HYRJE NE DREJTSI

Click here to load reader

  • date post

    16-Apr-2017
  • Category

    Law

  • view

    403
  • download

    10

Embed Size (px)

Transcript of HYRJE NE DREJTSI

  • HYRJE N DREJTSI

    SARAJEV / PRISTIN 2006

    FSK/S - 12/06

    Dr. sc. ZENAID XHELMO

  • 1

    Dr. sc. ZENAID XHELMO Titulli i origjinali: UVOD U PRAVO Prkthimi: HYRJE N DREJTSI (tekst i prkohshm) Botimi:

    Sarajev, tetor 2006

  • 2

    Kapitulli I SHKENCA MBI SHTETIN DHE T DREJTN 1. Nocioni i shtetit dhe s drejts 1.1. Shteti si bashksi shoqrore Shteti, n aspektin e jashtm t tij paraqet organizat t pushtetit politik t cils i nnshtrohet popullsia n nj territor t caktuar. Kshtu pra, n analizn ton, pr shkaqe kuptimore, duhet thn qart se shteti modern sht grup me pushtet institucional i cili me sukses ka realizuar synimin e vet q brenda nj territori ta prdor n mnyr ligjore dhunn fizike si mjet sundimi dhe pr kt qllim, n duart e udhheqsve t vet, ka bashkuar mjetet qarkulluese dhe materiale, kurse t gjith funksionart e vet t pavarur t cilt, n baz t s drejts s tyre personale, m par kishin disponuar me ato mjete i ka zhveshur nga e drejta e pronsis duke vendosur vetveten n vendin e tyre, gjegjsisht mu n krye. Shoqria globale ka disa tipare sipas t cilave dallohet qart nga t gjitha bashksit tjera shoqrore. Kjo sht bashksi themelore shum e rndsishme, sepse n suazat e saj zhvillohen proceset m t rndsishme shoqrore, para s gjithash, mnyra e caktuar dhe historikisht e mundur e prodhimit material. T gjitha format tjera t bashkimit t njerzve jan t dors s dyt dhe nuk kan rndsi qensore. Kjo sht bashksi e plot shoqrore q n esenc i plotson nevojat e veta. N suaza t saj organizohet jeta shoqrore me ato prmbajtje dhe forma t t shprehurit, t cilat i prgjigjen shkalls s arritur t kulturs. Ajo mund t shrbej si mjedis me t gjitha parakushtet pr prmbushjen normale t t gjitha nevojave si t bashksis ashtu edhe t antarve t saj. Bashksia e till nuk sht e kufizuar vetm n ndonj fush t ngusht ose parciale t jets shoqrore, pra ajo nuk shrben vetm si korniz e ndonj procesi parcial, por pr tr procesin shoqror. Prandaj, ajo mund t qndroj n mnyr autoktone duke pa u mbshtetur, as prpjekur q t siguroj kushtet qensore plotsuese t ekzistencs prmes lidhjes me bashksit tjera t ngjashme apo t ndryshme. Kjo sht bashksia m e ndrlikuar shoqrore sepse prmban nj numr t madh t pjesve shum t llojllojshme, t cilat jan reciprokisht t varura. Secila nga kto pjes ka rolin dhe vendin e vet t caktuar. Kjo, sipas rregullit, sht bashksi e prmasave t mdha e cila prshin me miliona ose me dhjetra miliona pjestar. T gjith ata, prmes proceseve t ngushta dhe bashksive, jan t prfshir n nj shoqri globale. Kjo shoqri globale sht bashksi e cila paraqet njsi themelore t njerzimit, kurse njerzimi prbhet nga disa dhjetra apo di m tepr se njqind shoqri globale.

