Przekształcenie szpitala w spółkę. Czy czeka nas proces masowych przekształceń szpitali?
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo...
Transcript of Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo...
![Page 1: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/1.jpg)
Agnieszka Cybal-MichalskaUniwersytet m. Adama Mickiewicza w Poznaniu
ABSTRACT KEY WORDS
K U L T U R A – S P O Ł E C Z E Ń S T W O – E D U K A C J A N r 1 / 2 0 1 2 P O Z N A Ń
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo
Cybal-Michalska Agnieszka, Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo [Career as an Individual’s „Property” – Theo-retical Considerations About the De� nitional Credo]. Kultura – Społeczeństwo – Edukacja nr 1, 2012, Poznań 2012, pp. 193-203, Adam Mickiewicz Univer-sity Press. ISBN 978-83-232-2470-9
The narration of this article is focused on showing various ways of capturing the phenomenon of career from a subjective perspective. The subject of an analysis will be the reconstruction of chosen theoretical perspectives, whe-re one emphasizes changes in quality attitude to the career phenomenon and showing the “career making” meaning of people’s activities. The content presented in this article is concentrated on a subjective, personal aspect of capturing a career. In this sense, career is always ascribed to a speci� c indi-vidual, it is their assets and this particular individual attaches importance to the career phenomenon. In this sense, career is the sequence of experien-ces of a particular individual, linked with the quality of a professional life; this is a unique structure, resulting from autonomous choices.
job market, career, career as an individual’s property, career criteria, personality
Specy� ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem a społeczeństwem, społeczeństwem a jednostką oraz powiązań między nimi nie pozostaje bez znaczenia dla organizacji życia społecz-no-kulturowego, politycznego i gospodarczego. Motorem nowego (nie)porządku świata, jak konstatuje Zygmunt Bauman, są zasady wolnego rynku, które zdomi-nowały politykę, wzniosły się w przestrzeń ponadnarodową, pozwalając na rosną-ce znaczenie ekonomii, i ograniczyły swobodę państw i rządów w podejmowaniu decyzji (Ziewiec, 2009). Polski myśliciel nie jest w swoich poglądach na temat eks-pansji rynku i komercjalizacji osamotniony. Pokrywają się one z przemyśleniami Alvina To� era, Daniela Bella, R. Coopera, Johna Naisbitta, Manuela Castellsa, An-thony’ego Giddensa. Ulrich Beck już w przedmowie do swojej książki zatytułowa-
![Page 2: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/2.jpg)
Agnieszka Cybal-Michalska194
nej Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej wyraźnie akcentuje, iż „współcześnie dokonuje się pewien twórczy, od wewnątrz powodowany rozpad «prawomocnego» ładu świata, w którym dominowały pań-stwa narodowe” (Beck, 2005: 15). I chociaż poglądu tego nie można przyjmować bezkrytycznie, bowiem „w pełni wolny rynek funkcjonuje jako ideologia, mit lub wzorzec, ale nigdy jako codzienna rzeczywistość” (Wallerstein, 2007: 43; za: Zie-wiec, 2009: 87), jak podkreśla Immanuel Wallerstein, to nie ulega wątpliwości, że codzienność uczy, aby nie wiązać nadziei na poprawę jednostkowego losu z pań-stwem, jego polityką czy społeczeństwem. Świat wielości i różnorodności, będący in statu nascendi (którego doświadczamy i który domaga się permanentnego roz-poznawania), nie ma tego rodzaju ambicji. To świat indywidualnie wypracowanych i urzeczywistnianych strategii, które muszą być adekwatne do tempa zmian, jakim podlega otoczenie (Ziewiec, 2009: 83–92). Zwrócenie uwagi na jakość globalnej „ekumeny kulturowej” (U. Hannerz) skłania do re� eksji nad globalnymi zmianami w stylach życia, co nie pozostaje bez znaczenia dla jakości zmian w świecie pracy i praktyki planowania kariery i zarządzania nią.
Efektem tych przemian jest zwrócenie uwagi na jakość systemu organizacji pracy (elastyczność pracy pozwala na adekwatne reagowanie na zapotrzebowanie rynku pracy) oraz wzrost znaczenia jakości satysfakcji z wykonywanej pracy (nie-rzadko poprzez zmianę jej funkcji czy treści) i stopniowy zanik tradycyjnego mo-delu rozwoju kariery (Strykowska, 2001: 120). Dynamika przemian współczesnego świata pracy, a nawet „końca pracy” (J. Ri� in) aktualizuje rolę jakości wykształcenia i wymaganych kwali� kacji. Ilustracją zarysowanych przemian na wysoce konku-rencyjnym i wymagającym rynku pracy jest stwierdzenie: „krótkoterminowe pro-jekty stają się bardziej powszechne niż stanowisko pracy w jednej � rmie na okres stały […], a przełomowym oraz decydującym zjawiskiem staje się wszechstronność kwali� kacji (multi-skilling)” (Maree, 2010: 362). Globalne tendencje i procesy róż-nicowania, wielokontekstowości, wielowymiarowości i współzależności różnych dziedzin życia społecznego niewątpliwie aktualizują problem implementacji idei life long learning, planowania, zarządzania, rozwoju i kształtowania kariery oraz skłaniającą do namysłu nad problemem kariery jako „własności” jednostki.
