HAYVAN YETİŞTİRİCİLİĞİ VE SAĞLIĞI ALANI

Click here to load reader

  • date post

    22-Oct-2021
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of HAYVAN YETİŞTİRİCİLİĞİ VE SAĞLIĞI ALANI

T Bu modül, Mesleki ve Teknik Eitim Okul / Kurumlarnda uygulanan Çerçeve
Öretim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya yönelik olarak
örencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel örenme
materyalidir.
PARA LE SATILMAZ.
i
GR ....................................................................................................................................... 1 ÖRENME FAALYET–1 .................................................................................................... 2 1. Ç PARAZT MÜCADELES ............................................................................................. 2
1.1. Trematoda Snfnn Genel Özellikleri .......................................................................... 2 1.1.1. Sinir Sistemi .......................................................................................................... 4 1.1.2. Sindirim Organ ve Gdalar .................................................................................. 4 1.1.3. Boaltm ve Döllenme Organlar ........................................................................... 4 1.1.4. Yumurtalar ............................................................................................................ 4 1.1.5. Trematodlarn Biyolojileri ..................................................................................... 6
1.2. Trematoda Snfna Bal Parazitler ve Yapt Hastalklar .......................................... 6 1.2.1. Fasciola Hepatica (Yaprak kelebei) ..................................................................... 6 1.2.2. Fasciola Gigantica (Ylan kelebei) .................................................................... 13 1.2.3. Dicrocoelium Dentriticum(Kum Kelebei) ......................................................... 14
1.3. Parazit Enfeksiyolarnda laç Kullanm Tipleri .......................................................... 17 1.3.1. Salvage (Terapötik) laç Kullanm ..................................................................... 17 1.3.2. Stratejik laç Kullanm........................................................................................ 17 1.3.3. Taktik laç Kullanm ........................................................................................... 17 1.3.4. Süppressive (Basklayc) laç Kullanm ............................................................ 18
1.4. Tremotadlara Etkili laç Uygulamas .......................................................................... 18 UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 21 ÖLÇME VE DEERLENDRME .................................................................................... 23
ÖRENME FAALYET-2 ................................................................................................... 25 2. CESTODLAR .................................................................................................................... 25
2.1. Cestod Snfnn Genel Özellikleri .............................................................................. 25 2.1.1. Ba (Scolex) ......................................................................................................... 26 2.1.2. Boyun (Proliferasyon Bölgesi) ............................................................................ 27 2.1.3. Zincir (Strobila) ................................................................................................... 27 2.1.4. Duyu Organ ........................................................................................................ 27 2.1.5. Boaltm Organ ................................................................................................... 27 2.1.6. Genital Organlar ................................................................................................. 27 2.1.7. Çiftleme .............................................................................................................. 27 2.1.8. Yumurtalar .......................................................................................................... 28 2.1.9. Biyolojileri ........................................................................................................... 28
2.2. Cestod Larvalar .......................................................................................................... 28 2.2.1. Cysticercus (Sistiserkus) ...................................................................................... 28 2.2.2. Coenurus (Sönurus) ............................................................................................. 29 2.2.3. Hydatid Cyst (Hydatid Kist) ................................................................................ 29
2.3. Cestod Snfna Bal Parazitler ve Yapt Hastalklar .............................................. 30 2.3.1. Taenia Saginata(Silahsz erit, Sr eriti) ........................................................ 30 2.3.2. Taenia Solium (Silahl erit, Domuz eriti) ........................................................ 33 2.3.3. Diphyllobothrium Latum ..................................................................................... 36 2.3.4. Taenia Hydatigena ............................................................................................... 37 2.3.5. Echinococcus Granulosus .................................................................................... 39 2.3.6. Taenia multiceps (Syn. Multiceps multiceps) ...................................................... 43 2.3.7. Moniezia Expansa ................................................................................................ 46 2.3.8. Cestodlara Etkili laç Uygulamas ....................................................................... 49
ÇNDEKLER
ii
