OSMANLI DEVLETİ’NDE KÖLELEŞTİRME VE AZAT ETME

Click here to load reader

  • date post

    22-Oct-2021
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of OSMANLI DEVLETİ’NDE KÖLELEŞTİRME VE AZAT ETME

DOI: 10.7816/ulakbilge-05-10-09 ulakbilge, 2017, Cilt 5, Say 10, Volume 5, Issue 10
439 www.ulakbilge.com
ETME YÖNTEMLER
ÖZ
Savalarn tarihi kadar köklü bir geçmie sahip olan kölelik, tarihin 19.
yüzyla kadar takip edebildiimiz her döneminde ve gelip geçtiklerinden haberdar
olduumuz tüm toplumlar arasnda bir ekilde mevcut olmutur. Aslnda
dierlerinden temelde pek fark olmayan insanlarn hürriyetlerini yitirdiklerinde
hukuki olarak ve çou zaman pratikte mal statüsüne indirgenmeleri bugünün bak
açsyla anlalmas kolay gözükmese de, geçmiin zorlayc hayat koullar
karsnda, teknolojiden mahrum olarak, insan gücüne ihtiyaç duyan toplumlarn,
kölelemedikleri sürece çok fazla üzerinde düünmelerini gerektirecek bir konu
deildi. Üstelik düman, sava esirlerini köleletirerek istihdam etmek, efendilere i
gücü salarken, esire de belirli snrlar çerçevesinde hayatn kazandryordu. Yalnzca
sava tutsaklar için deil, borçlu insanlar için de kölelik, yaamlarnn bir bölümü ya
da geri kalan karlnda borçlarndan kurtulmalarn salayan bir çözümdü. Ve tabi
iin ekonomik boyutu bununla snrl deildi; yasal ya da illegal biçimde
gerçekletirilen köle ticareti, esir pazarlar, hükümdarlar, tüccarlar ve hatta sradan
halk için ciddi bir gelir kaps olarak görülüyordu.Deersiz olan, çou zaman tarihin
de dikkatinden kaçar. Bu nedenle kölelerin hayatlarna ve toplumdaki rollerine ilikin
tafsilatl bilgiler edinmek güçtür. Köle olarak doan ya da hayatlarnn herhangi bir
evresinde köle olan talihsiz insanlarn bizzat kendileri tarafndan braklan izler de
oldukça snrldr. Ancak onlarn insani açdan kymetsiz görülmelerine karn önemli
bir meta kabul edilmeleri, tarihin cilvesi olarak resmi vesikalara konu olmalarn
kolaylatrmtr. Bu çalmada ilgili vesikalardan da yararlanlarak Osmanl
döneminde köleletirme ve kölelerin azat edilmesi konularna dair birtakm
deerlendirmelerde bulunulacaktr..
1 Aratrma Görevlisi, Krkkale Üniversitesi, F.E.F., Tarih Bölümü, huseyin.bayarslan(at)gmail.com
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
www.ulakbilge.com 440
OTTOMAN EMPIRE
ABSTRACT
The slavery which has deep roots as much as the war itself in the history,
exists in the every known society from the begining to the 19th century. Infact
although it is not very understandable from nowadays perspective that humanbeings
diminish to do statue of property when they lose their freedoom, under the harsh
condutions of the past societies without technology it is impossible to improve
develop without intensive use of manpower. Beside the employment of prisoners
offers chances to live for enemy and extra man force for masters. Not only for
prisoner but also for ordinary people slavery was a way to compensate to their deepts
in return of their lifetime labor. Of course the economic dimensions of the slavery is
not limited with that legally or illegally slavery market trade of manpower were seen
as a source of income for rulers, traders and ordinary folk.The valueless ones is
usually ignored by the history. Because of this it is hard to find evidences about the
daily life of slaves. The direct evidences from the slaves itself is also limited.
However their position as property paradoxically made them as the subject of legal
documents. In this study via this documents there would be evaluation on the slavery
and emancipation methods in the Ottoman Empire.