We współczesnym, zindywidualizowanym społeczeństwie, kreującym nowe style życia, kwestią fundamentalną staje się „nowy sposób myślenia o karierze” (W. Lanthaler). Konceptualizacja jakościowo nowego ujęcia problematyki kariery jako „własności” jednostki (współwystępującego w sąsiedztwie tradycyjnego ro-zumienia kariery jako strukturalnej własności organizacji czy zawodu) wskazuje na wielowymiarowy charakter współczesnego dyskursu, który łączy w sobie im-plikacje interdyscyplinarnego dialogu i stwarza potrzebę przeglądu teoretycznych re� eksji nad sposobami rozumienia kariery oraz uwarunkowań i wyznaczników jej kształtowania.
![Page 3: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/3.jpg)
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo 195
Próbując dookreślić kategorię pojęciową „kariera”, trudno nie zauważyć bra-ku ostrości i niejednoznaczności w semantycznych sensach przypisywanych temu pojęciu. Ponadto wyróżnikiem myślenia o karierze jest różnorodność znaczeń, w których to pojęcie bywa używane. Zakresem pojęcia „kariera” może być jego subiektywna i obiektywna struktura znaczeniowa, wartościujące (również o nega-tywnym wycieniowaniu, jak kategorie: „karierowicz”, „karierowiczostwo”1) i nie wartościujące (będące wyznacznikiem myślenia o karierze jako „własności” jed-nostki) rozumienie, czy też ujmowanie zagadnienia, z perspektywy organizacji albo podmiotu.
O karierze można mówić jako o zjawisku społecznym. Ujmując temat z per-spektywy socjologicznej, należy stwierdzić, że etos kariery pozostaje w ścisłym związku z wartościami uznawanymi w społeczeństwie, jest wszechobecny w jego kulturze i drogą transmisji zostaje zlokalizowany i silnie zakorzeniony w świado-mości społecznej. Niewątpliwie jest on społecznie propagowany, co nie pozostaje bez znaczenia dla ukierunkowania aktywności ludzkiej. W efekcie dążenia do jego osiągnięcia spotykają się z aprobatą społeczną (Rokicka, 1992: 116). Na margine-sie podjętych dociekań znajduje się odwołanie do historycznego kontekstu oma-wianego zagadnienia. Znaczące źródło „karierotwórczej” siły jednostek stanowił triumf stosunków kapitalistycznych. Postawiona teza jest najzupełniej usprawie-dliwiona, bowiem, jak ujmuje Z. Bauman, człowiek po upadku struktury feudal-nego społeczeństwa po raz pierwszy: „stanął na własnych nogach […], zdany był całkowicie na własną inicjatywę i spryt. Po raz pierwszy nic w jego pozycji nie było oczywiste i raz na zawsze dane” (Bauman, 1960: 14). Odtąd społeczeństwo stało się terenem dla przejawiania inicjatywy jednostek, przestrzenią bez limitu tworzenia, bankiem wielu możliwości, szans i perspektyw dostępnych każdemu, kto ukierunkuje się na ich dostępność. Kolejną osobliwością zarysowanych wa-runków społecznych jest fakt, iż dopiero w nich można orzekać o „karierze”, a nie o „ruchliwości pionowej”, która ma swoją tradycję, znacznie bardziej utrwaloną od kapitalizmu. Dopiero w etosie kapitalizmu zauważamy – jak ujmuje to Z. Bauman – że „kariera robi karierę” (Bauman, 1960: 14–15, 28–29). Baumanowska teza, że „«ruchliwość pionowa jednostek» przekształca się w społeczny problem kariery […] wtedy, gdy pozycje społeczne jednostek nie są raz na zawsze prawnie uregu-lowane, gdy jednostka w swym dążeniu do zdobycia określonego miejsca w społe-
1 Termin „kariera” jest, jak usystematyzował to Z. Bauman, również terminem moralnym zwią-zanym z określonym systemem wartościowania życiowych postaw, relacji z otoczeniem, jak również obowiązków wynikających z tych stosunków. Biorąc pod uwagę etos kapitalizmu, autor wskazuje na pewien paradoks, a mianowicie: „głosząc chwałę sukcesu i tych, co sukces odnieśli, potępia jednak świadome dążenie do osobistego sukcesu «za wszelką cenę», a z karierą jako motywem postępowania wiąże nikłe raczej walory moralne. Dążenie do kariery zostało zepchnięte do rzędu chorób wstydli-wych, a dla dotkniętych tą chorobą ukuto termin «karierowicz», wyposażając go w spory ładunek moralnego potępienia”. Bauman, 1960: 25.
