym. Mo e osi gana wet 5 me trw du go ci. We wszyst kich cz ciach je li ta cien -kie go, co nie ma miej sca w ob r bie je lit gru bych, wy st pu j ko -sm ki je li to we, b d ce spe cy ficz ny mi wy nio so cia mi lu zw ki(rys. 4). Na da j one cia nie je li ta od stro ny wia ta miej scakon tak tu z tre ci po kar mo w ak sa mit ny wy gld. Ko sm ki je -li to we spe nia j istot n ro l we wcha nia niu sub stan cji odyw -czych. W ich struk tu rze wy st pu j w kien ka mi nio we i ela -stycz ne, po zwa la j ce na wy du a nie si ko sm kw, co skut ku jezwik sze niem po wierzch ni ab sorp cyj nej je lit. Przy mier nymwy pe nie niu je li ta, kie dy wcha nia nie nie mu si za cho dzi in ten -syw nie, ko sm ki je li to we ule ga j znacz ne mu skr ce niu. Na to -miast do dwu nast ni cy ucho dz prze wo dy wy pro wa dza j ce wy -dzie li n pro du ko wa n przez trzust k i w tro b, czy li na rz dyza cien ne. W tro b okre la si ja ko naj wik szy gru czo ssa -kw. Jej ma sa w przy pad ku psa wa ha si w za kre sie 1251350gra mw. Cha rak te ry zu je si wy ra nym po dzie le niem na pa tyoraz wy pu ko -wkl sym pro fi lem, ma j cym zwi zek z lo ka li za -

    cj. Z jed nej stro ny przy le ga ona do prze po ny, na to miast z dru -giej kon tak tu je si z o d kiem, le dzio n i ner k. W tro ba pe -ni sze reg klu czo wych dla y cia funk cji:

    wy twa rza , kt ra przej cio wo jest gro ma dzo na w p -che rzy ku cio wym, a po wy da le niu do wia ta dwu na stnicybierze udzia w emul ga cji tusz czw

    uczest ni czy w prze mia nach skad ni kw or ga nicz nychwcha nia nych z prze wo du po kar mo we go

    neu tra li zu je, prze kszta ca sub stan cje tru j ce w mniej szko -dli we

    ma ga zy nu je gli ko gen, tusz cze oraz wi ta mi ny roz pusz czal -ne w tusz czach

    uczest ni czy w wy twa rza niu mocz ni ka w y ciu po do wym bie rze ak tyw ny udzia w wy twa rza niu

    ele men tw mor fo tycz nych krwi.

    Trzust ka pro du ku je en zy my, kt re po uwol nie niu do wia taje li ta uczest ni cz w tra wie niu w glo wo da nw, bia ek i tusz -czw. Do dat ko wo wy ka zu je dzia a nie do krew ne, pro du ku jcin su li n i re gu lu jc st e nie glu ko zy we krwi. Owczar ki nie -miec kie s pre dys po no wa ne do wy st po wa nia za bu rze nia do -ty cz ce go mniej sze go wy twa rza nia so ku trzust ko we go, co wy -wo u je ob jaw od da wa nia tu ste go, po y sku j ce go i lu ne go ka -u. Ta ki stan, trwa j cy prze wle kle, bez wpro wa dze nia od po -wied niej su ple men ta cji, do pro wa dza do wy chu dze nia zwie rz -cia i po gor sze nia je go kon dy cji. W prak ty ce le kar sko -we te ry na -ryj nej ob ser wu je si sta ny za pal ne trzust ki u co raz wik szejlicz by ras psw.

    Ko co wym eta pem dro gi tre ci po kar mo wej jest je li to gru be(o przy bli o nej du go ci u red niej wiel ko ci psa 1 me tra),w skad kt re go wcho dzi je li to le pe, okr ni ca i od byt ni ca za -ko czo na od by tem. Ru chy pe ry stal tycz ne s wy ni kiem ak tyw -no ci skur czo wej mi ni gad kich, bu du j cych cia n je lit cien -kich i gru bych. Do pro wa dza j one nie tyl ko do prze su wa niatre ci w kie run ku do od by to wym, ale ta ke j mie sza j. W je li ciegru bym za cho dzi pro ces wcha nia nia wo dy, for mo wa nia maska o wych oraz po wle ka nia ich lu zem, co zna cz co ua twia od -da wa nie ka u. U psw na uwa g za su gu je od mien ny, cha rak te -ry stycz ny wi der ko wa ty prze bieg je li ta le pe go.

    Prze wd po kar mo wy ko czy si od by tem, w kt rym wy st -pu j mi nie po przecz nie pr ko wa ne, bu du j ce zwie racz od -by tu ze wntrz ny. Je go pra wi do wa czyn no po zwa la na kon -tro lo wa nie ak tu de fe ka cji. U psw do dat ko wo po obu stro nachod by tu wy st pu j za chy ki lu zw ki (za to ki oko o od by to we),w kt rych s obec ne gru czo y. Pro du ku j one spe cy ficz n dlada ne go osob ni ka sub stan cj che micz n istot n w roz po zna wa -niu i za cho wy wa niu si psw. Sto sun ko wo cz sto do cho dzido sta nw za pal nych tych gru czo w i wte dy oko li ca od by tusta je si bar dzo bo le sna.

    Pra wi do we funk cjo no wa nie prze wo du po kar mo we gou zdro we go psa jest pod sta wo wym wa run kiem do star cze niawszyst kich nie zbd nych sub stan cji odyw czych dla ka dej ko -mr ki cia a. Jest to istot ne dla pra wi do we go funk cjo no wa niaor ga ni zmu, szcze gl nie w okre sie wzro stu i roz wo ju, oraz bar -dzo wa ne pod czas cho ro by.

    Lek. wet. Jo an na Ko o dziej ska -Le siszDr n. wet. To masz Bor kow ski

  • 14 Pies 3 (355) 2014

    Przed upo wszech nie niem tech nik ul -tra so no gra ficz nych w lecz nic twie ma ychzwie rzt, rzad ko roz po zna wa no scho -rze nia pro sta ty, a ob ja wy im to wa rzy sz -ce przy pi sy wa no in nym jed nost kom cho -ro bo wym. Obec nie wie dza w tym za kre -sie znacz nie si po sze rzy a, co da je no wemo li wo ci, nie tyl ko w za kre sie dia gno -zo wa nia, ale ta ke le cze nia pro sta ty.

    Pro sta ta, na zy wa na ina czej ster czem,to wa ny gru czo pcio wy do dat ko wy,kt re go wy dzie li na za pew nia od po wied -nie wa run ki ro do wi sko we dla plem ni -kw. U psw pro sta ta ota cza ze wszyst -kich stron po czt ko wy od ci nek cew kimo czo wej. W jej bu do wie wy r ni mo -na dwa, sy me trycz ne pa ty o kszta ciep ko li stym, z ze wntrz oto czo ne to reb -k cz not kan ko w. Wzrost i roz wj te -go gru czo u jest re gu lo wa ny przez hor -mo ny pcio we. Oce nia jc je go wiel kona le y bra pod uwa g ra s psa, je goma s cia a oraz wiek. U sam cw, nie pod -da nych za bie go wi ka stra cji, do cho dzido a god ne go roz ro stu, kt ry mo e roz -po cz si ju po wy ej dru gie go ro ku y -cia. Stwier dza si po nad to, e bli -sko 80% po pu la cji psw sam cw, pa -cjen tw lecz nic we te ry na ryj nych, w wie -ku po wy ej 5 lat, jest ob j tych tym pro -ce sem. Opi sa ne zja wi sko uzna ne jestprzez kli ni cy stw i na ukow cw ja ko stanfi zjo lo gicz ny zwi za ny ze sta rze niem sior ga ni zmu sam ca, pod wa run kiem, i niewpy wa on nie ko rzyst nie na kom fort y -cia zwie rz cia.