Key Words: Slavery, Emancipation, Ottoman Empire
Bayarslan, Hüseyin. “Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme
Yöntemleri”. ulakbilge 5. 10 (2017): 439-452
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme
Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
DOI: 10.7816/ulakbilge-05-10-09 ulakbilge, 2017, Cilt 5, Say 10, Volume 5, Issue 10
441 www.ulakbilge.com
Hürriyetine sahip olmayan, bakalarnn hükmü altnda bulunan ve para ile
alnp satlan kiiler köle olarak adlandrlmtr (Pakaln, 1993: 300). Köle kelimesi
yerine Türkçede bazen kul, bende, halayk, esir ve kadn köle için de cariye veya
odalk tabirlerinin kullanld görülmektedir (Aydn vd. 2002: 237).
Doutan ve evrensel bir eitlik anlaynn söz konusu olmad
dönemlerde, Brahman kanunlar insanlar hizmet edilenler ve hizmetle yükümlü
olanlar olmak üzere iki kategoriye ayryor, Çin hukuku köleleri köylü snf
arasnda düük bir tabaka olarak kabul ediyordu. Msr’da köleler devletin mal
saylarak Piramitler gibi dev ve günümüze ulaacak salamlktaki yaptlarn ortaya
çkmasnda zorunlu olarak katk sahibi oluyorlard. Mezopotamya Medeniyetlerinde
de kölelik büyük oranda benzer bir biçimde hayat buluyor, Sümer tabletleri, Yunan
ve Roma örneklerine nazaran daha insafl hükümlerle kölelere yaklarken, Asur
belgeleri eya olarak kabul edilen kölelerin iddetle cezalandrlmalarna tanklk
ediyordu. (Akgündüz, 1995: 69,72). Platon Cumhuriyet rejimini köle snfnn
varl üzerine kurarken, insanlarn doutan hürler ve köleler olarak ayrldn
düünen Aristo, köleliin doalln ve meruluunu ispat etmeye çalyordu.
(Akgündüz, 1995: 75).
Köleliin yaygn olduu bir toplumda ortaya çkan slamiyet, kölelie
insani boyutlar kazandrsa da muhtelif sebeplerden ötürü dönemin çamzn
perspektifine nazaran çok daha az çarpc bir gerçei olan bu müesseseyi tamamen
ortadan kaldrmad. Ancak köle ve efendi arasndaki ilikiyi net bir ekilde saptayan
(Toledano, 2000: 5) slam dininin getirdii yaklam öncül semavi dinler Musevilik
ve Hristiyanlktan farkl oldu.
Eski Ahit, kölelik konusuna, srailoullar’nn seçilmi rk akidesine uygun
düen bir yorum getirirerek, kölelerin, borcu olanlar hariç, kendilerinden olanlardan
deil de dier kavimlerden alnmasn emreder:
“Ve senin kölen olacak köleye ve cariyeye gelince etrafnzda olan
milletlerden, onlardan köle ve cariye satn alacaksnz. Ve aranzda oturan gariplerin
de çocuklarndan, onlardan ve diyarnzda domu olup yannzda bulunan
airetlerinden satn alacaksnz ve sizin malnz olacaktr. Ve onlar kendinizden
sonra miras mülk olarak çocuklarnza brakacaksnz, daimi kölelerinizi onlardan
alacaksnz; fakat kardelerinize, srailoullarna, birbirinize sertlikle efendilik
etmeyeceksiniz (Levililer, 25: 44-45-46).”
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
www.ulakbilge.com 442
Tevrat kiinin öz kzn cariye olarak satmasna izin verirken (Çk: 21: 7),
ayn zamanda borcunu ödeyemeyen kiinin, borcuna karlk kendisini köle olarak
satmasndan (Levililer, 25:39) ve borçlu kii öldüünde eer mal yoksa
çocuklarnn köle olarak alnmasndan bahseder (II. Krallar, 4: 1-7).