![Page 4: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/4.jpg)
Agnieszka Cybal-Michalska196
czeństwie skazana jest na własne siły, i gdy w rezultacie wspinaczka społeczna staje się ideologią, pobudzającą do czynu tysiące i miliony ludzi” (Bauman, 1960: 15), współbrzmiewa z przyjętą współcześnie przez psychologów perspektywą ujmowa-nia kariery jako „własności” jednostki. Jednostki, jak podkreślają B.G. Glaser i A.L. Strauss, „«wędrują» między statusami, które współtworzą we współdziałaniu i in-terakcjach z innymi, zwrotnie zyskując potwierdzenie własnych wyobrażeń o sobie i własnej tożsamości” (Rokicka, 1992: 116). To ważkie dostrzeżenie subiektywnych aspektów kariery, takich jak: status jednostki, koncepcja siebie jako podmiotu, re-akcje społeczne na odgrywanie ról, sprawia, że jednostki nie są ujmowane jako „byt stabilny”. Jaźń, która jest relacyjna i powstaje w procesach uspołecznienia, jest raczej „wielością rzeczywistości niż jedną rzeczywistością” (Hałas, 2007: 115). O koncepcji kariery E. Go� man powie, że „umożliwia poruszanie się w przód lub wstecz pomiędzy […] własnym Ja a społeczeństwem, które jest dla tego Ja ważne” (Blankenship, 1973: 92).
Ujmowanie kariery jako „własności jednostki” (Baruch, 2004, Bańka, 2005a) przyjmuje indywidualistyczne założenie o niepowtarzalnej jakości kariery każde-go człowieka, bowiem jest ona „zgromadzeniem przez jednostkę serii unikalnych stanowisk, prac, pozycji i doświadczeń zawodowych” (Bańka, 2005b: 23) i odpo-wiedzialności podmiotu za konstruowanie swoich karier. Właściwością kariery jest niewątpliwie jej procesualny charakter. W kontekście kariery dookreślonej przez przymiotnikowy kawali� kator „zawodowej” wskazuje się na proces, któremu podlega jednostka w miarę doświadczania i praktykowania pracy zawodowej. Na gruncie znanych teorii rozwoju kariery, że warto przywołać chociażby perspekty-wę teoretyczną D.C. Millera i W.H. Forma (1951), D.T. Halla i Nougoima (1968), D. Supera (1980), J.G. Greenhausa i G.A. Callalana (1994), A. Paczkowskiego (1998), A. Kargulowej (2005), J. Szczupaczyńskiego „rozwój kariery rozpoczyna się wraz z początkiem życia i trwa nieprzerwanie do jego końca” (Wołk, 2009: 20–21).
Kategoria „kariery” może być de� niowana jako konstelacja wielu funkcji peł-nionych przez jednostkę jednocześnie bądź sekwencyjnie w ciągu całego życia. Mogą się one wzajemnie uzupełniać albo zastępować, ale mogą także pozostawać w kon� ikcie. Za punkt odniesienia w omawianym podejściu do zagadnienia „karie-ry” D. Super oraz M. Bohn przyjmują de� nicję funkcji rozumianej jako „zbiór spo-łecznych oczekiwań, jakie ma społeczeństwo lub grupa społeczna wobec jednostki zajmującej w tej społeczności określoną pozycję” (Paszkowska-Rogacz, 2004: 112). Strategie rozwoju kariery aktualizowane są droga pełnionych funkcji społecznych (Paszkowska-Rogacz, 2004: 107–110). Jednocześnie, na co zwraca uwagę D. Super, kariera jako pasmo wydarzeń składających się na sekwencję zawodów i funkcji peł-nionych przez jednostkę w biegu jej życia zgodnie z jej zindywidualizowanym wzo-rem samoregulacji (Szymański, 2010: 77) jest „szansą jednostki na urzeczywistnie-nie koncepcji siebie” (Miś, 2006: 483), co w sposób bezpośredni akcentuje wymiar
![Page 5: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/5.jpg)
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo 197
subiektywny w nurcie rozważań nad możliwym przebiegiem kariery. W podobnym kierunku zwróciły się dociekania D.T. Halla. Zde� niował on „karierę” jako „proces trwający przez całe życie i składający się z sekwencji aktywności, postaw, powią-zanych stanowisk i zachowań, które mają miejsce w życiu zawodowym jednostki” (Adekola, 2011: 100). W omawianym przez autora ujęciu „kariery” jako sekwencji doświadczeń związanych z pełnioną funkcją istotę stanowi rzeczone doświadcze-nie i jego udział w kształtowaniu i ugruntowywaniu się procesów psychicznych, do których badacz zalicza: samoocenę, postawy, system wartości, aspiracje, stopień satysfakcji (Szymański, 2010: 79). Ten nurt dociekań znajduje również swoje od-zwierciedlenie w ustaleniach de� nicyjnych A. Kargulowej. Ich podmiotowe wycie-niowanie pozwala autorce na uznanie, iż kariera jest „listą wydarzeń składających się na życie, sekwencje zawodów i innych ról życiowych, które razem wyrażają sto-sunek do danej osoby, do pracy w aspekcie jej całkowitego procesu rozwojowego” (Kargulowa, 2005: 21).