    Do le gli wo ci ze stro ny pro sta ty po ja -wia j si sto sun ko wo p no w prze bie gucho ro by te go na rz du. Do dat ko wo mo ezda rzy si, e wy st pi one epi zo dycz -nie i cza so wo ust pi, co utrud nia ich za -ob ser wo wa nie przez wa ci cie li. Po nad toob ja wy kli nicz ne przy bie ra j r ny ob -raz, przez co po sta wie nie traf nej dia gno -zy sta je si dla le ka rza we te ry na rii trud -nym wy zwa niem. Pro sta ta u psw, ina -czej ni w przy pad ku m czyzn, wy ka -zu je skon no do roz ro stu w kie run kuob wo do wym, do pro wa dza jc do uci skusto sun ko wo bli sko usy tu owa nej prost ni -cy. Z te go po wo du wcze sny mi ob ja wa mi

    s za bu rze nia w de fe ka cji: czst sze od -da wa nie ka u, na pi na nie si, za par ciaoraz mniej sze por cje od da wa ne go ka u.Cz sto rw nie wy st pu je okre so wekrwa wie nie z cew ki mo czo wej, bdpod bar wie nie mo czu krwi, co myl niemo e zo sta uzna ne ja ko za pa le nie drgmo czo wych, czy wy st pie nie in wa zjipier wot nia kiem Ba be sia ca nis (cho ro baod klesz czo wa). Do in nych prze ja wwza bu rze pro sta ty, na kt re pod czas wy -wia du uska ra j si wa ci cie le psw, na -le pro ble my z kry ciem nie ch sam -ca do kry cia lub brak sku tecz no ci te goak tu. Mo g rw nie wy st pi pro ble my usztyw nie nia z po ru sza niem tyl nychko czyn, wy ra nie wi docz ne pod czaswsta wa nia pu pi la oraz szyb kie go bie gu.W prze bie gu za awan so wa ne go pro ce sucho ro bo we go, ob ser wu je si od da wa niemo czu prze ry wa nym stru mie niem, kro -pla mi, a na wet ca ko wi t nie mo nood da nia mo czu. Wi e si to ze skraj nieci kim sta nem kli nicz nym. W przy pad -ku po wi ka bak te ryj nych, sa mo po czu -cie pa cjen ta sto sun ko wo szyb ko si po -gar sza. Po ja wia si apa tia, nie ch do je -dze nia oraz wy st pu je go rcz ka, nie -rzad ko bar dzo wy so ka, b d ca bez po -red nim za gro e niem y cia.

    Do naj cz ciej roz po zna wal nych scho -rze pro sta ty u psw za li cza si:

    a god ny roz rost gru czo u kro ko we -go

    wy st pie nie tor bie li oko o gru czo o -wych

    ostre lub prze wle ke za pa le nie na tlebak te ryj nym

    obec no rop ni w tkan ce gru czo ukro ko we go

    ura zy gru czo u kro ko we go no wo two ry gru czo u kro ko we go.Tor bie le w gru czo le kro ko wym po -

    wsta j na sku tek nie mo no ci od pro wa -dze nia wy pro du ko wa nej wy dzie li nydo wia ta cew ki mo czo wej, z po wo dunie dro no ci da ne go prze wo du wy pro -wa dza j ce go. W ta kim przy pad ku, wrazz upy wa j cym cza sem, do cho dzi do sys -te ma tycz ne go gro ma dze nia si wy dzie li nypro sta ty, wy wo u jc tym sa mym efekt

    zwik sza nia si roz mia rw po wsta ejw ten spo sb tor bie li, kt rej wiel ko mo -e na wet si ga roz mia rw m skiej pi ci.Tor bie le gru czo u kro ko we go, sta no wicsprzy ja j ce ro do wi sko dla ko lo ni za cjibak te rii - cz sto fi zjo lo gicz nie wy st pu j -cych w dro gach mo czo wo -pcio wych (E.Co li, Pro teus sp., Sta phy lo coc cus sp.,Strep to coc cus sp., Ure opla zma sp.), mo -g prze kszta ci si w rop nie. Opi sa nystan jest bar dzo nie bez piecz ny, ze wzgl -du na du e ry zy ko wy st pie nia po wi kaw po sta ci za pa le nia otrzew nej czy ze spo -u ogl no ustro jo wej re ak cji za pal nej. Stanta ki wy ma ga nie zwocz ne go wpro wa dze -nia od po wied niej te ra pii w ce lu ra to wa niay cia pa cjen ta.

    Do za pa le gru czo u kro ko we go do -cho dzi na sku tek prze nie sie nia si za ka -e nia z oko licz nych tka nek (np. z uka dumo czo we go), bd dro g he ma to gen n.Pod wzgl dem cza su trwa nia, za ka e niadzie li si na pro ce sy ostre i prze wle ke,w oby dwu przy pad kach wy wo u j ceznacz ny bl.

    Na to miast ura zy pro sta ty naj cz ciejzda rza j si na sku tek wy pad kw ko mu -ni ka cyj nych, upad kw z wy so ko ci, po -gry zie.

    Naj po wa niej szym (z nie ko rzyst nymro ko wa niem), lecz sto sun ko wo rzad kowy st pu j cym scho rze niem gru czo ukro ko we go, jest je go no wo two rze nie.W wik szo ci przy pad kw ma my do czy -nie nia z gru czo la ko ra kiem lub ra kiemz na bon ka przej cio we go drg mo czo -wych. Wy mie nio ne no wo two ry za li czasi do wy so ce zo li wych, ma j cych du -y po ten cja do two rze nia prze rzu tw.Wtr ne ogni ska no wo two ro we naj cz -ciej wy st pu j w oko licz nych w zachchon nych, pu cach, ko ciach (mied ni ca,kr go sup), ner kach.

    Cz sto zda rza si, e u jed ne go pa -cjen ta roz po zna je si zo o ne pro ce sycho ro bo we pro sta ty. Do bry przy kad,cz sto dia gno zo wa ny w prak ty ce le kar -sko -we te ry na ryj nej, sta no wi a god nyprze rost z wsp wy st pu j cy mi tor bie la -mi, do cze go wtr nie mo e do czy sipro ces za pa le nia bak te ryj ne go.

    Pro ble my zdro wot ne u psw sam cwzwi za ne z pro sta t

  • 15Pies 3 (355) 2014

    Scho rze nia pro sta ty u psw sam cwsta no wi du y pro blem zdro wot ny. Z te -go po wo du ka dy sa miec pod czas ru ty -no we go, okre so we go ba da nia kli nicz ne -go, po wi nien by zba da ny rw niew aspek cie te go na rz du. Przy po dej rze -niu za bu rze gru czo u kro ko we gooprcz wy ko na nia pal pa cji przez prost -ni c (oma ca nia gru czo u), za le ca si roz -wa e nie wy ko rzy sta nia ba da nia ra dio lo -gicz ne go lub/i ul tra so no gra ficz ne go.Cza sem po sta wie nie pra wi do we go roz -po zna nia jest mo li we do pie ro po prze -pro wa dze niu oce ny cy to lo gicz no -mi kro -bio lo gicz nej py nu ster czo we go orazana li zy hi sto pa to lo gicz nej mi szu gru -czo u po bra ne go dro g biop sji.