Tevrat’a göre borçlarn ödeyemedii için kendisini köle olarak satmak
zorunda kalan bir Yahudi, ancak 6 yl bu statüde çaltrlabilir, yedinci yl ise
serbest braklmas gerekmektedir (Çk, 21: 2-6). Biraz belirsizlik pay olmakla
birlikte efendisi tarafndan tek gözü kör edilen ya da dii krlan kölenin de
hürriyetine kavuma hakk doar (Çk, 21: 26).
ncil’in kölelere baknn ise onun “sa yananza bir tokat atana öbür
yananz da çevirin” (Matta, 5: 39) tavrnda özetini bulan, teslimiyetçi ruhuna
uygun olduu görülür:
“Ey köleler, dünyadaki efendilerinizin sözünü Mesih’in sözünü dinler gibi
sayg ve korkuyla, saf yürekle dinleyin. Bunu, yalnz insanlar honut etmek
isteyenler gibi göze ho görünmek için yapmayn. Mesih’in kullar olarak Tanr’nn
isteini candan yerine getirin. nsanlara deil, Rab’be hizmet eder gibi gönülden
hizmet edin. Çünkü ister köle ister özgür olsun, herkesin yapt her iyiliin
karln Rab’den alacan biliyorsunuz.” (Efesliler, 6: 5-6-7-8) Yeni Ahid köle
azad konusunda suskundur.
Tevrat ve ncil’in kölelerin özgürlüüne az-çok kaytsz kalmasna karn
slamiyet’in meru sayd kölelik azatlk sistemine dayanyor, köle için dünyada ve
efendi için ahirette gerçekleecek mutlu son inananlar cezbedecek bir biçimde
tevik ediliyordu (Kur’an, Maide: 89). Toplumsal kurumlarn ekillenmesinde
inancn rolünü düünmek köleliin Osmanlda, Avrupa’dakinden daha farkl bir
ekilde hayat bulmasn anlamay kolaylatrabilir (Genç, 2000: 339).
Köle stihdam
Osmanl Devleti’nde köle statüsündeki insanlarn çeitli çalma alanlar
mevcuttu. Hizmetkâr olarak evlerde ya da içi olarak büyük padiah vakflarnda
çaltrlabilirlerdi. Kölelerin pek çou ülke halknn dilini örenir, Müslüman olur
ve görece ansl olanlar hürriyetine kavutuktan sonra Osmanl topraklarnda
yaamn sürdürürdü (Faroqhi, 2008: 79-80). 1585-1588 yllarn köle olarak geçiren
Brettenli Michael Heberer, anlarnda dier tutsaklarla birlikte nasl çaltklarn
anlatr. (Osmanlda Bir Köle, 2010: 113).
DOI: 10.7816/ulakbilge-05-10-09 ulakbilge, 2017, Cilt 5, Say 10, Volume 5, Issue 10
443 www.ulakbilge.com
Resmi vesikalar, dier pek çok mevzuda olduu gibi bu konuda da insan
eylemlerinin pratikte her zaman meru daireyle snrl kalmadn gösteriyor. Söz
gelimi kölelerin efendileri tarafndan çeitli suçlarda kullanld olurdu. 1568 tarihli
bir mühimme defteri kaydna göre bir adamn kölesine eya çaldrd ve hrszlk
yaptrd tespit edilmi, efendinin ve kölenin tefti olunmas istenmiti (7 Numaral
Mühimme Defteri, 1999: 284-285.). Bazen yalnzca kölelerin çeitli suçlardan,
özellikle hrszlk suçundan tefti edildii görülmütür (12 Numaral Mühimme
Defteri, 1996: 146).
ve kör köleleri satn alarak stanbul sokaklarnda dilencilik yaptranlar olduu gibi,
cariyeleri bekâr erkeklere bir süreliine satarak fahielik yaptranlar da vard
(Erdem, 2004: 52).