Omawiany pogląd na karierę znajduje odzwierciedlenie w rozważaniach J.G. Greenhausa (2000). Jego poglądy na karierę zostały zde� niowane przez ukazanie z jednej strony doświadczeń związanych z pracą (decyzje związane z pracą, zajmo-wana pozycja, obowiązki, funkcje i role zawodowe), a z drugiej – subiektywnych interpretacji wydarzeń zawodowych (wskazując na aspiracje, wartości, potrzeby, nastawienia odczucia i oczekiwania związane z konkretnymi doświadczeniami za-wodowymi) w toku całego życia jednostki (Adekola, 2011: 100). Kariera w rozu-mieniu J.H. Greenhausa i G.A. Callanana (1994) to jakość doświadczeń skoncen-trowanych na pracy, wyznaczających kierunek jakości życia podmiotu (Greenhaus, 1994: 5). W miarę nabywania przez jednostkę doświadczeń możliwości projekto-wania ścieżki kariery poszerzają się i nabierają cech holistycznego jej ujmowania. Zaproponowane przez E.L. Herr i S.H. Cramera rozważania teoretyczne na temat „kariery” stanowią próbę przybliżenia tego ujęcia. Kariera, która jest unikalna dla każdego podmiotu (strukturalnie wypełniona tym, co jednostka wybrała, ale i nie wybrała), dynamiczna i zmienna, „zawiera w sobie nie tylko wykonywany zawód, ale też decyzje sprzed okresu podjęcia pracy oraz wszystkie te, które jednostka podejmuje po okresie aktywności zawodowej, a także związki pracy z innymi ro-lami odgrywanymi przez jednostkę w rodzinie, w społeczności, w czasie wolnym od pracy” (Szymański, 2010: 81). A. Miś, starając się dokonać syntezy wiedzy na temat współczesnego ujmowania natury kariery jednostki, akcentuje, iż jest to „unikatowa sekwencja zawodów i stanowisk, wartości oraz ról odgrywanych przez jednostkę w ciągu jej życia, kształtowana przez okres poprzedzający pracę zawo-dową i wpływająca na okres późniejszy” (Miś, 2006: 478).
W przywołanym stanowisku ujmowania kariery jako „własności” jednostki można wyróżnić, co porządkuje A. Bańka, kilka odmian jej ujmowania, wskazując na wybrane dystynktywne kryterium kariery:
![Page 6: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/6.jpg)
Agnieszka Cybal-Michalska198
Kryterium awansowe, które implikuje łączenie rozwoju i realizacji osobistej kariery ze stałymi i szybkimi awansami (najczęściej w statusie, zarobkach, pre-stiżu, władzy), należy do często spotykanych (Bańka, 2005b: 24). Akcentując dłu-gość drabiny awansu, za istotę kariery przyjmuje się wielkość dystansu pomiędzy „punktem wyjścia jednostki a dojścia” (Worach-Kardas, za: Szymański, 2010: 80). Pragnienie kariery, utożsamiane z praktyką awansów, jest motorem i drogowska-zem (dostarczonych i wyprowadzonych z hierarchii społecznych wartości) działa-nia podmiotu. Jest to kwestia, jak ujmuje to Z. Bauman, faktu, iż jednostka upatruje sobie „miejsce o większym splendorze, bogactwie czy władzy niż to, jakie aktualnie zajmuje. Widzi wyraźnie drogę, która ma go do tego miejsca doprowadzić, i żywi nadzieję, że starczy […] sił na jej przebycie – jest więc gorliwym obrońcą i zwo-lennikiem społeczeństwa, w którym znajdują się te ponętne miejsca i drogi, które do nich prowadzą” (Bauman, 1960: 16–17). Dobrym przykładem jest przywołana przez D.T. Halla kategoria „kariery” utożsamianej ze ścieżką rozwoju zawodowe-go, wiążącego się z koniecznością zajmowania pozycji, dla których przewidziana jest droga awansu oraz adresowana jest do zawodów o dużym prestiżu . Typologia ujęć rozumienia kariery D.T. Halla obejmuje również jej identy� kowanie z „za-awansowaniem”, co sprowadza się do stwierdzenia, iż „dokonuje się ona przez uzyskiwanie «czegoś więcej» – mogą to być coraz wyższe stanowiska w strukturze organizacyjnej, praca w organizacji postrzeganej jako «lepsza», szersze możliwości decyzyjne lub większa rozpiętość władzy” (Miś, 2006: 477). Egzempli� kacją karie-ry w omawianym sensie jest realnie zwiększony zakres przywilejów. Posiada ono jednak swoje ograniczenia co do ram znaczeniowych pojęcia „kariera”. Omawiane stanowisko, będące w dużym stopniu wyznacznikiem socjologicznego wymiaru ujmowania kariery (utożsamiającego awans zawodowy z awansem społecznym), chociaż pozbawia jednostkę miana posiadania czy rozwoju kariery w przypadku, kiedy nie doświadcza ona awansów zawodowych (Bańka, 2005b: 24), to jednak odwołuje się do sekwencji doświadczeń jednostki.