    Do bra nie od po wied nie go le cze nia za -le y od sta nu kli nicz ne go pa cjen ta, je gowie ku, sta nu ogl ne go zdro wia i prze -zna cze nia (czy jest to pies re pro duk tor).Wik szo scho rze (jak a god ny prze -rost ster cza, zwy rod nie nie tor bie lo wa -te), przy rw no cze nie za cho wa nej do -brej kon dy cji ogl nej zwie rz cia, do brzele czy si dro g ka stra cji. Tra ci my wte dyjed nak psa w ho dow li. Usu ni cie j der,go nad w kt rych za cho dzi pro duk cja te -sto ste ro nu, do pro wa dza do zmniej sze niasty mu la cji pro sta ty i wtr nie do jej atro -fii (za ni ku) w ci gu kil ku ty go dni od za -bie gu ope ra cyj ne go. Uzy ska ny efekt jesttrwa y. Tej dro gi po st po wa nia nie mo -

    na jed nak obra przy wsp wy st pie niuob ja ww ogl nych, ta kich jak apa tia, go -rcz ka. Naj pierw na le y usta bi li zo wastan pa cjen ta. Naj cz ciej wy ma ga to za -sto so wa nia py no te ra pii, po da nia le kwprze ciw b lo wych oraz wdro e nia od po -wied niej an ty bio ty ko te ra pii. In ten syw -no dzia a le kar skich za le y bez po -red nio od stop nia za awan so wa nia cho -ro by. Przy do bo rze che mio te ra peu ty kubie rze si pod uwa g prze wi dy wa nyczyn nik wy wo u j cy za ka e nie oraz wa -ci wo ci sub stan cji lecz ni czej w aspek ciezdol no ci jej prze ni ka nia przez ba rie rkrew -pyn gru czo u kro ko we go. War toza zna czy, e le ki sto su je si za zwy czajsto sun ko wo du go cz sto przez kil katy go dni. Brak efek tw le cze nia, a na wetpo gor sze nie sta nu ogl ne go, naj cz ciejob ser wu je si w prze bie gu zo li we gopro ce su no wo two ro we go. W ta kimprzy pad ku prze pro wa dze nie chi rur gicz -ne go usu ni cia zmia ny no wo two ro wej,co cza sem jest trud ne lub na wet nie mo -li we, bd wpro wa dze nie che mio te ra -pii, nie da je gwa ran cji na zna cz ceprzed u e nie y cia. Ro ko wa nie nie ste tyjest bar dzo ostro ne lub nie po myl ne.

    W przy pad ku spra wo wa nia opie ki le -kar sko -we te ry na ryj nej nad psem re pro -duk to rem na le y za wsze (je li nie za gra -a to y ciu pa cjen ta), mie na wzgl dzieaspekt je go przy szej pod no ci. Obec nie

    przy le cze niu a god nych cho rb pro sta tymo na wy ko rzy sta le ki prze zna czo nedla lu dzi (wy ma ga to co dzien ne go ichpo da wa nia do ko ca y cia, co ge ne ru jezna cz ce kosz ty), bd wy bra in no wa -cyj ny lek we te ry na ryj ny, kt ry za wie raw swo im ska dzie octan oza te ro nu. Sub -stan cja ta wy ka zu je dzia a nie an ty an dro -ge no we blo ku je wy ko rzy sta nie te sto -ste ro nu przez pro sta t. Po da je si go tyl -ko przez sie dem dni, a efekt po ja wia sipo oko o dwch ty go dniach od roz po -cz cia te ra pii i utrzy mu je si do pi ciumie si cy. Przy czym, je li za ist nie je po -trze ba, ku ra cj mo na po wt rzy po -now nie.

    Z uwa gi na sta y wzrost cz sto ci wy -st po wa nia scho rze pro sta ty u psw,ca y czas trwa j in ten syw ne ba da nianad no wy mi me to da mi le cze nia gru czo ukro ko we go, a ga wie dzy z te go za kre -su wy ka zu je dy na micz ny roz wj. Jed nakna dal nie zwy kle istot ne jest roz po zna niescho rze pro sta ty na wcze snym eta pieich roz wo ju, co umo li wia szyb kiewdroe nie od po wied nie go (ju zna ne gonam), le cze nia, wpy wa jc ko rzyst niena ro ko wa nie oraz przede wszyst kimzmniej sza jc cier pie nie pa cjen ta zwi za -ne z cho ro b.

    Lek. wet. Jo an na Ko o dziej ska -Le sisz

  • 16 Pies 3 (355) 2014

    Pra cu jc z psem po win ni my ko rzy staz r nych spo so bw na uzy ska nie po da -nych za cho wa, wy ka zu jc si przy tymdu kre atyw no ci, po my so wo ci i sto -su jc od po wied ni do br na grd. Na gro d,jak ju wcze niej wspo mi na am (Pies1/2014) mo e by po karm sma ko y ki,za ba wa, wy ko ny wa nie przez psa ulu bio nejczyn no ci, po wi ce nie psu uwa gi itp. Wy -r nia si trzy gw ne r da na grd:

    opie ku na, wy da j ce go na gro dy ro do wi sko i oto cze nie, b d ce wy so -

    ce na gra dza j ce or ga nizm zwie rz cia ja ko we wntrz ny

    sys tem na grd (hor mo ny, in stynk ty).Na le y pa mi ta, e na gra dza jc psa, d -

    y my do wzmoc nie nia da ne go za cho wa nia.Po po da niu traf nej na gro dy, pies pra cu jecht niej, spraw niej, szyb ciej. Wa ne jest,aby wy da na gro d od ra zu w mo men ciewy ko na nia za da nia lub se kun d po nim.Zbyt du y od stp cza su nie sie za so b ry zy -ko wzmoc nie nia zu pe nie in nej re ak cji. Cz -sto na gra dza ne s na wet za mia ry, czy my lizwie rz cia. Po nad to na gro da po win na bywy da wa na tyl ko wte dy, gdy wie my, e piessku pio ny jest na tre ne rze, a nie na oto cze -niu, in nych zwie rz tach, lu dziach, zda rze -niach i sy tu acjach. Dla te go przed na uk ja -kich kol wiek po le ce, na le y przede wszyst -kim wy pra co wa pra wi do w kon cen tra cji sku pie nie psa na prze wod ni ku. Wy j teksta no wi tech ni ka LAT (ang. lo ok at that),kt r roz po wszech ni a Les slie McDe vitt,ame ry ka ska be ha wio ryst ka, cho i w tymprzy pad ku, pies po wi nien chcie pra co waz czo wie kiem i by czu ym, wra li wym i re -ago wa na je go wska zw ki. Zwie rz mo epa trze na obiekt wzbu dza j cy w nim skraj -ne emo cje, jed nak znaj du je si wte dyw bez piecz nej od le go ci od nie go i ma za -cho wa si przy tym w spo sb po da nyprzez prze wod ni ka/opie ku na. Pies w wy ni -ku stop nio wa nia trud no ci, uczy si za cho -wy wa spo kj, a je go sa mo po czu cie mazmie rza ku od czu wa niu kom for tu w ob li -czu po dob nych zda rze. War to w tym miej -scu wspo mnie o trzech spo so bach uzy ski -wa nia za cho wa na szych pu pi li. S to:

    na pro wa dza nie kszta to wa nie wy a py wa nie

    Na pro wa dza nie po le ga na pro wo ko -wa niu wy ko na nia okre lo ne go za cho wa -nia za ch ca j cym ru chem r ki, cia a, a ta -ke za baw k czy sma ko y kiem itp. W tenspo sb uczy my np. przyj mo wa nia okre -lo nych po zy cji siad/wa ruj.

    Wa ne jest jed nak, aby do szyb kosta ra si stop nio wo ogra ni cza ge styi za cz pra c w r nych kon fi gu ra cjachi zr ni co wa nym oto cze niu, gdy tech ni -ka ta nie sie za so b ry zy ko sa bej ge ne ra -li za cji uczo nych za cho wa. wi czy za temna le y nie tyl ko na pla cu szko le nio wymlub w do mu, ale ta ke pod czas co dzien -nych spa ce rw, na ce, osie dlu, przy in -nych psach, lu dziach, przed skle pem,pod wia duk tem itd. sto su jc przy tymstop nio wa nie roz pro sze i wy ma ga.

    Jak ju wcze niej wspo mnia am, gdypies za cho wa si w spo sb, kt ry wa ci -cie lo wi przy pad do gu stu, po wi nien na -tych miast otrzy ma za to na gro d, dzi kicze mu czyn no ta ma szan s si po wt -rzy. Za cho wa nie za pre zen to wa ne z wa -snej wo li przez czwo ro no ga, zo sta niew ten spo sb wy a pa ne i wzmoc nio ne.Za tem co dzien nie zwie rz mo e pre zen to -wa mn stwo cie ka wych za cho wa, zakt re mo e do sta wa na gro dy. Wni kli wytre ner za uwa a je i za zna cza w od po wied -nim mo men cie, sto su jc przy tym wa -chlarz na grd. Nie ste ty wa ci cie le cz -ciej za uwa a j ne ga tyw ne za cho wa niaswych pu pi li, za po mi na jc o wy a py wa niutych po zy tyw nych...

