II. DÜNYA SAVAŞI ERTESİ DEĞİŞEN...

Click here to load reader

  • date post

    21-Feb-2020
  • Category

    Documents

  • view

    3
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of II. DÜNYA SAVAŞI ERTESİ DEĞİŞEN...

  • T.C.

    MARMARA ÜNİVERSİTESİ

    SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

    İKTİSAT ANA BİLİMDALI

    İKTİSAT TARİHİ BİLİM DALI

    II. DÜNYA SAVAŞI ERTESİ DEĞİŞEN SANAYİ

    POLİTİKALARI VE 1951 SANAYİ KONGRESİ

    Yüksek Lisans Tezi

    OĞUZHAN KÜÇÜKDEMİRKOL

    İstanbul 2006

  • T.C.

    MARMARA ÜNİVERSİTESİ

    SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

    İKTİSAT ANA BİLİMDALI

    İKTİSAT TARİHİ BİLİM DALI

    II. DÜNYA SAVAŞI ERTESİ DEĞİŞEN SANAYİ

    POLİTİKALARI VE 1951 SANAYİ KONGRESİ

    Yüksek Lisans Tezi

    Oğuzhan KÜÇÜKDEMİRKOL

    Danışman: YRD. DOÇ. DR. MURAT KORALTÜRK

    İstanbul 2006

  • I

    İÇİNDEKİLER Sayfa No

    KISALTMALAR................................................................................................. III 1. GİRİŞ............................................................................................................ 1

    2. 1951 SANAYİ KONGRESİ’NE KADAR OLAN DÖNEMDE TÜRKİYE’DE SANAYİ POLİTİKALARI VE SANAYİ’NİN DURUMU

    2.1 1923 – 1929 Döneminde Türkiye’de sanayi politikaları ve sanayiinin

    durumu ..................................................................................................... 5

    2.2 1930 – 1939 Döneminde Türkiye’de sanayi politikaları ve sanayinin

    durumu ..................................................................................................... 8

    2.3 II. Dünya Savaşı (1940 – 1945) döneminde Türkiye’de sanayi

    politikaları ve sanayinin durumu................................................................ 15

    2.4 Savaş sonrası yeni arayışlar ............................................................. 16

    3. 1951 SANAYİ KONGRESİ ( 9 –14 NİSAN 1951 -ANKARA)

    3.1 1951 Sanayi kongresi programı.......................................................... 23

    3.2 Sanayi kongresinin gündemi............................................................... 25

    3.3 Sanayi kongresi gündemindeki konulara ait açıklamalar.................... 25

    3.3.1 Sanayi politikasının ana hatları............................................... 25

    3.3.2 Sanayinin teşkilatlandırılması................................................. 26

    3.3.3 Sanayinin teşvik ve himayesi.................................................. 26

    3.3.4 Sanayinin murakabesi (denetimi)............................................ 27

    3.3.5 Sanayinin olağanüstü zamanlardaki durumu, buna karşı

    alınması gereken tedbirler ve sair teklifler........................................ 28

    3.4 1951 Sanayi kongresine katılanlar..................................................... 29

    3.5 1951 Sanayi kongresi’nin açılışı ve çalışmalarına başlaması............ 39

    3.6 Komisyonların oluşturulması ve çalışmalarına başlamaları............... 42

    3.7 Genel kurulda komisyon raporlarının okunması ve görüşülmesi....... 43

    3.7.1 Sanayi politikasının ana hatları komisyonunun raporu........... 43

    3.7.2 Sanayinin teşkilatlandırılması komisyonunun raporu.............. 49

    3.7.3 Sanayinin teşvik ve himayesi komisyonunun raporu.............. 51

    3.7.3.1 Teşvik ve himaye hakkında özel görüşler................... 52

    3.7.3.2 Vergi politikası ve sanayi............................................ 54

  • II

    3.7.3.3 Sanayi kredisi.............................................................. 58

    3.7.3.4 Üretimi artırma tedbirleri ve çalışma süreleri ile

    mükellefiyet.............................................................................. 62

    3.7.4 Sanayinin murakabesi (denetimi) komisyonunun raporu........ 64

    3.7.4.1 Tesis yeri denetimi...................................................... 65

    3.7.4.2 Tesisatın denetimi....................................................... 66

    3.7.4.3 Enerjinin denetimi....................................................... 67

    3.7.4.4 Sanayi üretiminin denetimi.......................................... 68

    3.7.4.5 İnsan emeğinden faydalanmanın denetimi................. 68

    3.7.4.6 Kalite kontrolü............................................................. 69

    3.7.4.7 Yedek parça ihtiyacı................................................... 69

    3.7.4.8 Muhasebe ve maliyet prensiplerinin tespiti................. 70

    3.7.4.9 Maliyetlerin denetlenmesi........................................... 71

    3.7.4.10 Fiyat ve kar hakkının denetlenmesi........................... 71

    3.7.5 Sanayinin olağanüstü zamanlardaki durumu, alınması gereken

    tedbirler vesaire teklifler komisyonu raporu....................................... 73