Tüm bu meru ya da gayrimeru yükümlülüklerden kurtulmak için bazen
kaçmaktan baka bir yol görünmüyordu. Ancak yaknlar tarafndan kurtarmal
ödenmeyen bir kölenin Osmanl topraklarndan çkabilmesi çok zordu. Mühimme
defterlerinde yüksek yakalanma riskine ramen kaçmay göze alan kölelere
rastlyoruz (85 Numaral Mühimme Defteri, 2002: 231). anslar yaver gitmeyen
insanlar kölelerin ve kaybolan hayvanlarn yakalanmasndan sorumlu olan devlet
görevlilerinin eline düebiliyordu. Yaptklar i için yüksek ücret alan bu görevlilerin
esir avlamaya oldukça hevesli olduklarn tahmin etmek zor deildir.
Baz köleler ise kaçarken sahiplerinin eya ve paralarn da yannda
götürmeye çalyordu. Rumeli Kethüdas Hasan'n kölelerinden olup katrlarn da
alarak kaçan ve Erdel kralnn hizmetine geçen nalbant Macar olan ile siyah Arap
olan (7 Numaral Mühimme Defteri, 1999: 388), Dergâh- Muallâ
müteferrikalarndan Tercüman brahim'in, Komoran'da iken eya ve parasn alp
kaçan iki kölesi (7 Numaral Mühimme Defteri, 1999: 413) ve Tersane-i Âmire
Kethüdas Piyale'nin bir miktar para ve eyasn çalarak Edirne'ye kaçan kölesi
bunlardandr (85 Numaral Mühimme Defteri, 2002: 28).
Kölelerin kaçarak yeni bir hayat kurmas imkânsz deildi, ancak hepsinin
yeni hayatlarn uzun süre devam ettirebildiini söyleyemeyiz. Msr'dan gelirken
gemisinin parçalanp kendisinin ölmesi üzerine sahibinin paralarn alarak Siroz'da
dükkan açan bir köle tespit edilmiti (82 Numaral Mühimme Defteri, 2000: 113).
Bunun gibi hür bir hayat sürmeye çalrken köle olduu ortaya çkan insanlarn
yakalanmas için hüküm veriliyordu (12 Numaral Mühimme Defteri, 1996: 224).
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
www.ulakbilge.com 444
Köle Kaynaklar
111). Savalar srasnda ele geçirilen esirler, öldürülmeyecek kadar ansllarsa eer,
devletin verecei karara bal olarak serbest braklr, kurtarmalk denilen fidyeleri
ödenmek suretiyle hürriyetlerine kavuur, Müslüman esirlerle takas edilir ya da köle
yaplrd. Kölelerin devlete ayrlan bete birlik ksm dndakiler savaçlara
datlrd (Aydn vd. 2002: 239). slam’n ilk dönemlerinde topraklarn hzla
genilemesini salayan savalar, kölelerin en önemli kaynan oluturuyordu.
Ancak snrlardaki hareketlilik durgunlanca esir says ve buna paralel olarak köle
says da azald (Lewis, 2006: 20). slam sancann yeni sahipleri olarak Rumeli’ye
geçen Osmanllar buradaki fetihler srasnda önemli ölçüde esir almaya baladlar.
Gaziler kendi paylarna düen esirleri hizmetlerinde kullanmay ya da satmay tercih
ediyorlard. Bunlardan biri olan ve Rumeli’de fetihlere katlan Akpaazade, bir
hayli düman öldürmesinin yan sra be esir aldn ve bunlar Üsküp’e götürerek
dokuz yüz akçeye sattn Tevarih-i Al-i Osman isimli mehur eserinde kendine has
üslubuyla anlatr (Yavuz vd. 2003: 469).
slamiyet Müslümanlarn köle yaplmasn yasaklamtr. Bu nedenle
kölelerin gayri müslim olmas artt (Aydn vd. 2002: 239). Ancak Osmanllar
özellikle iki devlet arasndaki gergin dönemlerde sapkn olarak gördükleri ranl
esirleri de köle olarak deerlendirmeyi tercih etmilerdir (Faroqhi, 2008: 79).