  • 3

    Kto bashksi jan t pakufizuar ndr vete, pra mbajn lidhje t ndryshme. Kurse, me lidhjet dhe ndikimet e tilla t ndrsjella formojn bashksin ndrkombtare me prmasa regjionale apo botrore (d.m.th. Njerzimin). Mirpo, Njerzimi si i vetm nuk sht shoqri globale. Sido q t jet pra Njerzimi sht bashksi themelore shoqrore n nivel t civilizimit, i cili ka lindur nga transformimi kualitativ q ka ndodhur me shkatrrimin fiseve t vogla primitive t cilat jan ruajtur prmes lidhjeve biologjike. Prandaj, mund t themi se epoka e gjat e Komunitetit Primitiv paraqet vetm nj ngjarje paraprake apo parahistorin e shoqris globale, kurse historia e shoqris globale sht e vjetr vetm disa mijra vjet. Shoqria globale krijohet dhe zhvillohet nn ndikimin e faktorve objektiv dhe subjektiv, gjegjsisht nn ndikimin e ligjshmrive shoqrore t cilat, si t pavarura, ekzistojn jasht vetdijes njerzore, por edhe nn ndikimin e veprimit t vetdijshm njerzor. Pr arsye se njerzit nuk jan t lir n zgjedhjen e mnyrs s krijimit t ksaj bashksie themelore, ata me veprim t vetdijshm e realizojn vetm at q n shkalln e pikrishme t zhvillimit historik sht e domosdoshme dhe e mundur. Kjo rrethan sht evidente sidomos n rastin e shoqris globale n trsi, gjegjsisht n rastin e krijimit dhe strukturimit t saj. Si rrjedhoj, struktura e ksaj bashksie themelore shoqrore vetm shpreh konkretisht lidhjet dhe ndikimin e drejtprdrejt t faktorve objektiv dhe subjektiv. Kjo struktur sht shum e ndrlikuar. Madje, sa m shum q sht zhvilluar shoqria e pikrishme globale, aq m e ndrlikuar sht kjo. Duke pasur parasysh vendin dhe rndsin e vrtet t disa elementeve prbrse t shoqris, dallojm: - Bazn Shoqrore apo Sfern Ekonomike; - Superstrukturn Politike apo Sfern e Jets Politike dhe - Sfern Ideore. E para, sht primare dhe ka rol determinues. Ajo prfshin faktort nga t cilt varet funksionimi i mnyrs s pikrishme t prodhimit; E dyta, i dedikohet organizimit n prmasa t tr bashksis dhe me an t saj shfaqet aksioni i faktorve t llojllojshm politik; kurse s fundi, jeta ideore prfshin t gjitha format e manifestimit t vetdijes shoqrore dhe individuale. Shoqria globale prmban elemente me ann e t cilave matet statika dhe dinamika e saj. Me fjal tjera, tr ajo q paraqet lidhjet e veprimeve njerzore, apo q rezulton nga veprimet e njerzve, qoft me apo pa vetdije, bhet pjes prbrse e procese t llojllojshme. N ann tjetr, q t mund t kryhen proceset lindin forma t ndryshme n t cilat fiksohen dhe konstatohen gjendjet e caktuara dhe

