KAYITDIŞI EKONOMİ İLE MÜCADELEDE UYGULANAN VERGİ POLİTİKALARI

Click here to load reader

  • date post

    02-Jan-2016
  • Category

    Documents

  • view

    74
  • download

    2

Embed Size (px)

description

KAYITDIŞI EKONOMİ İLE MÜCADELEDE UYGULANAN VERGİ POLİTİKALARI. FERHAN BERKAY. Kayıt dışı ekonomi, gayri safi milli hasıla hesaplarını oluşturmak amacıyla kullanılan istatistik yöntemlere göre tahmin edilemeyen ve gelir yaratan ekonomik faaliyetlerin toplamıdır. - PowerPoint PPT Presentation

Transcript of KAYITDIŞI EKONOMİ İLE MÜCADELEDE UYGULANAN VERGİ POLİTİKALARI

KAYITDII EKONOM LE MCADELEDE UYGULANAN VERG POLTKALARI

KAYITDII EKONOM LE MCADELEDE UYGULANAN VERG POLTKALARIFERHAN BERKAYKayt d ekonomi, gayri safi milli hasla hesaplarn oluturmak amacyla kullanlan istatistik yntemlere gre tahmin edilemeyen ve gelir yaratan ekonomik faaliyetlerin toplamdr. Kayt d ekonomi iki ana grupta toplanabilir. Birinci grup vergiden kurtulmak iin kayt dnda kalan ilemlerden olumaktadr. kinci grup, yasa d olduu iin kayt dnda kalan ilemlerden olumaktadr. Yasal nitelikli kayt d ekonomi iki temel mkellef davran erevesinde ekillenmektedir. Bu davranlar vergiden kanma ve vergi kaakldr. Vergiden kanma, mkelleflerin vergi kapsam dndaki kaynaklardan kazan, irat ya da servet unsurlarn elde etme abalardr. Vergi kaakl ise mkelleflerin yasal yoldan denmesi gereken vergileri, yasalara ve etie aykr bir ekilde hi dememeleri veya eksik demeleri durumudur. Kayt d ekonomi ile balantl bir dier kavram kayt d istihdamdr. Kayt d istihdam, istihdam faaliyetlerinin (retim ve hizmet) gerekli resmi belgelerde yer almamas ve resmi kaytlara girmemesi, bunun sonucunda vergisel ve zorunlu sosyal ykmllkler de dahil olmak zere tm ykmllklerin, mali ve sosyal gvenlik kurumlarnn denetim alan dna karlmasdr. Kayt d ekonomi yaratt etkiler gz nne alndnda mcadele edilmesi gereken bir olgu olarak karmza kmaktadr. Kayt d ekonomi, haksz rekabete yol amakta, sahte fatura kullanmn arttrmakta ve ticari ahlak bozmakta, makro ekonomi politikalar tespitinde hatal kararlar alnmasna neden olmakta, gelir dalmn bozmakta ve halkn rejime olan gvenini sarsmaktadr. Kayt D Ekonomi ve Vergi PolitikalarKayt d ekonomi gerek gelimi gerekse gelimekte olan lkelerde tamamen engellenemeyen bir olgudur. Kayt d ekonominin oluum nedenleri ekonomik ve siyasi olabilecei gibi arlkl olarak mali yap ile ilgilidir. Kayt d ekonominin en nemli oluum nedeni vergilendirmeyle ilgili uygulamalardr.

Vergilendirme le lgili SorunlarVergi Oranlarnn YksekliiVergi Denetimi ve CezalarVergi daresi ve Vergi Mevzuatndan Kaynaklanan SorunlarMuhasebe ve Mavirlik Hizmetlerinin YetersizliiVergi AflarKayt d ekonominin mali nedenleri ierisinde en nemli olan vergi oranlarnn yksekliidir. Vergi oranlar art ile kayt d ekonomi arasnda doru ynl bir iliki bulunmaktadr. Vergi oranlarnn ykseklii dolaysz vergilerde olduu gibi dolayl vergilerde de kayt dl tevik etmektedir.Vergi oranlarnn ekonomik etkileri pek ok teorik almada kantlanmaya allmtr. almalar ierisinde en popler olan Arthur Laffer tarafndan ortaya konulan arz ynl iktisadn nemli bir dayanan oluturan vergi oranlar ve vergi gelirleri arasndaki ilikiyi gsteren analizdir. Teoriye gre vergi oranlarnn optimalin zerine kmas durumunda vergi gelirleri azalmaya balayacaktr nk insanlar kaytl almak yerine vergisiz para kazanma yollarn arayacaklardr. Bu sebeple yksek vergi oranlar kaytl ekonominin boyutunu kltecektir. 3002001000 10CVERG ORANLARI (%) VERG GELRLER (TL) 30 20 15Vergi oranlarna yaplacak bir art ne kadar yksek olursa bireylerin vergi demelerinden kanma eilimleri o kadar yksek olacaktr. Vergi oranlarndaki artlar belli bir dzeye ulatktan sonra (C) bireyler almalarn azaltacaklar ve daha fazla vergi karmann yollarn arayacaklardr.Devletler, yaptklar vergi denetimleri ile hi vergi vermeyen mkellefleri ya da dk vergi verenleri tespit etmektedir. Sk bir vergi denetimi ile mkellefler zerinde oluturulan korku ve bask sonucunda mkellefler gerek beyanlarda bulunarak vergilerini eksiksiz bir ekilde demek zorunda kalacaklardrVergi karma davrannda bulunan mkellefler, davranlarnda fayda-maliyet analizi yapmaktadrlar. Yaplan fayda-maliyet analizlerinde, denetimlerde yakalanma olaslklar ve cezalarn etkinlii gz nnde bulundurulmaktadr.