    Kszta to wa nie to tzw. tech ni ka ma ychkrocz kw. Zwie rz na gra dza ne jest zama e po st py pro wa dz ce do za cho wa niado ce lo we go. Przy ka do wo, je li chce myna uczy psa wska ki wa nia na krze se ko,na gra dza my go za ko lej ne czyn no ci: zna -le zie nie si w po bli u krze sa, spoj rze niew je go kie run ku, po o e nie na nim go wy,pod nie sie nie a py, do tkni cie krze sa, wy -skok i zna le zie nie si na krze le. Za cho wa -nia te nie po win ny by na gra dza ne w jed -nej se sji szko le nio wej.

    Se sja szko le nio wa to okres cza su, do -sto so wa ny do wie ku i mo li wo ci zwie rz -cia, w kt rym jest ono uczo ne da nej czyn -no ci w at mos fe rze spo ko ju i przy pe nejkon cen tra cji za rw no sa me go psa jak i je -

    go opie ku na. Wa run kiem do brze prze pro -wa dzo nej se sji szko le nio wej jest pra canad jed nym za cho wa niem i jed nym kry te -rium (np. gdy pies ju umie ad nie sia dana po le ce nie, te raz ma sia da szyb ko), zajej za ko cze nie po win no na st pi w mo -men cie, gdy pies jest na dal zmo ty wo wa nyi czu je, e od nis suk ces.

    Obec nie w szko le niu psw bar dzo cz -sto wy ko rzy stu je si na rz dzie zwa ne kli -ke rem (Fot. 1). Dwik ja ki wy da je kli ker,jest bar dzo cha rak te ry stycz ny. Zwie rzuczy si, e po ka dym klik ni ciu do sta niena gro d. Std d y do je go usy sze nia.Aby klik ni cie si po ja wi o, pies mu si wy -ka za za cho wa nie po da ne przez tre ne -ra, przy czym na wet je li trwa ono se kun -d, klik ni ciem mo na je za zna czy i na -tych miast na gro dzi. Dzi ki te mu wzmac -nia si do kad nie to, cze go ocze ku je opie -kun. Na le y pa mi ta, e kli ker dzia a tyl -ko wte dy, je li za wsze po je go na ci ni ciuwy da je si zwie rz ciu na gro d. Jest towa ru nek ko niecz ny.

    Kli ker mo na wy ko rzy sta do na uki za -cho wa trze ma ww. spo so ba mi, tj. za zna -cza jc za cho wa nie pro wo ko wa ne, wy a py -wa ne, czy te ma e, pro wa dz ce do suk ce suspo so bem kszta to wa nia.

    Pra cu jc z psem mo e my sty mu lo wa je -go mo ty wa cj, pa mi ta jc o tym, e wszel -ka ak tyw no wy ka za na ze stro ny psaw to ku szko le nia mo e by przez naskszta to wa na i wzbu dza na. Zwie rz po sia -da wie le po trzeb, kt re sta j si mo ty wa mido dzia a.

    Fot. 1. Kli ker to nie zwy kle cha rak te ry stycz nena rz dzie co raz cz ciej uy wa ne w szko le niupsw.

    ABCbehawiorupsw

    Cz. VI. Techniki wykorzystywane w treninguzwizanym z modyfikacj zachowa

  • 17Pies 3 (355) 2014

    Pod sta wo we po trze by bio lo gicz ne to: je dze nie, pi cie od po czy nek, sen kon tak ty spo ecz ne, za ba wa bez pie cze stwo, uni ka nie ry zy ka ruch, eks plo ra cja pie l gna cja re ali zo wa nie za cho wa wy ni ka j cych

    z przy na le no ci do ga tun ku po trze ba roz mna a niaBa zu jc na od kry ciach Da vi da Pre mac ka,

    kt ry twier dzi, e za cho wa nie bar dziej pre -fe ro wa ne przez da ne go osob ni ka, mo esta si wzmoc nie niem do za cho wa niamniej pre fe ro wa ne go, czy li je li pies b dziechcia wy ko na pew n czyn no, zwi za nbar dzo cz sto z je go po trze ba mi, mo e onasta si na gro d do wy ma ga nej przez nas.Przy ka do wo, je li pies ze chcia by przy wi -ta si z in nym czwo ro no giem, ale wte dyza czy na ner wo wo ci gn na smy czy, toaby na uczy go spo ko ju pod czas po dob -nych sy tu acji, na le y wy ma ga, aby przezja ki czas grzecz nie spa ce ro wa (na lu nejsmy czy bez jej na ci ga nia) po czym w na -gro d spu ci psa ze smy czy i tym sa mymumo li wi mu za ba w z ko le g.

    Wie dza prze ka za na prze ze mnie do tejpo ry, po zwo li Pa stwu zro zu mie czyn no -ci wy ko ny wa ne z psa mi, o kt rych wspo -mnia am w po przed nim ar ty ku le, a kt reopi sz po ni ej. By y ni mi pier wot nie wy ka -zu j ce do du y lk Ar ka i Hi ro. Ich opie -ku no wie trak to wa li je w zu pe nie in ny spo -sb, jed nak a den z nich nie by traf ny,a w kon se kwen cji do pro wa dzi o to do po -g bie nia pro ble mu i po wsta nia po wa nychna stpstw (Ar ka pro ble my zwi za ne z se -pa ra cj, Hi ro agre sja wo bec in nych pswi lu dzi). Pra ca nad zmia n emo cji wo becoto cze nia u ww. psw (i ich wa ci cie li) by -a do du ga, gdy ca e ich y cie wzmac -nia no nie te re ak cje co trze ba, czy li uczo nopsy nie te go co umie po win ny. Po usta -wie niu od po wied nich re la cji opie kun pies,upo rzd ko wa niu dnia i wpro wa dze niu ak -tyw no ci ade kwat nych dla obu ras, ma jcna uwa dze ich po trze by, uwa run ko wa niage ne tycz ne i tem pe ra ment, wpro wa dzo nosche ma ty po st po wa, uwzgld nia jcm.in. tre ning od wra li wia nia. Dzi ki tejtech ni ce, przy sta ym kon tro lo wa niu oto -cze nia mo na stop nio wo przy zwy cza japsy do bod cw, kt re wcze niej wzbu dza -y w nich strach, do pro wa dza jc do wy st -pie nia ha bi tu acji (Pies 4/2013), po czymbar dzo po wo li pod no si po przecz k, tzn.zwik sza in ten syw no na po tka ne gobod ca. Na le y jed nak pa mi ta o tym, ena ka dym eta pie pies mu si czu si kom -for to wo oraz nie wy ka zy wa stra chu, ani

    wcze niej wy uczo nych ne ga tyw nych za -cho wa.

    Przy ka do wo, Hi ro wy cho dzi ze swo imPa nem na in ten syw niej sze spa ce ry je dy niew ci che miej sca, kt re by y do rzad ko od -wie dza ne przez in ne psy i lu dzi. Po ry gw -nych spa ce rw oscy lo wa y za tem w gra ni -cach go dzi ny 6 ra no, 21 wie czo rem.

    Do dat ko wo dzi ki te mu, e pies nieczu si za gro o ny, za cho wa nia agre syw -ne stop nio wo ule ga y wy ga sze niu (Pies2/2013, Pies 1/2014). Jed nak, aby tre -ning oka za si sku tecz ny, wy ga sza niu po -win no to wa rzy szy wzmac nia nie po da -ne go za cho wa nia. Cz sto wte dy ko rzy stasi z tech ni ki zwa nej prze ciw wa run ko -wa niem. Po su gu jc si ni, uczy my psain ne go za cho wa nia w ob li czu te go sa me -go bod ca.

