Ingliz va o’zbek maqollarining lingvokulturologik va ... fileIngliz va o’zbek...

Click here to load reader

  • date post

    18-Jul-2019
  • Category

    Documents

  • view

    698
  • download

    51

Embed Size (px)

Transcript of Ingliz va o’zbek maqollarining lingvokulturologik va ... fileIngliz va o’zbek...

  • OZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA ORTA MAXSUS TALIM

    VAZIRLIGI

    AL- XORAZMIY NOMIDAGI URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI

    Qolyozma huquqida

    UDK :811.111+811.512.133

    AXMEDOVA UGILJON KURONBOYEVNA

    Ingliz va ozbek maqollarining lingvokulturologik va semantik

    xususiyatlari

    5 220102 Lingvistika (ingliz tili)

    Magistr

    akademik darajasini olish uchun yozilgan

    dissertatsiya

    Urganch-2014

  • 2

    MUNDARIJA

    Kirish4

    I bob. Ingliz va ozbek maqollari haqida nazariy qarashlar.11

    1.1. Maqollar va ularning umuminsoniy xususiyatlari11

    1.1.1. Maqollarning xalq ogzaki ijodining boshqa janrlariga nisbatan oxshash va

    farqli jihatlari18

    1.2. Ozbek xalq maqollarining ozbek folklorshunosligida organilishi24

    1.3. Ingliz xalq maqollarining ingliz folklorshunos olimlari tomonidan tadqiq

    etilishi33

    I bob boyicha xulosa..................40

    II bob. Ingliz va ozbek maqollarining lingvokulturologik xususiyatlari42

    2.1. Ingliz va ozbek maqollarining lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilishda til

    va madaniyatning ozaro bogliqligini tasvirlash..42

    2.2.Ingliz va ozbek tillaridagi maqollarning mavzu jihatidan bir-biriga oxshash

    tomonlari...52

    2.3.Ingliz va ozbek maqollarida mentalitet va milliy xarakterning ifodalanishi61

    II bob boyicha xulosa67

    III bob. Ingliz va ozbek maqollarining semantik xususiyatlari69

    3.1. Mehnat va mehnatsevarlik haqidagi ingliz va ozbek maqollarining semantik

    tahlili...69

    3.2. Yaxshilik va yomonlik mavzusiga oid bolgan ozbek va ingliz tillaridagi

    maqollarning ozaro oxshash va farqli jihatlari 74

    3.3. Inson xususiyatlarini korsatuvchi hayvon obrazlari qatnashgan ingliz va

    ozbek maqollarining tahlili82

  • 3

    III bob boyicha xulosa88

    Xulosa.90

    Ilova..94

    Adabiyotlar royhati................100

  • 4

    KIRISH

    Bugun Ozbekiston Respublikasi barcha rivojlangan davlatlar tan olgan va

    dunyo hamjamiyatida oz orniga ega bolgan mustaqil davlatlardan biridir.

    Respublikamizda bolayotgan jamiyatning barcha sohasidagi yangiliklar

    Ozbekistonimizning yanada gullab yashnashiga olib bormoqda. Yurtimizda

    ayniqsa talim jarayoniga katta etibor berilayotgani yoshlar talim-tarbiyasiga

    ozining ijobiy hissasini qoshmoqda. Ayni vaqtda, Ozbekistonda chet tillariga,

    ayniqsa ingliz tiliga, bolgan qiziqish va talabning ortib borishi natijasida talim

    tizimida chet tillarini oqitish boyicha yangi qaror va farmonlarning ijrosi

    davlatimiz miqyosida olib borilmoqda.

    Shu munosabat bilan prezidentimiz I.A.Karimov quyidagilarni takidlaydi:

    ,

    ,

    , ,

    ,

    . .

    ,

    , -

    .

    ( 2012, N-1875- ).