Vergi idarelerinin mkelleflere kar taknm olduklar tavr ve davranlar vergiye kar olan diren asndan nemlidir. Mkellefler asndan vergi ynetim ve teknii birbirinden ayrlmamas gereken bir btn oluturmaktadrok iyi hazrlanm bir vergileme mevzuatna sahip olunsa bile bunu uygulayabilecek bir vergi idaresinin eksiklii istenilen sonulara ulalmasn engelleyecektir. Tersi durum da geerlidir, ne kadar iyi eitilmi bir vergi idaresine sahip olunsa da iyi hazrlanmam bir vergi mevzuat ve teknii uygulamada baarl olamayacaktrMkellefle vergi idareleri arasnda araclkta bulunan muhasebeci ve mali mavirler vergi kayplarnn nlenmesinde nemli bir role sahiptirler. Muhasebecilik ve mali mavirlik hizmetlerini yapanlarn sahte fatura temini, mal bedelinin yksek gsterilmesi ve maliyet ve giderlerin iirilmesi gibi konularda ok hassas davranmalar gerekmektedirVergi kanunlarna aykr hareket edenlere uygulanan idari ve hukuki yaptrmlarn ortadan kaldrlmas anlamna gelen vergi aflar olumlu ynlere sahip olmasna karn sklkla uygulanmas durumunda kayt dla neden olabilmektedir.Vergi aff uygulamasndan nce ve sonra gerekli nlemlerin alnmamas veya baarl bir ekilde uygulanmamas ve sk sk af uygulamasna bavurulaca izlenimi verilmesi durumunda mkelleflerin adalet dncesi zedelenecei iin kayt dla neden olmaktadr.

Kayt D Ekonomiyle Mcadelede Uygulanan Vergi Politikalar

Kayt d ekonominin en nemli nedenlerinden birisi vergi sistemindeki hatal uygulamalar ve zellikle ar vergi ykleridir. Bundan dolay kayt d ekonomiyle mcadelede en etkin yntem vergi politikalarnn kullanlmasdr Kayt d ekonomi ile mcadelede vergi politikalarnn etkinlii iin u hususlara dikkat edilmelidir; Yaanan siyasi deiimlerin vergi politikalarnn uygulanmasn etkilememesiVergi politikalarnda ok sk deiiklie gidilmemesiVergi politikalarnn toplumsal yap, gelir dzeyi vb. gz nnde tutularak belirlenmesi