Savalarn yan sra ticaret de önemli köle kaynaklarndan biriydi. 16.
yüzylda varlkl halk için köleler cazip bir yatrm aracyd. 17. Yüzylda stanbul’a
20.000 esir girmiti (nalck, 2012: 91). 18. yüzyl balarnda sava esirlerinin
azalmasyla birlikte köle fiyatlar artmt (Faroqhi, 2008: 335). Bu durum köle
ticaretini önemli klmt. 19. yüzyl balarna kadar bütün dünyada serbest olan köle
ticareti Osmanllarda belli kurallar çerçevesinde yaplmtr. Sadece Müslümanlar
tarafndan yaplmasna izin verilen bu ticaretin en önemli merkezleri bata stanbul
olmak üzere Asya’da Badat, am, Erzurum, Konya, Medine, Halep, Afrika’da
Kahire, Avrupa’da ise Belgrad ve Sofya olmu ve Afrikal köleler bata gelmitir
(Engin, 2000: 247).
Deniz yolculuu srasnda Türklere esir düen Helene’nin 1683 ylnda
yaynlanan anlarnda yer alan anlatsna göre, esir olarak stanbul’a getirildikten
sonra Bessistan yani köle pazar denilen meydana götürülürler. Orada kendi
deyimiyle “Hollanda’daki hayvan pazarlarnda olduu gibi” alclarn beenisine
sunulurlar. Birçok insan çeitli hareketler yaptrarak fiziksel durumunu tespit etmeye
çalr ve nihayetinde bir tacir 400 akçe karlnda kendisini satn alr (Shick, 2009:
DOI: 10.7816/ulakbilge-05-10-09 ulakbilge, 2017, Cilt 5, Say 10, Volume 5, Issue 10
445 www.ulakbilge.com
89). Esir pazarlarnn tek gözlemcisi Helene deildi. Dönemine dair pek çok konuyla
ilgili zengin malumat içeren seyahatnamesinde, Evliya Çelebi Rumeli’de gezdii
panayrn bir bölümünde gördüü esir pazar ve esirleri, mübalaa etmeyi seven
mizacna uygun olarak tasvir eder: “nsanolu pazar kurulup, binlerce ay ve gune
yüzlü güzel kzlar ve olanlar alnp, satlr. Bunun yannda kara zenci pazar olur ki
krk, elli bin kii gelip kara adamlar alrlar. Zira bu diyarda karalar ve karlar gayet
makbul kölelerdir. Bunlar genellikle, Macar, Nemse, Çek ve Hrvat kölelerdir.
Kula halkal kölelerin isimleri ise Kazanfer, Hoyrad, Azadl, Azadsz, Kuli, Gönlü,
Zavall, Fehzad, Yunak, Buyak, Kaso ve Sülmü gibi isimlerdir. Cariyeler ise
genellikle Erdel kzlar, sveç, Çek, Leh, Tot, Korol, Macar, Nemse, ve Hrvat
kzlardr. Onlarn isimleri de u ekildedir, Gülmah, Hilahe, Mihri, Mahebru ve
Çaresaz gibi isimlerdir.” (Bagatur, 2011: 17).
Busbecq ve Dernschwam Osmanl ülkesine yaptklar seyahatleri srasnda,
Avusturya snr boylarnda ele geçirilen yüklü miktarda esirin satlmak üzere
stanbul’a götürülüüne ahit olurken, Fransz seyyah Olivier, Gürcü ve Çerkez
ailelerin çocuklarn Osmanl sarayna sokabilmek için küçük yalarda esir pazarna
getirerek sattklarn ifade eder. Çocuk sat Çerkesler ve daha çok köle Çerkesler
arasnda yaygnd (Toledano, 2000:15). Ahmed Cevdet Paa’nn ayn hususla ilgili
olarak naklettiine göre Çerkeslerin elka ad verilen bir gelenekleri vard. Buna
göre esir ettikleri Rus Kaza’n ellerindeki cariyelerle çiftletirip dul eder ve bu
münasebetten hâsl olan mahsulleri (çocuklar) ne zaman isterse satarlard. Hatta
Tatar kabilelerinden biri arasnda cariyelerinden olan öz çocuklarn satma gelenei
dahi mevcuttu. Yine yetim, bakacak kimsesi olmayan kz ve kadnlar, mirzalar bu
benim ksmetimdir, yani miri malmdr diyerek ele geçirir ve Rus Kaza ile
çiftletirip satarlard (Bagatur, 2011: 14). Pazarlarda beyaz köleler daha fazla rabet
görürken bunlar Habe ve zenci köleler izlerdi (Toledano, 2000: 5).