Kryterium zawodu jest równie często jak dystynktywne kryterium awansu ko-jarzone z „robieniem” kariery. Zawody konstytuujące karierę (a do takich zalicza się między innymi zawód lekarza i prawnika), charakteryzują się wysokim statu-sem, prestiżem, władzą i możliwościami awansu (Bańka, 2005b: 24). W wyróżnio-nym sensie, jak ujmuje to w opracowanej przez siebie typologii D.T. Hall, kariera odnosi się tylko do „zawodów, w których jasno określona jest ścieżka rozwoju za-wodowego, wytyczona następstwem stanowisk […] i dokonuje się przez kumula-cję wiedzy i umiejętności z góry określoną wymogami kolejnego stanowiska” (Miś, 2006: 477). Wyróżniona perspektywa ujmowania kariery nie jest wolna od nasu-wającej się, podobnie jak w przypadku wcześniej omawianego kryterium, sugestii, że osób bez określonego statusu społecznego czy zawodowego kategoria kariery nie obejmuje (Bańka, 2005b: 24). A przecież z perspektywy podmiotowej kariera
![Page 7: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/7.jpg)
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo 199
jest często „tylko historią pełnionych funkcji oraz pozycji, jakie udało się osiągnąć jednostce” (Duda, Kukla, 2010: 40).
Kryterium stabilności w obszarze pojedynczego pola zawodowego czy też w ra-mach pól ściśle ze sobą powiązanych to trzecie dystynktywne kryterium pojmo-wania kariery. Stabilność, ciągłość i systematyczność powiązań w treści prac lub aktywności równa się realizacji kariery (np. „kariery nauczycielskiej”, „kariery naukowej”, „kariery żołnierskiej”), a brak tych atrybutów dowodzi braku konsty-tuowania kariery przez jednostkę (Bańka, 2005b: 24). Egzempli� kację utożsamia-nia kariery z atrybutem stabilności stanowi de� nicja autorstwa A. Pocztowskiego, w której akcentuje się, że kariera to „kolejne stanowiska pracy, związane z określo-ną pozycją w hierarchii organizacyjnej, które pracownik zajmuje w okresie zatrud-nienia w danym przedsiębiorstwie” (za: Szymański, 2010: 80).
Kryterium praktykowania pracy zostało również dostrzeżone i wyróżnione przez D.T. Halla. Kariera jako atrybut przypisany wyłącznie jednostkom pracują-cym oznacza „indywidualny wzorzec kolejno wykonywanych prac” przez jednostkę w toku jej życia zawodowego (Miś, 2006: 477). Nie wartościując jakości wykony-wanej przez jednostkę pracy czy praktykowanego zawodu, J. Szczupaczyński de� -niuje karierę jako „sekwencję stanowisk pracy i zawodów, jakie pracownik zajmu-je i wykonuje w czasie zatrudnienia lub w całym okresie aktywności zawodowej” (Szymański, 2010: 79). W wyróżnionym nurcie de� niowania kariery kluczową rolę odgrywa określona w „czasie sekwencja kolejno obejmowanych ról zawodowych, począwszy od wejścia na rynek pracy, a skończywszy w danym punkcie czasowym lub wraz z wyjściem z rynku pracy” (Słomczyński, 2007: 21). Podobnie, jako wła-sność jednostki pracującej, lokuje rozumienie kariery B. Jamka, uznając, iż jest to „ciąg, następstwo obejmowanych przez pracownika stanowisk, wykonywanych prac i (lub) pełnionych funkcji” (Jamka, 1998: 142). Kariera jest atrybutem każdej jednostki pracującej i stanowi zapis jej pracy zawodowej (Szymański, 2010: 78).
Współczesne ujęcie de� nicji kariery nie ogranicza się jedynie do aspektów związanych z praktyką awansów, posiadaniem określonego zawodu, satysfakcjo-nującą sytuacją zawodową jednostki czy też stabilnością wewnętrznych powiązań treści praktykowanego zawodu. Znacznie szerszy zakres tego, co denotuje i kono-tuje pojęcie „kariera”, zawiera w sobie „oprócz sytuacji czysto zawodowej […] rów-nież poziom dobrostanu psychicznego, rozumianego jako brak napięć dezorgani-zujących aktywność jednostki, dostatek ekonomiczny i społeczny, oraz pomyślną sytuację rodzinną” (Bańka, 2005a: 8).