UYGULAMA FALYET ................................................................................................. 52 ÖLÇME VE DEERLENDRME .................................................................................... 53
ÖRENME FAALYET–3 .................................................................................................. 56 3. NEMATODLAR ................................................................................................................ 56
3.1. Nematodlar Snfnn Genel Özellikleri ...................................................................... 56 3.1.1. Vücut ekilleri ..................................................................................................... 56 3.1.2. Büyüklükleri ........................................................................................................ 56 3.1.3. Deri Yaps ........................................................................................................... 56 3.1.4. Sindirim Organ ve Beslenmeleri ........................................................................ 56 3.1.5. Dolam ve Solunum Organlar ........................................................................... 57 3.1.6. Boaltm Organ ve Genital Sistemi .................................................................... 57 3.1.7. Sinir Sistemi ........................................................................................................ 58 3.1.8. Yumurtalar .......................................................................................................... 58 3.1.9. Gelimeleri ........................................................................................................... 61
3.2. Nematodlar Snfna Bal Parazitler ve Yapt Hastalklar ...................................... 63 3.2.1. Ostertagia ............................................................................................................. 63 3.2.2. Haemonchus (Geni Mide Kurdu, Kvrml Telkurdu) ....................................... 65 3.2.3. Nematodirus (nce boyunlu barsak kurdu) ....................................................... 66 3.2.4. Dictyocaulus (Akcier Kl Kurtlar) .................................................................... 67 3.2.5. Trichostrongylus(Mide Kl Kurtlar) ................................................................... 68 3.2.6. Strongylus ............................................................................................................ 69 3.2.7. Oesophagostomum (Nodüler kurt) ...................................................................... 71 3.2.8. Syngamus trachea ................................................................................................ 72 3.2.9. Ancylostoma (Kancalkurt Enfeksiyonlar) ......................................................... 73 3.2.10. Küçük Ruminantlarn Akcier Nematodlar ...................................................... 78 3.2.11. Ascaridoidea ...................................................................................................... 79 3.2.12. Parascaris (Parascaris equorum) ........................................................................ 80 3.2.13. Toxocara (Toxocara canis) ................................................................................ 82 3.2.14. Toxoscaris(Toxascaris leonina) ......................................................................... 85
3.3. Doku Larva Göçü (Visceral Larva Migrans) .............................................................. 86 3.3.1. Oxyuris(Oxyuris equi) ......................................................................................... 86 3.3.2. Enterobius (Enterobius vermicularis) .................................................................. 87 3.3.3. Thelazia ............................................................................................................... 90 3.3.4. Dirofilaria ............................................................................................................ 91 3.3.5. Onchocerca .......................................................................................................... 93 3.3.6. Trichuris ............................................................................................................... 95 3.3.7. Capillaria ............................................................................................................. 96 3.3.8. Trichinellae .......................................................................................................... 97 3.3.9. Spirocerca lupi ..................................................................................................... 98 3.3.10. Habronema ve Draschia Cinsleri ..................................................................... 100 3.3.11. Dioctophyma renale ......................................................................................... 103 3.3.12. Nematodlara Etkili laç Uygulamalar ............................................................. 104
UYGULAMA FAALYET ............................................................................................ 106 ÖLÇME VE DEERLENDRME .................................................................................. 107
MODÜL DEERLENDRME ............................................................................................ 108 CEVAP ANAHTARLARI ................................................................................................... 109 KAYNAKÇA ....................................................................................................................... 110
iii
AÇIKLAMALAR
DAL Veteriner Salk
SÜRE 40/24
MODÜLÜN AMACI
sebep olan iç parazitlerle etkili mücadele yöntemlerini
uygulayabilecei bilgi ve becerileri kazandrmaktr.
MODÜLÜN ÖRENME
Donanm: Ders kitaplar, bilgisayar, projeksiyon cihaz
ÖLÇME VE
verilen ölçme araçlar ile kendinizi
deerlendireceksiniz.