Osmanl Devleti, esirciler loncasnn tevikiyle, köle satlarn denetlemeye
çalyordu. Sokaklarda köle satan kefilsiz dellaller ve hür Müslüman kzlarn ksa
süreli köle (fahie) olarak pazarlayan kadn esirciler, kanunlara aykr hareket
ettikleri ve vergi ödemedikleri için bir problem oluturuyordu (Erdem, 2004: 53-54).
Bunun dnda köle ticareti genellikle kurallara bal olarak yaplr, kurallarn ihlal
edildii anlalrsa ve bu durum kad tarafndan teyit edilirse yaplan sat
geçerliliini yitirirdi. Satc ticarete konu olan kölenin kusurlarn belirtmek
zorundayd. Alc köleyi aldktan sonra sat srasnda belirtilmeyen bir kusur
olduunu fark ederse kölenin iadesi için kadya müracaat edebilirdi. Sat yaplan
kiinin köle olmas zorunluydu. Hür insann sat geçersiz olduu gibi, hürriyeti bir
arta balanm olan kölelerin de belirli bir süre sonra özgür kalmalar gerektii için
satlar geçersizdi. Bu durumdaki köle iki inanlr ahit ile hür olduunu ispatlad
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
www.ulakbilge.com 446
takdirde, hürriyeti iade edilir ve alclar ödedikleri paray geri alrlard (ak, 1989:
177-178). Alclar çounlukla kentliydi. Toplumun büyük ksm baya ileri için
zenci köleler alabilirken, beyaz kölelere neredeyse sadece zenginler sahip
olabiliyordu (Toledano, 2000:46).
Yaplan satlar para mukabilinde olduu gibi kölelerin çeitli mallarla da
takas edildikleri görülmektedir. Kölelerin karlksz alarak hibe edilmesi de söz
konusuydu. Hatta köleler borca karlk olarak alcya devredilebildikleri gibi,
bakasnn kölesini kendi kölesi olduunu söyleyerek satanlar da oluyordu. Yine bu
tür satlar da geçersiz saylmakta, köle alcs satcya ödedii paray iade
almaktayd. Bütün bunlar köle alm-satmnn çeitli kurallar çerçevesinde
yapldn, kurallara uyulmadan yaplan satlarn geçersiz olduunu
göstermektedir. Ayrca her sat kadya tescil ettirilmek zorunda deildi (ak, 1996:
177-179).