    Muhtaram prezidentimiz I.A.Karimov takidlaganidek, bugungi kunda

    mamlakatimiz uchun malakali kadrlar, shu jumladan malakali tarjimonlar, malakali

    chet tili oqituvchilari davlatimiz uchun juda zarurdir. Shuning uchun Kadrlar

    tayyorlash milliy dasturi asosida maktab, litsey, kollej va oliy oquv yurtlari

    uchun yangi milliy dasturlar, darsliklar, uslubiy qolanmalar yaratildi va

    yaratilmoqda.

  • 5

    Qiyosiy tilshunoslik chet tili oqitishning lingvodidaktik asosini tashkil etadi.

    Shu sababdan yurtimizda xorijiy tillarni ona tili bilan qiyoslab organish va ularni

    tahlil qilish tilshunoslik uchun muhim masalalardan biridir.

    Hozirgi zamon tilshunosligida, shu jumladan qiyosiy tilshunoslikda va

    folklorshunoslikda maqollarni chuqurroq organish bugungi kun qiyosiy

    tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etmoqda.Uning muhim xususiyati shundaki, u

    fanlararo xarakterga ega bolib, ilm-fanning har bir sohasida tadqiq etilmoqda.

    Natijada paremiologiya, yani maqollarni organish tilshunoslikda alohida soha

    sifatida paydo boldi.

    Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi. Maqollar xalq ogzaki ijodining

    katta ahamiyat kasb etadigan janrlaridan biri bolib, bugungi kunda maqollarni

    qiyosiy tilshunoslikda chuqur organish orqali tilshunoslikning yangi qirralari

    ochib berilyapti.Mavzuning eng muhim dolzarb jihatlaridan biri shundaki, bir

    tomonda xorijiy tillarga qiziqishning osishi bolsa, ikkinchi tomondan ingliz va

    ozbek tillaridagi maqollarning lingvokulturologik va semantik xususiyatlarini har

    ikkla tilda qiyosiy organish va ularni oxshash va farqli tomonlarini

    umumlashtirishdir. Ayniqsa, ozbek va ingliz maqollarini qiyosiy organish

    asnosida har ikkala xalqning madaniy va milliy odatlarini tilga qay daraja aks

    etganini ifodalab, xalqlarning mentalitetidagi ozaro oxshash va farqli

    tomonlarini isbotlab beradi. Mazkur masalani organish uchun ingliz va ozbek

    xalqining milliy madaniyatini ifodalovchi maqollarni qiyoslash, milliy mentalitet

    va uni ifodalovchi xususiyatlarini tahlil etish lozim.

    Tadqiqot obyekti sifatida K.M.Karomatova va H.S.Karomatovlarning

    Proverbs. Maqollar. kitobidagi 2000 ga yaqin ingliz va ozbek

    tillaridagi maqollar olindi.

    Tadqiqot predmeti esa ingliz va ozbek tillaridagi maqollarning

    lingvokulturologik va semantik xususiyatlarini kognitiv, lingovamadaniy va

    pragmatik jihatdan tadqiq etishdir.

  • 6

    Tadqiqot maqsadi ozbek va ingliz tillaridagi maqollarning grammatik,

    semantik, uslubiy yosinda koplab ilmiy ishlar qilingan bolishiga qaramay, ingliz

    va ozbek tillaridagi maqollarning lingvokulturologik va semantik xususiyatlari

    qiyosiy, lingovamadaniy va pragmatik jihatdan hali tola-tokis yoritib

    berilmagan. Shunga kora, mazkur tadqiqotda, ingliz va ozbek tillaridagi

    maqollarning lingvokulturologik va semantik xususiyatlarini qiyosiy,

    lingovamadaniy va mavzuviy jihatdan tadqiq etish asosiy maqsad qilib olindi.