AMALAR
AÇIKLAMALAR
1
GR
deerlendirmek, hastaln nedenlerini ortaya çkarmak ve en uygun ekilde iyilemelerini
salamak veteriner hekimlerin en önemli görevleri arasndadr. Veteriner salk teknisyenleri
ise bu görevlerin yürütülmesinde veteriner hekimlerin en büyük yardmclardr.
Bu modülde, hayvann iç parazitlerinden kaynaklanan semptomlar bilmek, hastal
tehis etmek, parazitlerle mücadele edebilecek ilaçlar bilmek ve uygulayabilmek ile ilgili
bilgiler yer almaktadr.
GR
2
ÖRENME FAALYET–1
Trematodlarla mücadele edebileceksiniz.
Hayvanlarda sk görülen iç parazitleri ve bu parazitlere ait geliim evrelerini
internet sitelerinden aratrnz.
ilaçlarn nasl kullanldn aratrnz.
hazrlaynz. Aratrma sonuçlarn snf ortamnda arkadalarnzla tartnz.
1. Ç PARAZT MÜCADELES
Vücutlar tek parçal yass, halkalara ayrlmam, tam olmayan bir sindirim sistemi ve
bir veya daha çok sayda özel yapma organelleri bulunan helmint grubuna verilen genel
isimdir. Kelebekler olarak bilinirler. Yapma organelleri (çekmenleri) çok kuvvetlidir.
Çounluu, erkek ve dii üreme organlarn bir arada bulundurduklar için erselik
(hermafrodit) olup bazlar ayr cinsiyette eeyseldir (Schistosomatidae). Hemen hemen
tamam endoparazit olan trematodlar, çounluu omurgallarda olmak üzere pek az
omurgasz canllarda parazitlenir.
)’dir.
etkenlerini karaciere tayarak ölümlere sebep olabilirler.
ÖRENME FAALYET–1
2,5cm uzunluundadr, sulak yerlerde yaarlar. Kum kelebei (Dicrocoelium dendriticum )
ise 0,5 cm’dir ve kurak bölgelerde yaar. Ancak üç türün veya ikisinin beraber bulunduu
vakalarda bildirilmitir.
koyun ve keçi meralarnn çounun ortak yaylm alanlar olduu unutulmamaldr.
Koyunlarda özellikle yaprak kelebei yaylm alannn da geni olmasndan ötürü
ciddi hastalk tablosu oluturmakta ve hatta ölümlere sebep olmaktadr. Ayrca oluan
hastalk tablolar dolays ile ciddi ekonomik kayplara neden olmaktadr. Hatta B tipi
Clostridium novyi tayarak kara hastala neden olur.
Gelien teknoloji, makineleme, tarm arazilerinin deerli hale gelmesi, insan refah
sebepleri ile artk çobanlk meslei pahal bir meslek hâline gelmi ve koyunculuk meradan
ahra kaymtr. Entansif besicilik ekline dönümeye balamtr. Buda koyunlarn beslenme
eklinin deimesine ve parazit yükünün de deimesine sebep olmutur. Entansif
iletmelerde yeil yeme oran az olduundan Fasciola görülme orannn da düecei
muhakkaktr.
ekil 1.1: Bir trematodun morfolojisi
4
Vücutlar yass, halkalara ayrlmam, tamam olmayan bir sindirim ve özel yapma
apareyi bulunan plathelminteslerdir. nsan ve hayvanlarn iç organlarnda endoparazit olarak
yaarlar. Vücutlar yapra andrr. Çekmen ad verilen vantuzlar vardr. Barsaklar basit
ve ekseriya çatal eklindedir. Gelimeleri kuak deitirmek suretiyle olur. Ara konakçya
ihtiyaç gösterenleri sümüklüleri tercih ederler.
1.1.1. Sinir Sistemi
Merkez ödevini gören beyin ve çevre sinirlerinden ekillenmi bir sinir sistemi vardr.
1.1.2. Sindirim Organ ve Gdalar
Az çekmeninin çevreledii huni eklinde bir azla balayp anüsle sonuçlanmayan
kör bir kese hâlindedir. Çatal eklindebarsaklar baz trematodlarda yanlara kollar verir.