    3.8 Kongrenin kapanışı............................................................................. 75

    4. SONUÇ.......................................................................................................... 76 EKLER................................................................................................................ 79

    KAYNAKÇA....................................................................................................... 96

  • III

    KISALTMALAR

    ABD : Amerika Birleşik Devletleri A.O. : Anonim Ortaklık A.Ş. : Anonim Şirket Bşk. : Başkan CHP : Cumhuriyet Halk Partisi Dr. : Doktor E.İ.E. : Elektrik İşleri Etüd İdaresi Fab. : Fabrika Gen. : Genel GSMH : Gayri Safi Milli Hasıla PTT : Posta Telefon Telgraf İşletmesi s. : Sayfa s.s. : Sıralı Sayfa Md. : Müdür MTA : Maden Tetkik Arama Ord. Prof : Ordinaryus Profesör Prof. : Profesör Şb. : Şube T.A.Ş. : Türk Anonim Şirketi T.C. : Türkiye Cumhuriyeti

  • 1. GİRİŞ

    19. ve 20. Yüzyıllarda ülkelerin refahını sağlayan ekonomik yapının temelinin

    sanayileşme olduğu, bu zaman diliminde sanayileşmiş ülkelerin dünyada söz sahibi ve

    egemen konumda olmalarından anlayabiliriz.

    Sanayileşmiş ve sanayileşmekte olan ülkelerin taarruzlarıyla yıkılan Osmanlı

    İmparatorluğu’nun yerine 1923’de kurulan yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti, köhnemiş

    Osmanlı Devleti’nin yerine geçerken harap bir ülkeyi de devralmıştı. Ülke geri kalmış,

    fakir ve sermayeden yoksundu. Esasen yetersiz olan altyapı tesisleri de uzun savaş

    yılları boyunca harap olmuştu. Ülkede sanayi denilecek tesisler ve sanayileşmek için

    de gerekli tasarruf sermayesi mevcut değildi. Sanayileşmek için yabancı sermayeye

    ihtiyaç vardı. Ancak Osmanlı İmparatorluğu devrinde yabancı devletlere ve onların

    vatandaşlarına sağlanan özel imtiyazlar (ayrıcalıklar) devletin bağımsızlığını da

    zedelediğinden, memlekette bu tür ayrıcalıklara karşı çok ciddi tepkiler mevcuttu. Bu

    şartlar altında da, yabancı sermayeden faydalanmak da mümkün olmamıştır. Yabancı

    sermaye özel imtiyaz ve muafiyetlerden faydalanmak istiyordu.

    A.H.Hanson’un belirttiği gibi, “Türkiye, sömürge tipi düşük bir iktisat ve onun

    yanında derin bir sermaye eksikliği ve bundan da derin bir teknik bilgi eksikliği ile baş

    başa kalmış bulunuyordu.”1

    Peki, yeni devlet, sermaye, teknik bilgi ve bunun yanında zamanın gerektirdiği

    teknoloji eksikliği ile nasıl diğer devletlerle rekabet edecek ve halkını refaha

    kavuşturacaktı? Bu eksiklikleri nasıl giderecekti?

    Türkiye Cumhuriyeti Devleti, kuruluşundan itibaren hatta kurulmadan önce

    dahi bu sorunu tespit etmiş, ekonomik kalkınmanın temeli olan sanayileşmenin

    sağlanması için ihtiyaç duyulan planlama faaliyetlerine yaptığı toplantı ve kongreler ile

    başlamıştır.

    1951 Sanayi Kongresi de bunlardan biridir. Bu kongre; Türk iktisat tarihi’nin

    unutulmuş, üzerinde yeterince durulmamış, aydınlatılmamış noktalarından biri olarak

    değerlendirilebilir. Türkiye’de kongrelerin genelde ya bir gerileme ya da kalkınma

    dönemlerinde gerçekleştiği göz önüne alınırsa 1951 sonrası Türkiye ekonomisini ve

    sanayi gelişimini algılamada 1951 Sanayi Kongresi’nin çok önemli bir yere sahip

    olduğu anlaşılabilir. Hükümet - sanayici ilişkilerinin boyutlarını, 1948’den beri kongre

    dilini kullanarak “liberalleşmeden” bahseden ve belki de bu amaçla Demokrat Parti’nin

    1 A.H.Hanson, Türkiye’deki İktisadi Devlet Teşekküllerinin Bünyesi ve Murakabesi, Ankara: 1954, s.8.

  • 2

    iktidara gelişini destekleyen sanayicilerin yeni hükümetten beklentileri ve ileriye yönelik

    açılımları bu kongrenin her anında görülebilir.2

    Fakat bu kongreden önce yapılan sanayileşme ile ilgili kongrelere de

    değinmenin başlangıç olarak konunun gelişimine katkısı olacağı açıktır.

    Kendisinden sonra yapılacak kongrelerin başlangıcı olarak, Cumhuriyetin

    ilanından önce, 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihleri arasında yapılan “İzmir İktisat

    Ko