We współczesnych ujęciach kariery podkreśla się wagę aktywności niezwiąza-nych bezpośrednio z pracą, takich jak: sposoby spędzania czasu wolnego, formy rekreacji, edukacja, pełnienie funkcji rodzinnych, które wiążą się zatrudnieniem (Bańka, 2005b: 26). W tym mniej restrykcyjnym podejściu do de� niowania „ka-riery” podkreśla się wagę konstruowania (a nie wybierania) kariery dla projekto-
![Page 8: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/8.jpg)
Agnieszka Cybal-Michalska200
wania jakości życia (Maree, 2010: 362). Tak rozumiana kariera, jak ujmuje to D.T. Hall, oznacza sekwencję doświadczeń jednostki, rozumianych jako „kształtowanie się wewnętrznych procesów jednostki, takich jak: dążenia i aspiracje, satysfakcja, wyobrażenia o sobie, postawy wobec pracy pod wpływem zmieniających się ról” (Miś, 2006: 477), związanych z pełnioną przez nią funkcją zawodową, składającą się na jej historię życia zawodowego. Jak ujmuje to A.S. King, „psychologiczna siła własnej tożsamości, wgląd w siebie i wytrzymałość w dążeniu do realizacji celów kariery reprezentują główne komponenty motywacji i „poświęcenia” (rozumiane-go jako zaangażowanie – dop. A. C-M) się karierze, a także współpracy, spoistości […] w organizacji” (Adekola, 2011: 104). Jednostka jako indywiduum nadaje swo-iste indywidualne znaczenia wybranym elementom rzeczywistości dzięki umiejęt-ności odczytywania kodów kulturowych, stwarza własną indywidualną historię i ma przed sobą historię. Konstruuje własne życie, a tym samym, osobistą karierę, „po-przez identy� kację (nadawanie znaczeń) z własnymi zawodowymi zachowaniami i licznymi doświadczeniami w miejscach pracy” (Maree, 2010: 363), nadając także znaczenie kontekstowi, w którym owe doświadczenia zachodzą. Najbardziej bodaj charakterystycznym nurtem rozważań skoncentrowanych na subiektywnym aspek-cie kariery (obok zaakcentowania charakterystycznego dla interakcjonizmu, obiek-tywnego aspektu jej ujmowania) jest Go� manowska kategoria „kariery duchowej” (moral career) rozumianej jako reakcje jednostki na siebie samą w określonych sytu-acjach, powodujące permanentne zmiany w koncepcji własnego Ja. W prezentowa-nej orientacji teoretycznej akcentuje się badanie kariery w wewnętrznym wymiarze, co oznacza studia nad zmianami, jakie zachodzą w tożsamości podmiotu oraz jego wyobrażeniach na temat siebie i innych podmiotów życia społecznego (Rokicka, 1992: 125). Wzięcie przez jednostkę odpowiedzialności za poszukiwanie znaczenia swojej roli w praktykowanym zawodzie, którego źródłowość Ch. Handy, autor pracy zatytułowanej � e Age of Paradox, upatruje w kierunku (jednostkowe poczucie dzia-łania w słusznej sprawie), ciągłości (wiara podmiotu w przetrwanie i kontynuowanie wytworów jego pracy) oraz łączności (udział we wspólnocie z którą się identy� kuje-my i współtworzymy), jest procesem całożyciowym i zadaniem całożyciowego ucze-nia się (Piotrowska, 2006: 11). Brytyjski uczony dodaje, że „znaczenie przyjdzie do tych, którzy rozwijają własne poczucie kierunku, ciągłości i łączności” (Biolos, 2006: 30) w tym, co zawodowo praktykują.
Istotę stanowi sekwencyjny rozwój jednostki (integralnie związany z rozwo-jem jej kariery) w trakcie całego życia jednostkowego. Nieprzypadkowo, bacząc w istocie na praktykę poznawczą w konstruowaniu modelu doradztwa zawodo-wego, V.G. Zunker kluczową rolę w projektowaniu życia zintegrowanego z kon-struowaniem kariery przypisuje percepcji sukcesu przez podmiot, jego motywacji do pracy, jednostkowej potrzebie wewnętrznej satysfakcji, podejmowanym rolom, jakości relacji z innymi partnerami życia, zmianom rozwojowym oraz kontekstu-
![Page 9: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/9.jpg)
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo 201
alnym (Maree, 2010: 364). W tym ujęciu, jak podkreśla między innymi J.H. Gre-enhaus, „karierę” ujmuje się jako „wzór doświadczeń związanych z pracą, który spina i wytycza podstawowy kierunek życia jednostki” (Bańka, 2005b: 24). W tym sensie za J. Arnoldem można powiedzieć iż „szerokie ujęcie kariery zakłada, że jest to sekwencja pozycji związanych z zatrudnieniem, ról, aktywności i doświadczeń” (Bańka, 2005b: 24) zdobytych przez podmiot w czasie całożyciowego rozwoju.