Bazlarnda mide içerii bazlarnda safra ve kan ile olur.
1.1.3. Boaltm ve Döllenme Organlar
ki simetrik damardan oluur. Bunlar vücudun yan taraflarnda ilerleyerek daha küçük
damarlara ayrlrlar. nce damarlar daha ince borucuklara ayrlp uçlar huni tarznda
geniler. Paranimde biriken artklar büyük damara, oradan boaltm kesesine ve oradan da
bir delikle darya atarlar.Pek çou hermafrodittir. Yani erkek ve dii organlar ayn canl
üzerinde bulunurlar. Ayn trematodun erkek ve dii organlar birbirini veya karlkl iki
trematodun ayr cinsel organlar birbirlerini döller.
1.1.4. Yumurtalar
özelliklerini içerir.
Kapaksz dikenli yumurta tipi: Bunlarda kapak bulunmaz. Yumurta kabuu
üzerinde az veya çok gelimi bir diken vardr. Yumurta içinde mirasidyum
bulunur. Bu tip yumurta Schistosomatidae ailesindekilerde görülür.
ekil 1.2: Schistosoma yumurtas
Kapakl büyük yumurta tipi (Fascioliid tip):Bir kutbunda kapak bulunan 80
μm veya daha uzun oval yumurtalardr. Yumurta kabuu incedir. Yumurtann
içinde bir veya daha fazla sayda blastomer bulunur. Mirasidyum henüz
gelimemitir. Bu yumurta tipi Fasciolidae, Paramphistomidae,
Troglotrematidae, Diplostomatidae ve Echinostomatidae ailelerinde görülür.
ekil 1.3: Fasciolidaeyumurtas
Kapakl küçük yumurta tipi (Dicrocoelid tip): Bir kutbunda kapak bulunan
50 μm veya daha ksa oval yumurtalardr. Yumurta kabuu kalndr ve içinde
mirasidyum bulunur. Bu yumurta tipi Dicrocoelidae, Heterophyidae,
Opisthorchiidae ailelerinde görülür.
Filamentli yumurta tipi: Bunlar 18-28 μm aras uzunlukta içinde mirasidyum
bulunan yumurtalardr. ki kutbunda tkaç bulunur ve bu tkaçlardan 150-200
μm kadar uzunlukta filamentler çkar. Bunlar filamentli görünüleriyle
Monogenea yumurtalarn andrr. Bu tip yumurtalar Notocotylidae ailesindeki
türlerde görülür.
Dar atlan trematod yumurtalar içindeki larva uygun artlarda (yeterli s, nem ve
scaklk) geliir. Miracidium çkarak ara konakç sümüklüye girer. Ara konakçda sporocyt,
redie ve cercarie gelime safhalarn geçirir. Cercarie’ler ara konakçda ödevini gören
sümüklüyü terkederler. Bazen yeni bir konakçya girerler. Ekseriya Cercarie'ler bir yere
tutunarak etraflarnda bir kabuk oluturur ve dayankl hâle geçerler. Bu tutunmada
çekmenleri rol oynar. Çekmen etrafndaki bezler ise kabuun olumasna yardm ederler. Bu
ekil Metacercaria’lar konakç adn alp hastalk yapma yeteneine sahiptir.
Metacercaria’lar konakçya geldiklerinde sindirim organlarna oradan da karaciere giderler.
1.2. Trematoda Snfna Bal Parazitler ve Yapt Hastalklar
1.2.1. Fasciola Hepatica (Yaprak kelebei)
Koyun karacier yaprak kelebei olarak bilinir. En bilinen, tüm dünyada yaygn
insanlarda da hastalk oluturan bir trematoddur.
Zeytin aacnn yaprana benzer. En d ksm tüylerle kapldr ve bu tüyler koyun
karacierinde gezinme esnasnda ciddi tahribat yapar ayrca etkenlerin tanmasnda da
önemlidir.