Kayt d ekonomi ile mcadelede ncelikle kayt d ekonomiyi oluturan vergisel nedenler ortadan kaldrlmaldr.Vergi oranlar gerek dolaysz vergilerde gerek dolayl vergilerde optimum oranlarda uygulanmal ve vergi adaleti salanmal,Vergi mevzuatlar ak, sade ve anlalr bir formatta hazrlanmal,Vergi idaresinin uygulamalarda ve zellikle vergi denetimlerinde etkinlii salanmal, lkeler muhasebe ve mali mavirlik hizmetlerini gelitirmeli,Vergi aflar sklkla tekrarlanmamaldr. Kayt d istihdam ile mcadelede kayt ii ekonomik faaliyetlerin zendirilmesi nemlidir. Kayt d ve kayt iin arasnda tercih yapmak durumunda kalan giriimciler ve alanlarn bu alandaki fayda/maliyet analizlerini etkileyecek tm kurumsal ve ekonomik tedbirler bu balamda deerlendirilmelidir. Temel ama, kayt ii ekonomik faaliyetlerin ve istihdamn, giriimciler ve alanlar zerindeki maliyetinin hafifletilmesidir. stihdam zerindeki vergisel yklerin azaltlmas, kdem tazminatlarnn azaltlmas, istihdam mevzuatlarnn esnekletirilmesi bu konuda alnabilecek tedbirlerden bazlardr.Trkiyede Kayt D Ekonomi ve Vergi PolitikalarKayt d ekonomi tm gelimekte olan lkelerde olduu zere Trkiyede de nemli bir sorun olarak varln srdrmektedir.Trkiyede kayt d ekonominin ortaya k nedenleri vergisel adan incelendiinde u sonulara ulalmaktadr;Vergi mevzuatnn karmak oluu ve anlalabilirlik ve uygulanabilirlii zorlatrmas,Trk Vergi Mevzuatnda yer alan muafiyet ve istisnalar,Denetim srecinin etkinlik ve kalitesini etkileyen denetim ilke ve standartlarnn yeterince gelimemi olmas,Denetimde koordinasyon eksiklii,Mevcut vergi ceza sisteminin caydrc olmay,Vergi kanunlarn uygulamakla ykml birimlerin brokratik ilemlere younlamas,Ekonomik kriz dnemleri dnda uygulanan vergi aflar,Bilgilendirici ve ynlendirici muhasebe ve mali mavirlik hizmetlerinin yetersizlii Kayt d ekonominin Trkiyedeki bykl ile ilgili tahminler yaplmakla birlikte zerinde uzlalan net bir rakam bulunmamaktadr. Kaytl ve kayt d ekonominin i ie gemi bir yapda oluu kayt d ekonomiyi lmede kesin sonular verecek yntemlerin kullanlmasn engellemekte, sadece tahmin metotlarndan faydalanlabilmektedir. 1998199920002001200220032004Vergi Uyumu62,7466,5473,8868,5270,2670,3969,93KDE37,2633,4626,1231,4829,7429,6130,07Tablo, Hesap Uzmanlar Kurulu tarafndan Input-Output yntemine gre yaplan, Trkiyenin kayt d ekonomi tahminlerini gstermektedir. Buna gre Trkiyede kayt dlk oran 1998 ylnda %37,26 ile en yksek oranda iken 2000 ylnda %26,12 ile en dk seviyededir. Kayt d ekonominin en olumsuz etkilerinden bir tanesi vergi gelirlerinde azala neden olmasdr. lkemizde kayt d ekonominin bykl vergi kayplarnn da ciddi rakamlara ulamasna neden olmaktadr.Trilyon TL1998199920002001200220032004KDV Kayb 2.0042.6553.7047.36710.29313.12514.843Gelir Vergisi Kayb1.1681.4601.4413.2233.5004.3404.782Kurumlar Vergisi Kayb2514585471.0221.4222.2022.899Toplam Vergi Kayb3.4234.5735.69211.61215.21619.66722.524Maliye Bakanl, Gelir daresi Bakanl, 2008-2010 yllarn kapsayan Kayt d Ekonomi ile Mcadele Stratejisi Eylem Plan hazrlamtr. Bu planda Hukuk Uzmanlar Kurulu tarafndan hazrlanan ve 1998-2004 yllar arasnda yaplan hesaplamalara yer verilmitir. 1998 ylnda 3.423 trilyon TL. olan toplam vergi kayb ciddi bir art gstererek 2004 ylnda 22.524 TL.ye ykselmitir. Vergi eitleri asndan incelendiinde ise en yksek vergi kayb tm yllar iin Katma Deer Vergisinde grlmektedir.

Trkiyede kayt d ekonomi balamnda ele alnabilecek nemli bir sorun kayt d istihdamn yksekliidir. lkemizde cretlerden alnan vergiler ile ii ve iveren sosyal gvenlik primleri toplamnn igc maliyetine oran olduka yksektir. Asgari cret zerindeki vergi yknn azaltlmasna ynelik uygulamalar ise yeterli deildir. verenler katlanmak zorunda olduklar mali ykmllkler karsnda kayt d istihdam ekillerini tercih etmektedirler. SONU VE NERLER Kayt d ekonomi, fiilen gereklemi olmasna ramen kayd tutulmayarak, kamu idarelerinin denetimi dnda kalan her trl ekonomik ilem ve faaliyettir. Kayt d ekonomi gnmzde gerek gelimi gerekse gelimekte olan lkelerde nemli bir sorun olarak varln korumaktadr. Kayt d ekonomi neden olduu iki durumdan dolay byk nem arz etmektedir. Birincisi, ekonomik byklklerin resmi kaytlara girmemesi makro ekonomik byklklerin salkl bir ekilde elde edilmesini engellemekte ve dolaysyla ekonomi politikas oluturmada glk yaratmaktadr. kincisi, kayt d ekonomi vergi d olduu iin kamunun vergi kaybna neden olmaktadr. Kayt d ekonomi ile mcadelede en etkili y