    Ar ka z ko lei, wi dzc in ne go psa, wpa da -a w pa ni k, ci gnc za so b sw Pa ni.Na szym za da niem by o wpro wa dze niebod ca, kt ry nie sie ze so b uczu cie przy -jem no ci, i kt ry b dzie w sta nie za mie nine ga tyw ne emo cje w te po da ne, a tymsa mym uwa run ku je nam no w re ak cj.Wa ci ciel ka Ar ki mia a za za da nie wy da -wa jej ulu bio ny po karm do kad nie w tejchwi li, gdy na ho ry zon cie po ja wi si pies.Wa ne jed nak, e by nie do pu ci do wy wo -a nia in ten syw nej re ak cji stra chu (patrz od wra li wia nie). Dzi ki te mu sucz ka nieucie ka a, trzy ma a si bli sko Pa ni, sta le wy -da j cej pysz ne k ski, a przy oka zji uczy asi, e obec no in nych zwie rzt mo e byprzy jem na. Po j cie ba ru otwar te go wy -da wa nie sma ko y kw i ba ru za mkni te -go za ko cze nie wy da wa nia sma ko y -kw, do tre nin gu be ha wio ral ne go wpro -wa dzi a Je an Do nald son. Pod czas po ja wie -nia si bod ca wy wo u j ce go strach, zwie -rz ma od czu wa ol brzy mi przy jem no,przy czym, dla uzy ska nia kon tra stu, gdybo dziec zni ka, zni ka ta ke ona.

    Do brym po my sem jest ta ke wpro wa -dze nie al ter na tyw ne go z g ry usta lo ne goza cho wa nia. Zwie rz jest na gra dza ne wte -dy, gdy za cho wa si tak, jak od nie go ocze -ku je my. Mo e np. na wi dok in ne go psa,po usy sze niu po le ce nia, pa trze sina swo je go opie ku na, usi i po zo staw tym sta nie do od wo a nia (Fot. 2) lubprzy wcze niej oma wia nej tech ni ce LAT pa -trze na na po tka ne go psa, za cho wu jcspo kj i rw no wa g. Na gro d za po da neza cho wa nie zgod nie z za sa da mi Pre mac kamo e by ta ke np. odej cie z sy tu acji new -ral gicz nej. W tym wy pad ku rw nie na le ypa mi ta, aby ob cy pies nie pod cho dziza bli sko, i aby tym sa mym nie spo wo do -wa wy eks po no wa nia wcze niej wy uczo -

    nych ne ga tyw nych za cho wa. Ta kie sy tu -acje mo g spra wi, e te ra pi na le a o byza czy na od no wa.

    Ma jc na uwa dze po zna ne wcze niejspo so by otrzy my wa nia za mie rzo nych za -cho wa u pro ble ma tycz nych psw, niena le y za po mi na o wy ko rzy sta niu ich pod -czas tre nin gu. Na le y wy a py wa te za cho -wa nia, kt re s po zy tyw ne, na gra dza ma -e kro ki, nie sta wia jc przed psem od ra zuzbyt du ych wy ma ga, uczy w od dziel -nych se sjach za cho wa za stp czych, cza -sem wy ko rzy stu jc do te go ta ke kli ker.

    Aby ze bra owoc szko le nia po trze baogrom nych na ka dw pra cy oraz rw niecht ne go do pra cy psa, jak i je go na uczy cie -la. Wa ne, aby umie czer pa ra do z ob -co wa nia ze swo im zwie rz ciem i pa mi tao tym, e szko le nie po win no wpy wa two -rze niu in wen cji, a nie jej ha mo wa niu.

    Dla te go tech ni ki po le ga j ce na za stra -sza niu i two rze niu pre sji ju daw no ode -szy do la mu sa. Te raz przede wszyst kimli czy si si a umy su, co sta no wi ol brzy miepo le do po pi su dla ka de go od po wie dzial -ne go wa ci cie la czwo ro no ga. Li cz sipo my sy od po wied niej do bra nej na uki,umie jt nie sto so wa ne na gro dy, cze go zewzgl du na in dy wi du al ne przy mio tyi zacho wa nia ka de go psa, nie mo nawsa dzi do jed nej skrzy ni wa ci we goi uni wer sal ne go po st po wa nia i tre nin guwszyst kich pro ble ma tycz nych psw ge ne -ral nie.

    Mgr in. Mar ta Cier be ha wio ry sta,

    tre ner szko le nia psw

    Fot. 2. Ta sucz ka ra sy bor der col lie ide al nie kon -cen tru je si na swo jej prze wod nicz ce na wetw bar dzo roz pra sza j cych wa run kach (Zdj ciewy ko na A. Bart nic ki).

  • Ce lem ka de go praw dzi we go ho dow cyjest uzy ska nie szcze nit, kt re b d lep -sze od swo ich ro dzi cw. Czym jest tolep sze, to ju za le y od pre fe ren cji ho -dow cy, ra sy psa, je go prze zna cze nia itp.W przy pad ku zwie rzt go spo dar skich celmo na jed no znacz nie okre li: kro wa mada wa jak naj wi cej mle ka, ku ra jak naj -wi cej jaj. Ho dow ca psw chce, e byszcze ni ta by y jak naj bar dziej zbli o nedo wzor ca ra sy mia y pik n go w (tyl -ko co to zna czy pik n w przy pad kubul do ga i char ta na pew no nie to sa mo),do sko na li ni grzbie tu, pra wi do we k -to wa nie ko czyn, bu do w, wiel ko. Noi oczy wi cie mu sz by zdro we i spraw nefi zycz nie, bez wad ge ne tycz nych. Po win -ny te mie ty po we dla ra sy uspo so bie nie wy trwa stj k, ci to, od wa g, wy -trzy ma o, po dat no na szko le nie.Wszyst kie te ce chy po win ny by ty po wedla na szej ra sy i do sko na e. Wik szo po - da nych przez ho dow c cech (po -za umasz cze niem i ro dza jem sza ty) to ce -chy ilo cio we, dzie dzi cz ce si tak, jakopi sa am w po przed nim od cin ku.

    e by uzy ska po da ny efekt ho dow cama do swej dys po zy cji dwa na rz dzia: se -lek cj i do br do ko ja rze.

    Se lek cja jest to wy br naj lep szych zwie -rzt na ro dzi cw na stp ne go po ko le nia.Cho dzi o to, e by prze zna czy do ho dow lizwie rz ta o naj lep szych ze sta wach ge -nw, kt re prze ka swo je wy bit ne ge nypo tom kom. War to ge nw da ne goosob ni ka okre la my ja ko je go war to ho -dow la n. W przy pad ku cech ja ko cio -wych, ta kich jak umasz cze nie, mo e myna pod sta wie wy gl du psa i ewen tu al nieba da ge ne tycz nych pod k tem no si ciel -stwa ukry tych al le li okre li do pre cy -zyj nie ja kie ge ny prze ka e on swo im po -tom kom. W przy pad ku cech ilo cio wychwa run ko wa nych du licz b par al le li,kt rych efekt jest na do da tek zmo dy fi ko -wa ny wpy wem ro do wi ska, nie jest prak -tycz nie mo li we po zna nie ge no ty pu ka -de go psa, ani okre le nie, ja kie ge ny prze -ka e.

    De cy zj o za kwa li fi ko wa niu da nej su kiczy psa na oj ca mo e my pod j na pod -sta wie je go wa sne go fe no ty pu do te gowa nie su wy sta wy i pr by uyt ko we.Je e li odzie dzi czal no da nej ce chy (om -wio na w po przed nim od cin ku) jest du a,to wa sny fe no typ psa jest do brym r -dem in for ma cji o je go ge no ty pie. Nie ste -ty, wik szo in te re su j cych nas cech fe -

    no ty po wych, i tych zwi za nych z wy gl -dem, i z cha rak te rem psa, ma na og nie -zbyt wy so k odzie dzi czal no. Wte dyw pra wi do wym osza co wa niu mo g nampo mc in for ma cje o je go ro dzi nie fe no -ty pach je go ro dzi cw, ro dze stwa i p -ro dze stwa. Pies, kt ry po cho dzi po wy -bit nych ro dzi cach, ma pik ne ro dze stwoi zna ko mi tych ku zy nw, b dzie z wik -szym praw do po do bie stwem prze ka zy -wa po tom stwu do bre ge ny ni pies,kt ry cho sam pik ny jest ro dzyn kiemw swo jej ro dzi nie. Dla te go, oprcz wy ni -kw uzy ska nych przez psa na wy sta wachczy kon kur sach, dru gim wa nym r demin for ma cji po moc nej w ho dow li jest je goro do wd.