Sindirim sistemi azla balar. Basit bir kör kese ile devam eder. Vücudun orta
bölümüne yakn bir yerinde sal sollu iki adet testis yer alr. Bunlarn çevresi dallanm
ovaryumlarla sarlmtr. Çevresinde de binlerce yumurta vardr. Bu hâliyle bir yumurta
kesesi gibidir. Vücudun orta alt bölümünde bir yumurta delii mevcuttur. Erkek ve diisi
yoktur, hermafrodittir.
Yurdumuzda oldukça yaygn görülen bu tramatodgri beyaz renktedir. Uzunluu 20-
30mm genilii 8-13mm’dir. Ön nihayeti arkadan daha geni olup önde konik bir çknt
vardr. Burada az çekmeni bulunur. Kütiküla dikenlidir, biri az, dieri karn çekmeni
olmak üzere iki çekmene sahiptirler. Karn çekmeni az çekmenine çok yakndr.
Genital organlardan testisler ve ovaryum dallara ayrlmtr, ovaryum kvrml uterusla
birlikte yan yana testislerin önünde yer almtr, sirrus kesesi iyi gelimitir.
1.2.1.2. Yumurtalar
Yumurtalar 110-150 x 60-90µm buyutlarnda oval olup ince kabuklu, kapakl, altn
sars rengindedir. Fazla belirgin olmayan embriyo içerir, kapan kar kutubunda kabuk
içeri doru az belirgin bir kalnlama gösterir.
1.2.1.3. Bulunuu ve Yayl
Genç erikinler karacier parankimasnda görülür. Olgunlam erikinleri ise safra
kanallarnda yerleir. Nadiren sapk parazit olarak insanlarda deri alt, akcier ve dier baz
organ ve dokularda görülür.
parazitin yumurtalar safra ile gaitaya karr.
ekil 1.6:Fasciola hepatica yumurtas
Yumurtalarn geliebilmesi için nemli veya sulu bir bir ortama gereksinim vardr.
Yumurta içinde mirasidyumun gelimesi 22º C'ta 14-17 günde olur.
8
Ancak bu süre çevre scaklna bal olarak birkaç aya kadar da çkabilir.
Mirasidyum gelitikten sonra sulu bir ortamda yumurtann kapan açar.
ekil 1.7: Mirasidyum
Bu ite k önemli bir faktördür. Çünkü k etkisi ile mirasidyum bir enzim salglar
ve bu yumurta kapan açar.
ekil 1.8: Mirasidyum
Serbest kalan mirasidyum, kirpikleriyle suda hareket ederken göz lekesiyle yönünü
tayin eder. Kendisine uygun ara kona Limnea truncatula (Galba truncatula)’y bulunca
delme organ ile herhangi bir noktasn delerek sümüklünün solunum boluuna girer.
Resim 1.1: Ara konakç
Kirpikleri kaybolur yuvarlak ekil alr. Sindirim organ olmayan bu hâlinde
sporocystin içinde bir takm hücreler meydana gelir.
ekil 1.9: Sporokist
Bunlar çoalarak az çekmesine bal sindirim organ olan redielerhâsl olur.
Redieler, sporocystin zarn brakarak sümüklünün karacierine girerler.
ekil 1.10: Redi
Orada daha fazla gelierek kz redieleri olutururlar. Bunlar içinde kuyrua sahip
kurbaa larvalarna benzeyen cercarieler meydana gelir. Cercarie’lerin iki adet çekmeni veiki
adet salg bezi vardr.
10
Bunlar sümüklüyü brakarak suda yüzerler. Ot veya herhangi bir yere yaprlar.
Kuyruk kopar, salg bezleri faaliyete geçer, etrafnda sümüksel bir tabaka oluturur.