Kadn çplak olarak tehir edilmesi yasakt. Sadece yal kadnlar kadn
kölelerin vücutlar hakknda bilgi sahibi olabilirdi. Gayrimüslimlerin esir pazarna
girmesi yasakt. Esir tacirleri satlacak kzlar gayrimüslim birinin görmesi halinde
onlara deerinin düeceine inanrd. Toptan köle ticaretiyle uraanlara esir tüccar,
bu ii küçük çapta yapan erkek veya kadnlara ise esirci denirdi. Esir tacirleri
ellerindeki esirlerin iyi para etmesi için onlarn yemesine, içmesine, giyim
kuamlarna dikkat eder, yetenekli olanlara müzik, dans ve çeitli el sanatlar
öretirlerdi. slâm dininin emirleri gerei baz istisnalar dnda sahiplerince esirlere
iyi davranlrd. Kadn esirler genellikle aile içi hizmetlerde kullanlr, kendilerine
çeitli meslekler öretilir, çok defa evlendirilir veya azat edilirlerdi. Esirci olmann
ve esir ticaretinin sk kurallar vard. Esirciler ve yamak denilen yardmclarnn evli
ve güvenilir kimseler olmasna özen gösterilirdi. Geceleri Esir Han’nda kimse
kalmaz, satlk esirler esircilerin evlerinde, konaklarnda geceler, sabahleyin tekrar
esir pazarna götürülürlerdi. stanbul dndan köle satmaya gelenlerin satamadklar
köleler kötü kiilerin eline dümemesi için esirci tüccar tarafndan satn alnr,
böylece bunlarn fuha sürüklenmesi önlenirdi. Ellerindeki köleleri ar derecede
dövenlerle kusurlu veya hastalkl köleleri pazarlayanlar iddetle cezalandrlrd.
Ar dövülen ve yaralanan bir köle efendisini mahkemeye verebilirdi (Engin, 2002:
247-248). Bu hususla ilgili olarak mühimme defterlerindeki bir kayda göre 16.
yüzylda Bursa’da iki kölesini öldürdüünü ikrar eden bir adamn siyaset cezasna
çarptrlmas dikkat çekicidir (7 Numaral Mühimme Defteri, 1999: 188-189).
Fransz yazar Alphonse De Lamartine bir esir pazarndaki manzaray canl
bir ekilde betimler:
DOI: 10.7816/ulakbilge-05-10-09 ulakbilge, 2017, Cilt 5, Say 10, Volume 5, Issue 10
447 www.ulakbilge.com
seyrederler. Kadnlar ve erkekler ayr odalarda toplanm. lkin bu dank gruplar
gözden geçirdik. Bunlarn en dikkat çekici olan on iki, on be kadar Habe genç kz
idi. Balar üstünde vazo tayan antik çalarn kariyatid heykelleri gibi birbirlerinin
srtna dayanm duran bu genç kzlar yüzleri seyirciye dönük olarak halka
kurmular, çounun yüzü çekici güzellikte. Bu kadnlar badem gözlü, burunlar hafif
kemerli, dudaklar ince yanaklar oval ve zarif, saçlar karga kanad gibi simsiyah ve
parlak yüzlerinin düünceli, kederli ve mahmur ifadesiyle bu Habe kadnlar
tenlerinin bakr rengine ramen olaan üstü güzellikte hayranlk uyandran yaratklar
ince ve uzun boyludurlar. Güzel memleketlerindeki palmiyenin dallar gibi esir
pazarnda girdiimiz son odalar yar kapal idiler. çeriye alnmamz için bir süre
hayli tartmamz gerekti. Bu odalarn her birinde bir kadnn bekçiliinde tek bir
esir bulunuyordu. Bunlar memleketlerinden yeni getirilmi genç ve güzel Çerkes
kzlar idi. Dikkati çeken bir zarafet ve incelikte beyazlar giymilerdi. Güzel
yüzlerinde ne keder ne aknlk sadece gurur ve kaytszlk okunuyordu. Rusya
kadn ticaretini yasak ettiinden, Rum kadnlar saraydan çekildiklerinden beri beyaz
tenli ve güzel Gürcü ve Çerkesler çok azaldlar. Bu güzel yaratklarn fiyat on iki-
yirmi bin kurua kadar yükselirken fazla güzel olmayan siyah esirler be alt yüz
franka kadar en güzelleri ise bin, bin iki yüz franka kadar satlyordu (Lamartine,
1985: 571-572).”
Esirlerin ticaret yoluyla satn alnmas dnda gasp edilmesi de söz
konusuydu. Mühimme defterlerinde bu konuyla ilgili kaytlar yar alr. (7 Numaral
Mühimme Defteri, 1999: 16; 82 Numaral Mühimme Defteri, 2000: 182; 83
Numaral Mühimme Defteri, 2001: 49).