Reasumując, należy podkreślić, iż ważkim elementem wyróżnionych de� nicji ujmowania „kariery” jest ich wyraźne podmiotowe, personalne wycieniowanie. „Skoro już człowiekowi w określonym społeczeństwie żyć wypadło, chce on zająć w nim upatrzone, szczególnie mu odpowiadające miejsce” (Bauman, 1960: 16), jak konstatuje Z. Bauman. Kariera zawsze jest przypisana do konkretnej jednostki, jest stanem jej posiadania i to ona nadaje jej swoiste indywidualne znaczenie. Nie zwracamy się w stronę akcentowania praktykowanego zawodu (np. wykonuję za-wód…), lecz „bycia” reprezentantem wykonywanego zawodu (np. jestem…). Za-wód jest jedynie kontekstem, w ramach którego rozwija się kariera własna, która jest udziałem każdego, kto pracę wykonuje, bądź nawet (jak w przypadku bez-robotnych) jej poszukuje (Bańka, 2005b: 25). W tym sensie każda podmiotowa kariera posiada unikatowy charakter. Nic w tym dziwnego, bowiem jednostkowe marzenia, pragnienia, tęsknoty i wyobrażenia składają się na własny, najbardziej osobisty model ideału życiowego (Bauman, 1960: 18). Analizując karierę z per-spektywy jednostkowej, jako „własność” jednostki aktualizowanie cech tkwiących w pomiocie powinno być zintegrowane z jego cechami osobowości i typem prze-jawianej orientacji na karierę. Uniwersalne przesłanie o potrzebie aktualizowania potencjału tkwiącego w podmiocie, o potrzebie aktualizowania zachowań proak-tywnych i kształtowania orientacji prorozwojowej jest odzwierciedleniem marzeń o nowym sposobie bycia w świecie.
Literatura
Adekola B. (2011). Career Planning and Career Management as Correlates for Career Develop-ment and Job Satisfaction. A case Study of nigerian bank Employees. [In:] „Australian Jurnal of Business and Management Research” no 2
Bańka A. (2005a). Motywacja osiągnięć. Poznań-Warszawa Bańka A. (2005b). Proaktywność a tryby samoregulacji. Poznań-Warszawa Baruch Y. (2004). Managing Careers: � eory and Practices. HarlowBauman Z. (1960). Kariera. Warszawa Beck U. (2005). Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej.
Warszawa Biolos J. (2006). Modele kariery XXI-go wieku. [W:] Zarządzanie karierą. Warszawa Blankenship R.L. (1973). Organizational Careers: In Interactionist Perspektive. „� e Sociological
Quarterly” 14
![Page 10: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/10.jpg)
Agnieszka Cybal-Michalska202
Duda W., Kukla D. (2010). Kariera zawodowa wobec postępujących przemian pracy. Częstochowa Greenhaus J.H., Callanan G.A. (1994). Career Manageent. Fort Worth, TXHałas E. (2007). Symbole i społeczeństwo. Szkice z socjologii interpretacyjnej. WarszawaJamka B. (1998). Planowanie kariery pracowników. [W:] M. Rybak. Zarządzanie zasobami ludz-
kimi w � rmie. Warszawa Kargulowa A. (2005). O teorii i praktyce poradnictwa. Warszawa Maree J.G. (2010). Brief Overview of the Advancement of Postmodern Approaches to Career
Counseling. „Journal for Psychology in Africa” 20(3)Miś A. (2006). Kształtowanie karier w organizacji. [W:] H. Król, A. Ludwiczyński. Zarządzanie
zasobami ludzkimi. Warszawa Paszkowska-Rogacz A. (2004). Koncepcje wartości oraz modele życia związane z planowaniem
kariery zawodowej. [W:] Pedagogika pracy. Doradztwo zawodowe. Red. H. Bednarczyk,J. Figurski, M. Żurek. Radom
Piotrowska D. (2006). Wstęp. [W:] Zarządzanie karierą. Warszawa Rokicka E. (1992). Pojęcie „kariery”. Perspektywa strukturalno-funkcjonalna i interakcjonistycz-
na. „Przegląd Socjologiczny” XLISłomczyński K. (2007). Kariera i sukces. Analizy socjologiczne. Zielona Góra Strykowska M. (2001). Globalizacja a kariery zawodowe. [W:] Społeczne problemy globalizacji.