    Ro do wd da je nam in for ma cje o ewen -tu al nym spo krew nie niu lub zin bre do wa -niu psa, a je li zna my wy ni ki uyt ko wo cije go przod kw, po ma ga w do kad niej -szym osza co wa niu je go war to ci ho dow -la nej.

    Spo krew nie nie mie dzy psa mi po le gana ist nie niu w ich ge no ty pach iden tycz -nych al le li. M wi my o po kre wie stwiew li nii pro stej jest to prze ka zy wa nie za -o e ge ne tycz nych ko lej nym po ko le niom ro dzi ce prze ka zu j po o w swo ich ge -nw dzie ciom, one wnu kom, na stp niepra wnu kom itd.

    Na to miast po kre wie stwo w li nii bocz -nej po le ga na tym, e iden tycz ne al le le zo -sta y prze ka za ne dwm psom przez ichwspl ne go przod ka.

    Do sza co wa nia po kre wie stwa po mi -dzy psa mi su y wsp czyn nik po kre wie -stwa.

    WSP C ZYN NIK PO KRE WIE STWAjest to praw do po do bie stwo, e da ny genz po je dyn czej pa ry al le li jest iden tycz nyz jed nym spo rd al le li tej sa mej pa ry dru -gie go psa

    Rxy = ()n (wzr uprosz czo ny1)x i y psy, mi dzy kt ry mi chce my po -

    li czy spo krew nie nie su man licz ba cie ek cz cych spo krew -

    nio ne osob ni ki przez wspl ne go przod kae by pra wi do wo wy zna czy wsp -

    czyn nik po kre wie stwa, naj a twiej jestnaj pierw skon stru owa ro do wd strza -ko wy, na stp nie od szu ka wszyst kichwspl nych przod kw, wy zna czy wszel -kie mo li we dro gi przej cia mi dzy ni mi,i po li czy wszyst kie strza ki mi dzy ni mi.Spjrz my ro do wo dy Azy i Bur ka i spr -buj my okre li ich spo krew nie nie:

    Wspl ni przod ko wie to Bim i Mi sia.Po mi dzy Az a Bi mem s dwie cie ki,po mi dzy Bi mem i Bur kem te dwie,a wic:

    Spo krew nie nie Azy i Bur ka po przezBi ma = (1/2)2+2

    Spo krew nie nie Azy z Bur kiem po przezMi sie po dob nie licz ba cie ek jestw tym przy ka dzie ta ka sa ma, wic =(1/2)2+2

    W ta kim ra zie spo krew nie nie Azyi Bur ka to

    R Aza Bu rek= (1/2)4 + (1/2)4 = 1/16+ 1/16 = 1/8 = 0,125

    Ob li czy li my po kre wie stwo w li niibocz nej. Ma my wic 12,5% praw do po -do bie stwa, e Aza i Bu rek ma j iden -tycz ne al le le po cho dz ce od Bi ma i Mi si.

    Mo e my te ob li czy po kre wie stwow li nii pro stej na przy kad mi dzy Azi jej bab ci Be t

    RA za Be ta = (1/2)2 = 1/4= 0,25Aza odzie dzi czy a ge ny Be ty z praw -

    do po do bie stwem 25%. Jak mo na za uwa y, za ka dym ra -

    zem jest tu mo wa o praw do po do bie -stwie po sia da nia ta kich sa mych ge nw.Pew no ma my tyl ko w jed nym przy pad -ku, po kre wie stwa mi dzy ro dzi cem,a po tom kiem. Ka de z ro dzi cw prze ka -zu je swo im po tom kom po o w 50% swo ich ge nw.

    Zna jo mo wsp czyn ni ka po kre wie -stwa mi dzy psem i je go krew ny mi ua -twia nam po su e nie si oce n ich war to -ci fe no ty po wej do do kad niej szej oce nywar to ci ho dow la nej na sze go psa.

    Ko ja rze nie osob ni kw spo krew nio -nych no si na zw in bre do wa nia (ho dow liwsob nej).Ge ne tycz nym na stp stwem in -bre do wa nia jest wzrost stop nia ho mo zy -go tycz no ci i spa dek he te ro zy go tycz no -ci po tom stwa ko ja rzo nych w ten spo -sb zwie rzt. Ozna cza to, e pies, po -cho dz cy po spo krew nio nych ro dzi cach,ma wi cej al le li w uka dach ho mo zy go -tycz nych, ni pies po cho dz cy po ro dzi -

    18 Pies 3 (355) 2014

    Ge ne ty ka bez ta jem nic cz. IV

    Rys. 1 Ro do wo dy Azy i Bur ka

  • 19Pies 3 (355) 2014

    cach nie spo krew nio nych. Na t e niestop nia ho mo zy go tycz no ci za le y odstop nia spo krew nie nia ro dzi cw. Okre -la to wsp czyn nik in bre du.

    WSP C ZYN NIK IN BRE DU to praw -do po do bie stwo, e 2 al le le w lo so wowy bra nym lo cus po cho dz od wspl ne -go przod ka i na sku tek te go s iden tycz -ne.

    FZ =() ()n x (1 + FA)Z pies, kt re go wsp czyn nik in bre duli czy my su man licz ba cie ek cz cych ro dzi cwpsa Z po przez wspl ne go przod kaFA wsp czyn nik in bre du wspl ne goprzod ka A. Je li wspl ny przo dek ro dzi -cw psa Z nie jest zin bre do wa ny FA = 0,a wte dy in bred psa Z rw ny jest po o wiepo kre wie stwa mi dzy je go ro dzi ca mi.War to za pa mi ta: spo krew nie nie to po -do bie stwo ge ne tycz ne dwch osob ni -kw, wsp czyn nik in bre du cha rak te ry -zu je jed ne go osob ni ka.

    Je li sko ja rzy my na sze Az i Bur ka,kt rych po kre wie stwo wy no si 0,125,to wsp czyn nik in bre du ich szcze nitb dzie wy no si:Fszcze nit Azy i Bur ka [()4()4]= 0,0625

    Ozna cza to, e dwa al le le w ja kim lo -cus s iden tycz ne na sku tek po cho dze niaod wspl ne go przod ka z praw do po do -bie stwem 6,25%. Ina czej m wic po -ziom ho mo zy go tycz no ci ta kie go szcze -nia ka jest o 6,25% wik szy od red nie gopo zio mu ho mo zy go tycz no ci psw z tejpo pu la cji (ra sy), kt re nie ma j wspl -nych przod kw.

    Czy to do brze czy le? To oczy wi cie

    za le y od te go, ja kich kon kret nie ge nwta ho mo zy go tycz no b dzie do ty czy,do brych czy zych. Ale na to nie ma -my ad ne go wpy wu i nie je ste my w sta -nie te go w a den spo sb prze wi dzie. Ho -dow la w po kre wie stwie, czy li in bre do -wa nie, ma skut ki po zy tyw ne i ne ga tyw ne.

    Po zy tyw ne to: kon so li da cja ge ne tycz na po pu la cji utrwa le nie ko rzyst nych cech wy bra ne -go przod ka ujaw nie nie si ge nw re ce syw nych(i dzi ki te mu, je li jest ta ka po trze ba,mo li wo ich eli mi na cji z po pu la cji)

    Ne ga tyw ne (okre la ne ja ko de pre sja in -bre do wa): zmniej sze nie zmien no ci ge ne tycz nej ob ni e nie zdol no ci ada pta cyj nych i y -wot no ci ob ni e nie cech re pro duk cyj nych ujaw nie nie re ce syw nych ge nw le tal -nych i se mi le tal nych (czy li wik sza mo li -wo uro dze nia si ob ci o nych ge ne -tycz ny mi wa da mi szcze nit)

    In bre do wa nie, czy li ho dow la w po kre -wie stwie, by wa a cz sto wy ko rzy sty wa -na przy two rze niu no wych ras bdutrwa la niu po da nych cech ra sy. To wa -rzy szy a jej jed nak zwy kle bar dzo ostrase lek cja, eli mi nu j ca z dal szej ho dow liwszyst kie zwie rz ta sab sze, cho re czynie ty po we. W ten spo sb wy ho do wa ne,ty po we pod wzgl dem wy gl du i cha rak -te ru, a przy tym bar dziej ho mo zy go tycz -ne psy, prze ka zy wa y swo im szcze ni tomiden tycz ne, ty po we ge ny. Przy kad ta kiejpra cy ho dow la nej mo na zo ba czy przyod twa rza niu po II Woj nie wia to wej pol -skich owczar kw ni zin nych. Spjrz ciePa stwo na ro do wd pierw sze go Zwy -ciz cy wia ta tej ra sy.