Hediyelemek baka bir köle kaynayd. Padiaha ve devlet ileri
gelenlerine dier ülkelerden gönderilen hediyeler arasnda köle ve cariyeler
bulunuyordu. Komutanlar ele geçirdikleri esirlerden öne çkanlar padiaha veya
vezirlere hediye olarak sunarlard. Evrenos Gazi, Bayezid ile Germiyanolu’nun kz
Sultan Hatun’un düününe hediye olarak yüz köle ve yüz cariyeyle gelmiti. Sultan
Murad bu köleleri gelen elçilere datmt (Yavuz vd. 2003: 118).
Dier bir köle kayna ise insan kaçrmakt. Sava halinde olunmamasna
ramen, o ülkenin uyruunda bulunan insanlarn kaçrlarak köleletirilmesi yasakt
(Erdem, 2004: 47). Bu yöntemin yasal olmamasna ve cezasnn ölüm olmasna
ramen uyguland görülmütür. Kaçrlma yoluyla kölelikte korsanlar önemli rol
oynamtr.
Bayarslan, H. (2017). Osmanli Devleti’nde Köleletirme Ve Azat Etme Yöntemleri. ulakbilge, 5 (10), s.439-452.
www.ulakbilge.com 448
Osmanl Devleti’ni ziyaret eden ngiliz yazar, korsanlarn eline düen bir
gencin sevgilisi tarafndan kurtarlma hikâyesini anlatr. Hikâyeye göre korsanlarn
eline düen ve Afrika’da köle olarak satlan bir delikanldan uzun süre haber
alnamaz. Vefal nianls onu bulma ümidiyle tüm evlenme tekliflerini reddeder.
Nihayet Afrika’dan memleketlerine dönebilen esirler kza nianlsnn Türk
beylerinden birinin kölesi olduunu söylerler. Kz bir arkadayla birlikte erkek
klna girerek nianlsn kurtarmak için fidye ile beyin yanna gider ancak fidye
yetmez. Kzlar delikanly fidyeyi tamamlamas için memleketlerine göndermeye
karar verir ve kendileri beyin yannda rehin kalr. Bey bunlarn kz olduunu anlar.
Ancak hikâyesini dinledii kzn vefasndan etkilenerek ikisini de salverir
(Montagu, ty: 207-208).
yaayan insanlar korsanlarn basknlar sonucunda kaçrlp köleletirilme
tehlikesiyle kar karya kalabiliyorlard. Aslnda tehlikede olan yalnzca ky
kesimlerde yaayanlar deildi. 1571 ylnda Hersek’ten stanbul’a gelen hür bir ahs
baka biri tarafndan köle olarak bir gemiciye satlmt (12 Numaral Mühimme
Defteri, 1996: 71).
zamanda casus olarak kullanlabiliyorlard. Yine köle olarak satlp ülkenin iç
bölgelerine gönderilenler haberlerin yaylmasn salyordu. 16. ve 17. yüzylda
Anadolu’da bu ekilde pek çok Avusturyal, Rus ve Ukraynal tutsak vard (Faroqhi,
2008: 79).
ve kölelere iyi muamele edilmesini emreden slamiyet, kölelerin azat edilmesini de
çeitli yollarla tevik etmitir. Herhangi bir karlk beklemeden sahibi tarafndan
azat edilmek (tk), kölenin bir bedel karlnda hürriyetini satn almas (mükatebe),
efendinin kendi ölümünü kölenin özgürlüüne art komas (tedbir) ve ümm-i veled
(istilad) denilen çocuk annesi cariyelerin azad ve cu’l yolu ile özgür brakma, çeitli
azat yollar olarak sralanabilir.
Kölenin karlksz olarak – ya da dini tabire uygun ekliyle Allah rzas
için – özgürlüüne kavuturulmas slam hukuku literatüründe “tk, tahrîr, fek” gibi
kelimelerle ifade edilmitir (Aydn vd. 2002: 24). Osmanlda kölenin…