Agamodistomum veya metacercarie adn alan larva beyaz yuvarlak kum tanesi gibidir. D
tesirlere kar dayankldr. 4-6 derecede 80 gün, iyi kurutulmam otlarda 8 ay yaar. %2
tuzlu suda 5 dakikada ölür. yi kurutulmu otlarda 44 gün yaar.
ekil 1.12: Metaserker
Metacercarie’li otlar yiyen ve bulak sular içen hayvanlarn barsaklarna gelen
genç larva barsak duvarn delerek karn boluuna orada 4-5 gün kaldktan sonra
karacier zarn delip karacier safra yollarnda yerleir ve geliirler.
ekil 1.13:Fasciola hepaticann yaam çemberi
11
Hastalk, sulak ve bataklkl yerlerde görülür.Fasciolasis veya Distamatose, halk
dilinde kelebek hastaln yapar. 500’den fazla genç 200 adet olgun Fasciola hepatica
koyunda ölüm sebebidir. (Akut fasciolasis)nsanlarda içme sular ile metaserkerleri alrlarsa
hastala yakalanrlar.
1.2.1.6. Semptom
Akut fasciolosis'te hayvanlar bir iki gün içinde klinik belirti göstermeden ölür. Bu gibi
durumlarda nekropside karacier kapsülünün yrtld, karn boluuna kan dolduu (1-8
litre aras) görülür.
solunum güçlüü, kaeksi, anemi, sürüden geri kalma, mukoza ve göz conjunktivalarnda
beyazlk, akam görülen sabah kaybolan çene alt ödemleri, yün kalitesinde bozulma görülür
Kronik fasciolosis'te klinik olarak hayvanlarda anemi, zayflk, çene alt ödemi ve
karn bölgesinin ikinlii dikkati çeker.
Fasciolalar karacierde yer deitirirken karacier dokusunda nekrozlara sebep
olurlar. Ayrca kan hücreleri de parçalanr ve çok ciddi anemi tablosu oluturur. Safra
yollarnda yang ve ödem görülür. Safra kanalnda kalnlama, daralma ve hatta tkanma
oluur safra görevini yapamaz. Karacier dokusu nekroze olur ve siroz oluur. Bunu sarlk
takip eder. Safra kanalnn patlad da görülebilir.
Nekropside, hayvan zayflamtr. Karn boluunda asites görülür. Karacierin d
görünümü bozulmutur. Snrlar düzensiz bir görünümdedir. Rengi açlm, kvam
sertlemi ve hacim olarak küçülmütür. Safra kanallar kalnlamtr. Safra kanallar
etrafnda ve parazitlerin göç yollarnda fibrosis görülür. Safra kanallar ve safra kesesi içinde
olgunlam erikin parazitler bulunur. Srlarda koyunlardan farkl olarak safra
kanallarnda kireçlenme vardr.
Havalarn soumas, bakm ve besleme artlarnn kötüye gitmesi ile belirtiler
görülmeye balar. Hasta hayvanlar göüslerinin üzerine yatarlar, bitkinlik ve itahszlk
görülür. Boyunlarn ileri doru uzatrlar. Hasta hayvanlarda anemi, ikter(sarlk),
(submandibular ödem) boyun alt ilii ve ishal görülür. Ölen hayvanlarn karn boluunda
kanl sv toplanr. Karacier ikin, kanl ve gevrektir. Basnca kolayca parçalanr. Safra
kanallarna kesik atlarak parazitler görülür ve tehis konur.
Dk muayenesinde yumurtalarn varl ile hastalk tehis edilir.
1.2.1.8. Korunma ve Kontrol
yumurta çkarm bahar aylarnda olur.Bakr sülfat erii ile sümüklüler yok edilmeli veya
toplatlmaldr.
Ara konaklarla Mücadele
Ara konaklarn yaad yerlerin drenaj yaplarak bu alanlar kurutulur. Bu en kesin ve
kalc metotdur.
Ara konaklar öldürmek için molluscisidler kullanlr. Bu yöntem ise geçici bir fayda
salar. Bu amaçla kullanlan ilaçlar Niclosamide, Baylucide, bakrpentaklorfenat, bakr sülfat
ve Frescon'dur. Ancak bu tip ilaçlar doal yaama zarar verebileceinden kullanmnda
dikkatli olmak gerekir.
kullanlabilir.