  • 4

    marrdhniet brenda pjesve t caktuara t bashksis themelore, apo bashksis n trsi. Proceset dhe format jan aq n vartsi reciproke saq paraqesin dy an t ashtuquajtura t t njjtit realitet dhe rezultojn njeri nga tjetri duke mundsuar kshtu edhe ekzistencn e njri tjetrit. do bashksi shoqrore q ka nj qndrueshmri t caktuar dhe brenda t cils zhvillohen proceset e caktuara dhe e cila krijohet pr ti plotsuar disa nevoja t antarve t saj e q ekziston si nj trsi e formuar me nj sistem t caktuar t pjesve t saj, mund karakterizohet si ambient, n t cilin kryhet procesi i konstituimit. Kuptimi i prgjithshm i ktij procesi sht krijimi i kushteve pr dominimin e asaj q mundson krijimin dhe ekzistencn e bashksis dhe ngritjen e saj mbi at q kt bashksi mund ta rrnoj, duke filluar prej asaj q varet bashksia prkatse dhe far do t jet procesi i konstituimit t saj. Ndrkaq, sipas rregullit do proces i konstituimit paraqet baz pr krijimin dhe funksionimin e dy formave komplementare: organizimi, n njrn an, i cili nuk sht asgj tjetr prve pjes e caktuar e antarve t bashksis, t cilt jan t lidhur relativisht fort dhe veprimet e t cilve koordinohen ashtu q t mund t realizohet nj rezultat i prgjithshm, kurse n ann tjetr, rregullimi normativ, i cili prbhet nga sistemi i caktuar i normave t krijuara n mnyr spontane apo t organizuar me dispozita apo ide mbi situatn dhe sjelljen e antarve t bashksis. Me kt rast sht e rndsishme q pjesa drmuese t sillet pozitivisht kurse pjesa tjetr, m e vogl heq dor nga rregullimi i themeluar normativ. Organizimi sht mjet, kurse rregullimi normativ sht form e konstituimit t bashksis gjegjse. Me kt rast bashksia, organizimi dhe rregullimi normativ figurojn si tri entitete q nuk mund t jen njsoj, ndonse reciprokisht t grshetuara ato njra tjetrn e preferojn dhe plotsojn. Pra megjithat, edhe si t tilla, ato e kan ekzistencn e tyre ve e ve. Mu pr kt do t ishte gabim barazimi i tyre. Procesi i konstituimit politik t shoqris sht aq i ndrlikuar dhe i rndsishm saq mund t ekzistoj vetm nse sht ndrtuese organizata speciale q ka rolin e mjetit me an t cilit ai proces mund t drejtohet. Mjeti prbhet nga nj grup i posam i formuar brenda shoqris globale, i cili sht i prshtatshm q me aktivitetet e tij dhe duke i shfrytzuar mjetet e ndryshme materiale t arrij efektet e domosdoshme pr ta ruajtur bashksin n t ciln gjendet. Asnj proces tjetr brenda shoqris globale nuk e imponon n at mas nevojn pr mjetin sa e bn at procesi i konstituimit politik. Ky proces e nxit n mnyr t drejtprdrejt krijimin dhe funksionimin e organizats themelore, e cila sht vet shteti. Si rrjedhoj, pr shkak se kjo organizat, n do pikpamje, tejkalon t gjitha format tjera t organizimit, mund t vlersohet si primare sepse t gjitha organizatat

  • 5

    tjera jan sporadike dhe t nj rndsie t pakrahasueshme, pra m t vogl pr nga caku. 1.2. Shteti si form organizative Shteti para s gjithash sht form organizative. Ai i ka disa atribute dhe karakteristika themelore. Kto atribute, n t vrtet, jan elemente t caktuara prmes t cilave vihet n pah sidomos specifika e ksaj forme t organizimit, e quajtur shtet. Ky, para s gjithash, sht pushteti publik i cili nuk sht asgj tjetr, prvese nj form e pushtetit n prgjithsi. Me fjal tjera, n kt form t organizimit na shfaqet fakti se njra pal e njerzve, pra ata q jan n cilsi t organit, japin urdhrat, t cilave pastaj t tjert duhet tu nnshtrohen. Ktu pra paraqitet apo del n pah raporti urdhrues - zbatues t atyre urdhrave apo nnshtrues t tyre. N kuadr t shoqris globale m i rndsishmi sht pushteti publik. Ai gjithmon dallohet nga pushteti privat, d.m.th. nuk ushtrohet drejtprsdrejti pr dobi dhe interes t vet subjektit i cili sht barts i tij dhe i cili vepron si organ shtetror, por pr llogari dhe n emr t shtetit si trsi. Vetm n kt mnyr ushtrimi i pushtetit nga ana e individit mund t shndrrohet n ushtrim t nj forme speciale dhe t organizuar t pushtetit. Pra, ky sht pushtet jo personal, mirpo pr kt arsye edhe sht shum i definuar dhe preciz. N pikpamje t orientimit dhe efikasitetit, pushtetin publik e karakterizon atributi i quajtur sovranitet, i cili sht manifestim material dhe formal i pavarsis dhe sovranitetit t pushtetit shtetror si brenda marrdhnieve shoqrore ashtu edhe n sfern e marrdhnieve ndrkombtare. Pastaj, atribut i rndsishm ktu sht edhe monopoli i dhuns q prbhet nga nj sistem i veant organesh t cilat disponojn me mjetet e dhuns fizike. Monopoli sht koncentrati m i madh dhe m i fuqishm i dhuns q mund t formohet brenda shoqris s caktuar globale, prandaj ky sht n gjendje ta dominoj dhe eliminoj do form tjetr dhune. Monopoli sht