    Mazkur maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb

    topildi:

    1. Ingliz va ozbek tillaridagi maqollarning nazariy masalalari, qonuniyatlari va tamoyillarini aniqlab olish;

    2. Maqol terminining folklorshunoslik va tilshunoslikda bogliq holda qollanilish xususiyatlarini aniqlash;

    3. Maqollarni xalq ogzaki ijodining boshqa janrlaridan farqli va oxshash

    jihatlarinikeltirish;

    4. Ingliz va ozbek maqollarining har ikki tilda qay darajada organilganligini

    aniqlash;

    5. Ozbek va ingliz maqollarining lingvokulturologik jihatlarini tahlil qilishda

    til va madaniyatning ozaro bogliqligini tasvirlash;

    6. Ingliz va ozbek xalq mentalitetini ifodalovchi maqollarning qiyosiy

    tahlillarini qilgan holda, ozbek va ingliz tillaridagi oxshashlik va farqli

    jihatlarni organish;

    7. Ingliz va ozbek tillaridagi nutqda ota faol bolgan maqollarni tematik

    guruhlarga ajratib, ularning semantik tahlillarini olib borish.

    Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari:

    1. Maqollar ham folklorshunoslikda ham tilshunoslikda organiluvchi

    paremiologiya sohasining asosiy qatlami bolib, u ongning oziga xos

    kognitiv mikrostrukturasini tashkil etadi. Oz semantikasida madaniyatning

    bir bolagini aks ettiruvchi til birligi-lingvokulturema va axbarotni

  • 7

    saqlovchi, uzatuvchi va qayta ishlovchi kognitiv mexanizm sifatida

    namoyon boladi;

    2. Ingliz va ozbek maqollarida milliy mentalitetni ifodalovchi ayrim maqollar

    ingliz va ozbek tillarida ozining farqli jihatlarini korsatadi. Yani

    lingvokulturologik jihatdan tahlil qilingan ayrim ozbek va ingliz xalq

    maqollari bazan ikki xalq tomonidan bir xil, bazan umuman boshqacha

    ifoda bilan ozining xususiyatlarini ochib beradi;

    3. Ingliz va ozbek maqollarida xalqning otmishidan bugungi kunigacha

    bolgan barcha ozbek va ingliz millatiga xos urf-odatlar oz aksini topgan

    va xalq ogzaki ijodining namunalari sifatida maqollar bu vazifani

    bajarishda yetakchilik qiladi;

    4. Har ikki tildagi maqollarni qiyosiy tahlil qilish jarayonida xalqning

    mentaliteti va milliy xarakteri asosiy yetakchi hisoblanadi. Shu orinda

    ingliz va ozbek xalqining oziga xos mentaliteti va urf-odatlaridan kelib

    chiqqan holda tildagi maqollar ixcham va ifodali tarzda xalqlarning milliy

    ozligini korsata oladi;

    5. Ingliz maqollarini ozbek tiliga yoki ozbek maqollarini ingliz tiliga tarjima

    qilish va maqollarning muqobil variantlarini keltirish jarayonida aynan

    mano mazmunini saqlab qolish juda muhim hisoblanadi.

    Dissertatsiya mavzusi boyicha qisqacha adabiyotlar tahlili. Ishda asosiy

    manba sifatida K.M.Karomatova va H.S.Karomatovlarning Proverbs. Maqollar.

    kitobidan foydalanilgan. Unda ingliz, ozbek va rus tillaridagi 6000

    ga yaqin maqollarning ekvivalentlari keltirib otilgan bolib, ishda aynan shu

    manbadan olingan ozbek va ingliz tillaridagi eng faol mavzudagi maqollarning

    lingvokulturologik va semantik tahlillari qilingan. Bundan tashqari ozbek

    tilshunos olimlaridan Tora Mirzayev, Asqar Musaqulov, Bahodir Sarimsoqovlar

    tomonidan tuzilgan Ozbek xalq maqollari ning oxirgi nashridan ozbek xalq

    maqollari keltirilgan. Sh.Shomaqsudov va Sh.Shorahmdovlarning

    Hikmatnoma,Ma`nolar xazinasi kitoblaridan ozbek xalq maqollarining

    semantik xususiyatlarining ifodalanishi va K.Imomov, T.M