    Jak wi da Amok by zin bre do wa nyna SMO KA z Kor de gar dy, kt ry wy st po -wa w ro do wo dach je go mat ki i oj caw dru gim i trze cim po ko le niu. e by ob li -czy wsp czyn nik in bre du AMO KA, mu -si my naj pierw prze le dzi dro gi, kt ry mije go ro dzi ce mo gli do sta al le le SMO KA:

    IN KLUZSMOKHAR FAIN KLUZSMOKWI GA WA RAHAR FAIN KLUZKU MASMOKHAR FA

    IN KLUZKU MASMOKWI GA WA RAHAR FA

    Po kre wie stwo mi dzy ro dzi ca miAmo ka: In klu zem i Har f

    RIH = (1/2)2 + (1/2)3 + (1/2)3 +(1/2)4 = 9/16 = 0,5625

    To po kre wie stwo wik sze, ni po -kre wie stwo po mi dzy ro dze stwem(0,50)

    W ta kim ra zie wsp czyn nik in bre duAmo ka:

    FA MOK = ((1/2)2 + (1/2)3 +(1/2)3 + (1/2)4) = 9/32 = 0,28125

    Ozna cza to po nad 28% praw do po do -bie stwa, e dwa al le le w da nym lo cus su AMO KA w uka dzie ho mo zy go tycz nym,gdy zo sta y prze ka za ne od je go przod kaSMO KA. Ta ki zin bre do wa ny, ho mo zy go -tycz ny pies prze ka e swo im szcze ni tomiden tycz ne ge ny. Je li wic jest to osob nikwy bit ny, a do te go po zba wio ny wad dzie -dzicz nych, ma my wik sz szan s, e swo -je po zy tyw ne ce chy prze ka e po tom stwu.

    Od po wied ni do br zwie rzt do ko ja rze -nia to dru gie, oprcz se lek cji, na rz dzie,kt rym ho dow ca po su gu je si e by uzy -ska jak naj lep sze szcze ni ta. Nie na ma -wiam Pa stwa do ho dow li w po kre wie -stwie. Przy kad AMO KA to ty po wy za biegho dow la ny sto so wa ny, je li ist nie je po -trze ba kon so li da cji ge ne tycz nej po pu la cjiw pro ce sie two rze nia lub jak w tymprzy pad ku od twa rza nia ra sy. W sy tu acji,gdy ra sa jest ju usta bi li zo wa na po win ni -my ra czej d y do za cho wa nia jak naj -wik szej zmien no ci ge ne tycz nej, od por -no ci i y wot no ci na szych psw. Sprzy jate mu do br nie krew nia czy ko ja rze nieosob ni kw nie spo krew nio nych ze so b.

    Katarzyna Fiszdon

    1Pe ny wzr wsp czyn ni ka po kre wie -stwa to:

    gdzie Fa in bred wspl ne go przod ka, Fx i Fy in bred psw x i y

    Tab. 1 Przy ka do we wsp czyn ni ki po kre wie -stwa po mi dzy krew ny mi

    AMOK MO NIEK

    IN KLUZ z Kor de gar dy HAR FA z Kor de gar dy

    SMOK z Kor de gar dy KU MA z Kor de gar dy SMOK z Kor de gar dy WI GA WA RA z Kor de gardyKUR TA

    z Kor de gar dy A SKA

    z Kor de gar dy SMOK

    z Kor de gar dy DIU NA

    z Ba biej Wsi KUR TA

    z Kor de gar dyA SKA

    z Kor de gar dySMOK

    z Kor de gar dy WI GA

    nn nn nn nn KUR TA

    z Kor de -gar dy

    A SKAz Kor de -

    gar dy nn nn nn nn nn nn

    KUR TAz Kor de -

    gar dy

    A SKAz Kor de -

    gar dy nn nn

    Re la cje Wsp czyn nik po kre wie stwa

    Ro dzic po to mek 0,5

    Pe ne ro dze stwo 0,5

    P ro dze stwo 0,25

    Brat ro dzi ca po to mek 0,125

    Dzia dek po to mek 0,125

    Ry su nek 2. Ro do wd pol skie go owczar ka ni zin ne go AMO KA (na pod sta wie Ksi gi Cham pio nw 2000 B. Lar skiej)

  • Re ha bi li ta cja czwo ro no gw to no -wo, jed nak je li ma my psa spor to we -go, pr dzej czy p niej ze tknie my siz kon tu zja mi zwie rz cia. Na ca e szcz -cie w Pol sce spor tow cy s bar dzo zwi -za ni emo cjo nal nie z psa mi, z kt ry mistar tu j, dla te go wo l wy ci ga psa na -wet z po wa nych kon tu zji ni wy mie niana ko lej ne go.

    Kie dy re ha bi li ta cja ma sens? Przedewszyst kim, gdy ma my psa do brze zdia -gno zo wa ne go. Re ha bi li ta cja nie za st pile cze nia, mo e je dy nie wspo ma ga psaw po wro cie do zdro wia lub w utrzy ma niuzwie rz cia w ja ko ta kiej kon dy cji.

    U mo je go psa po ze rwa niu wi za dama sa mi nio wa uszko dzo nej no gi dra -stycz nie spa da a mi mo sto so wa nej re ha -bi li ta cji. Na wet trwa j ca p to rej go dzi nydzien nie re ha bi li ta cja nie by a w sta nieod bu do wa mi ni a py. Dla te go wa nejest, aby tra fi do do bre go psie go or to pe -dy. To on mu si za de cy do wa, czy na le yzro bi ope ra cj, czy nie ste ty nie mata kiej mo li wo ci.

    Po ope ra cji TTA Ra pid w po czt ko wymeta pie re ha bi li ta cja ogra ni cza si do do zo -wa nia ru chu psu na smy czy. Za czy na mydru gie go lub trze cie go dnia po za bie gu,kie dy pies po dej mu je pierw sze pr by ob -ci e nia a py. Spa ce ry po win ny by krt -kie i trwa 12 mi nu ty. W tym cza sieszcze gl nie uwa a my, aby pies nam sinie wy rwa. Ope ra cja TTA -Ra pid po le gana pio no wym ci ciu gu zo wa to ci pisz cze -lo wej ko ci i wsta wie niu w to miej sce im -plan tu ty ta no we go. Ko w tym miej scujest osa bio na i mu si si za la. Wy two rze -nie tkan ki kost nej trwa 510 ty go dni, po -wsta j ca tkan ka jest ma o wy trzy ma apod wzgl dem me cha nicz nym, a jej osta -tecz na kon so li da cja na st pu je po upy -wie 4-5 mie si cy. Z te go po wo du przy -wra ca nie nor mal ne go ru chu psa mu si bybar dzo roz wa ne. Uni ka my na gychzwro tw, zry ww, dla te go do dwchmie si cy pies mu si cho dzi wy cz niena smy czy. Spa ce ry wy du a my do 15mi nut 3-4 ra zy dzien nie.