Red. Z. Blok. Poznań Super D. (1942). � e Dynamics of Vocational Adjustment. New York Super D. (1990). A Life-Span, Life-Space, Approach to Career Development. [In:] Career Choice
and Development. Eds. D. Brown, L. Brookes. San Francisco Szymański M. (2010). Ścieżki kariery studentów socjologii. Warszawa Wallerstein I. (2007). Analiza systemów-światów. Wprowadzenie. Warszawa Wołk Z. (2009). Kultura pracy, etyka i kariera zawodowa. Radom Ziewiec G. (2009). Nowy niewspaniały świat. Globalizacja i demokracja liberalna z perspektywy
Zygmunta Baumana. „Studia Socjologiczne” nr 3
Career as an Individual’s „Property” – Theoretical Considerations about the Defi nitional Credo
S u m m a r y
� e peculiarity of quality new transformations in the relations between globality and loca-lity, nation and a society, a society and an individual and connections between them, is not without meaning for the organization of socio-cultural, political and economic life. � e driving force of new (dis)order of the world, as Z. Bauman states, are rules of the free market, which dominated the politics, rose into the transnational space and allowed economy to gain more importance and restricted countries and governments in their decision making freedom, which is not without meaning for new judgments about the condition of a contemporary man. Paying attention to the quality of changes of the contemporary world inclines re� ections about global changes in lifestyles, which is signi� cant for the quality of changes in the job world and the practice of career planning and management. Global tendencies and processes of di� erentia-tion, multi-contextuality, many-sidedness and interdependence of various spheres of social life,
![Page 11: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/11.jpg)
Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne nad de� nicyjnym credo 203
undoubtedly update the problem of planning, management, development and shaping of career and they induce re� ections about the problem of career as an individual’s “property”.
In the contemporary, individualised society, which creates new lifestyles, “a new way of thinking about career” (W. Lanthaler) becomes a fundamental matter. Conceptualization of quality new apprehension of career issues as an individual’s “possession”, (which co-occurs with traditional understanding of career, as a structural property of an organization or of a profes-sion) indicates a many-sided character of a contemporary discourse, which combines impli-cations of an interdisciplinary dialogue and creates the need to review theoretical re� ections about the ways of understanding career and conditions, as well as indicators of its formation.
Career can be discussed in terms of a social phenomenon. Looking at the subject from a social perspective, the ethos of career remains in a close relationship with the values of a given society, it is omnipresent in its culture and, through transmission, it is localised and strongly ro-oted in the social consciousness. Undoubtedly, the ethos of career is socially propagated, which is not without meaning for giving direction to people’s activities. As a result, attempts to achieve a career are socially approved.
� e processual character is, unquestionably, a feature of career. In the context of the career, which is also de� ned as “professional”, one points to the process, which individuals undergo, as they experience and practice professional work. � e “career” category can be de� ned as a con-stellation of many roles, which individuals play simultaneously or sequentially during their whole life. � e roles individuals play may complete or substitute each other but they also may remain in con� ict.
In this attitude towards career, as an individual’s “property”, one can distinguish, what A. Bańka arranges, a few ways of its apprehension, which point to a chosen, distinctive career criterion. One can o� en encounter a promotion criterion, which implicates combining the de-velopment and realization of a personal career with permanent quick promotions (most o� en in status, earnings, prestige and power). � e profession criterion is, as o� en as the promotion criterion, associated with “making” a career. Professions that constitute a career (a doctor or a lawyer, among others) are characterised by high status, prestige, power and promotion possi-bilities. � e third distinctive career criterion is the criterion of stability in a single professional sphere or in spheres, which are closely related. Stability, continuity and regularity of relations, in the content of jobs or activities, equal career realization and the lack of these attributes prove that an individual does not constitute a career.
� e contemporary apprehension of the de� nition of a career does not limit itself only to the aspects linked with the practice of promotions, having a speci� c profession, a satisfactory professional situation or the stability of inner relations of the content of a given job. A far wider scope of what denotes and connotes the term “career” includes, apart from a purely professional situation, also the level of mental well-being, understood as the lack of tensions disrupting an individual’s activity, economic and social welfare and a happy family situation. Individuals give speci� c peculiar meanings to chosen elements of the reality, thanks to the ability to read cultural codes and they create their own individual history and they have a history ahead of them.
Individuals construct their own lives and, thereby, their personal careers through identi� -cation (giving meanings) with their own professional behaviours and numerous experiences in job places, giving also meaning to the context of these experiences.
To sum up, it is important to emphasize that clear subjective and personal nuance in the subject of career is a signi� cant element of distinguished de� nitions of “career”. Career is always ascribed to speci� c individuals, it is their assets and it is these individuals who give it a peculiar, distinctive meaning.
![Page 12: Kariera jako „własność” jednostki – rozważania teoretyczne ...Specy˜ ka jakościowo nowych przekształceń w relacjach pomiędzy globalnością a lokalnością, państwem](https://reader033.fdocuments.net/reader033/viewer/2022042417/5f328867d334a545091ca47b/html5/thumbnails/12.jpg)