    20 Pies 3 (355) 2014

    Re ha bi li ta cja psa po ze rwa niuwi za da krzy o we go

    Po tym cza sie mo e my po zwo li psuna wi cej ru chu. Ale ten ruch te mu siby w pe ni kon tro lo wa ny. War te po le ce -nia jest wpro wa dze nie wi cze na mi sce,na pi ce, tak aby pies stop nio wo co razmoc niej ob ci a a p. wi cze nia te ro bi -my w sta ty ce. Jak ina czej za go spo da ro -wa czas psu bar dzo ak tyw ne mu, po trze -bu j ce mu za j cia i pra cy? Do brym po my -sem jest w tym cza sie na uka la du. Piespra cu je no sem, jest na lin ce, ma za j cie i to bar dzo in ten syw ne o umiar ko wa -nym ru chu. Mi dzy 23 mie si cem re ha -bi li ta cji mo e my wpro wa dzi py wa nie,za czy na jc od bro dze nia w wo dzie. Nie -

    ste ty ze zna le zie niem bez piecz ne goakwe nu jest du y pro blem, bo py wa niena dwo rze jest mo li we tyl ko w cie pe dni,brzeg mu si by a god ny, piasz czy sty,a wo da przej rzy sta. Man ka men tem na tu -ral nych akwe nw jest ich nie prze wi dy -wal no i za nie czysz cze nie szkem przezbez myl nych lu dzi, to te bez piecz ne py -wa nie jest mo li we je dy nie w ba se nie.Do wy bo ru ma my dwie opcje: dro sz,czy li pro fe sjo nal ny ba sen, kt ry ofe ru jnie kt re lecz ni ce, lub ta sz ku pu je myba sen ogro do wy i w nim or ga ni zu je mypsu py wa nie. Jest je den wa ru nek piesmu si by pod opie k czo wie ka i na lin ce,gdy to za pew nia mu bez pie cze stwo.W mia r jak pies sta je si co raz spraw niej -szy, mo e my wpro wa dzi za j cia ty puszu ka nie pi ki w wy so kiej tra wie, czy bie -ga nie do nie ru cho mej pi ki.

    Oprcz za pla no wa ne go i kon tro lo wa -ne go ru chu mo na sto so wa ma sa e,wi cze nia bier ne, kt re wska e nam re -

    ha bi li tant, a ta ke za bie gi ta kie jak ma -gne to te ra pia al bo la ser pro wa dzo nepod okiem fa chow ca.

    Dzi ki tak in ten syw nej opie ce oraz do -bre mu or to pe dzie na wet po po wa nychkon tu zjach je ste my w sta nie przy wr cipsa do spor tu. Na stro nie www.bie zyn -ski.prv.pl, ja ka po wsta a z ini cja ty wywa ci cie li psw spor to wych, s opi sa nehi sto rie czwo ro no gw, kt re prze szyskom pli ko wa ne ope ra cje or to pe dycz nei wr ci y do spor tu. Nie ste ty, mu si my ta -ke li czy si z tym, e po kon tu zji, mi mona szych sta ra, pies nie wr ci judo daw nej ak tyw no ci spor to wej. Wte dypo zo sta je nam za j cie psa czym in nym.Do sko na za ba w jest tre ib ball sport,ja ki mo g upra wia psy, kt re z ja ki po -wo dw ma j ogra ni czo ny ruch.

    Be ata Ba na szak

    Roz mo wa z mgr reh. Mar ty n Basz czykBe ata Ba na szak: Mar ty na, uko czy a Aka de mi Me dycz n we Wro ca wiu

    na wy dzia le Zdro wia Pu blicz ne go, kie ru nek fi zjo te ra pia. Ura zy wi za da krzy o -we go u czo wie ka. Czy cz sto zda rza j si ura zy wi za da krzy o we go i w ja kichto na st pu je oko licz no ciach?

    Mar ty na Basz czyk: Je dy ne sta ty sty ki od no nie cz sto ci wy st po wa nia ura zu ACL,do kt rych uda o mi si do trze, to pra ca ze spo u te ra peu tw CCR z Olsz ty na, do ty cz -ca w ca o ci po st po wa nia re ha bi li ta cyj ne go po ura zie wi za da krzy o we go przed nie -go. W swo jej pra cy za war li in for ma cj o licz bie ze rwa ACL w USA w ro ku 2009, kt rawy no si a 240 tys. Wg te ra peu tw CCR 81 pro cent ta kich ura zw po wsta je pod czas

    Dzi ki re ha bi li ta cji mo e my psu na praw d po mc,a przede wszyst kim za j go.

  • 21Pies 3 (355) 2014

    upra wia nia spor tu, 14 proc. w do mu lubpra cy, a za le d wie 5 proc. pod czas wy pad -kw ko mu ni ka cyj nych. Me cha ni zmwura zu jest kil ka. Naj cz ciej w spo rciekon tak to wym to ude rze nie po wo du j cena gy prze prost sta wu ko la no we go bdje go szpo ta wo. Mo e to by sy tu acja,w kt rej do cho dzi do ro ta cji ze wntrz nejuda wzgl dem ko ci pisz cze lo wej przyzgi tym i przy wie dzio nym pod udziu,bd ro ta cji we wntrz nej uda wzgl demko ci pisz cze lo wej przy zgi tym i od wie -dzo nym pod udziu, czy li w ta kich sy tu -acjach, gdzie do cho dzi do na gych zwro -tw, ro ta cji w bie gu, na gym za trzy ma niusi czy na gym sko ku.

    B.B.: Czy ta am hi sto ri cho pa ka,kt ry po ze rwa niu wi za da bie ga ma -ra to ny, z co raz lep szy mi wy ni ka mi. Pi -sa, e nie by o pro ble mu, kie dy bie gapo rw nym du gim od cin ku dro gi, pro -blem po ja wia si pod czas gry w pi k,wte dy ko la no po tra fi o mu uciecw bok. Po pa ru la tach zde cy do wa sina ope ra cj. Ja kie s wska za nia doope ra cji? Czy da si po wr ci do pe nejspraw no ci, do spor tu, wy cz nie zapo mo c me to dy za cho waw czej?

    M.B.: Hi sto ria cho pa ka bie ga j ce goprzy ze rwa nym wi za dle krzy o wymprzed nim jest jak naj bar dziej praw dzi wa.Utra ta sta bi li za cji przez ele men ty pa syw -ne (np. wi za da) nie mu si po wo do wabra ku sta bi li za cji przez struk tu ry ak tyw ne(mi nie). Funk cj wi za da krzy o we goprzed nie go jest ochro na sta wu ko la no we -go przed nad mier nym prze pro stem i zgi -ciem, ale rw nie przed ro ta cj ko ci pisz -cze lo wej wzgl dem udo wej. Sta bi li za cjami nio wa w jed nej pasz czy nie przyuszko dzo nym ACL nie jest gwa ran cj sta -bil no ci struk tur ak tyw nych sta wu ko la -no we go w r nych pasz czy znach ana to -micz nych cia a, std uczu cie nie sta bil no ciprzy gra niu w pi k, a je go brak przy bie -ga niu. Wska za nia mi do le cze nia ope ra cyj -ne go ACL jest przede wszyst kim wiek pa -cjen ta (u mo dych osb, do 17 ro ku y cia,nie wy ko nu je si re kon struk cji wi za da),sto pie nie sta bil no ci sta wu ko la no we go,ewen tu al ne do dat ko we uszko dze nia, np.uszko dze nie ACL i MCL (wi za do po -bocz ne pisz cze lo we), upra wia nie r nychdys cy plin spor to wych czy wy ko ny wa nyza wd. Me to da za cho waw cza po zwo linie kt rym pa cjen tom osi gn funk cjo -nal n sta bil no ko la na dzi ki wzmoc nie -niu mi ni i pra cy nad pro prio cep cj (tzw.czu cie g bo kie, czy li nie my l o tym,gdzie znaj du je si mo je ko la no, nie mu szpa trze, gdzie jest, po nie wa re cep to ry

    za war te w mi niach i ci gnach do star -cza j t in for ma cj do m zgu). Osi gni -cie te go jest mo li we po przez sta y tre -ning i nad zr fi zjo te ra peu ty. Ta ki spo sbsta bi li za cji po zwa la na nor mal ne funk cjo -no wa nie, jed nak nie po zwo li na po wrtdo spraw no ci na po zio mie sprzed ura zu.Brak sta bi li za cji i ko lej ne ucie ka nie ko la -na mo e po wo do wa dal sze uszko dze nia ko tek, chrz stek, pro wa dzc tym sa -mym do roz wo ju zmian zwy rod nie nio -wych. Brak epi zo dw ucie ka nia ko la -na nie po wi nien by czyn ni kiem uspo ka ja -j cym, po nie wa prze wle ke prze ci e nia,kt re s wy ni kiem bra ku sta bil no ci, rw -nie pro wa dz do dal szych uszko dzestruk tur we wntrz sta wo wych. W zwiz -ku z po wy szym, je li chce si wr cido spor tu,