Bu ekilde ilaçlama; merann yumurta ile kontaminasyonunu engeller ve kona
kronik fasciolosis'in zararl etkilerinden korur. Bu amaçlar için tek bir ilaç uygulamas
konaktaki erikin parazit saysnn yl içinde en yüksek olduu zamanda yaplr.
Konakta genç parazitlere kar ilaç kullanm
Bu ilaçlamada amaç konaklar Akut fasciolosis'in zararl etkilerinden korumaktr. Bu
amaca yönelik olarak ilaçlama merada metaserkerin saysnn hastal balatabilecek kritik
sayya ulat zaman balamal ve risk süresi ortadan kalkana kadar 5-6 haftada bir
ilaçlamaya devam edilmelidir.
Bir yörede gerek erikinlere ve gerekse genç parazitlere yönelik ilaçlarn kullanm
zamanlar, o yörede yaplacak epizootiyolojik çalmalar sonucu belirlenir. Bununla birlikte
Kuzey Yarm Küre’de olan Ülkemiz için genel olarak eylül-aralk aras parazitin genç
ekillerine (akut fasciolosis’e) kar, k aylarnda ise erikin parazitlere (kronik fasciolosis'e)
kar ilaçlama yaplmas tavsiye edilebilir.
Sonkonaklarn enfekte alanlara girmesinin engellenmesi
Bu sayede hayvanlarn enfeksiyon riski önlenebilir.
1.2.2. Fasciola Gigantica (Ylan kelebei)
Biyolojileri, morfolojileri ve anatomileri Fasciola hepatica’ya o denli yakndr ki bu
nedenle yaptklar hastala fasciolazis denir.Fasciola hepatica’ ya göre bulunma oran daha
az ama patojenitesi çok güçlüdür.
Resim 1.3: Fasciola gigantica
1.2.2.1. Morfolojisi
Fasciola hepatica’ya benzer. Yalnz daha dar ve daha uzundur. Bu görüntüsüyle bir
ylana benzetilmi ve ylan kelebei denmitir. Vücudun iki yan kenar birbirine paraleldir.
Ön ksmnda konik bir çknt vardr. Karn çekmeni az çekmeninden büyüktür. Yutak iyi
gelimi yemek borusu ksadr. Barsaklar hemen balar ve vücudun ortasnda iki dal hâline
uzanr.
Ortalama boyutlar 160-198x90-105µm civarndadr. Ülkemizde “Ylan Kelebei” olarak
bilinen bu tür dier ülkelerde “Büyük Kelebek” olarak tannr.
1.2.2.3. Bulunuu
Olgun hâli sr, manda, koyun, keçi, deve ve ot yiyen hayvanlarn karacier safra
yollarnda yaar. Yurdumuzda Bursa, Antalya yörelerinde görülmütür.
14
Sonkonak tarafndan dkyla dar çkan yumurtalar göl, gölet baraj gibi yerlerin
kenarlarndaki s sulara dütüklerinde içinde mirasidyum geliir. Daha sonra yalarla göl
suyunun göl kenarndaki alanlar kaplamas ile ara konaklar da buralara ular. Bu srada
yumurtay terkeden mirasidyum ara kona olan su sümüklüsünü (Limnea auricularia)
enfekte eder. Ara konaktaki gelime dönemleri sporokist, redi ve serker dönemleridir. Su
sümüklüsündeki tüm gelimesini optimum scaklkta (26°C) ve 36-40 günde tamamlar.
Serkerlerin ara konak su sümüklüsünü terketmesi çounlukla kurak mevsimin balayp
sularn göl yatana çekilmesine kadardevam eder. Çkan serkerler suda bulunan otlara ve
dier maddelere yapmaz ve su yüzeyinde kistlenerek metaserker hâline geçerler. Bu gibi
yerlerden su içen son konaklar enfekte olur. Son konaktaki gelime Fasciola hepatica'nnkine
benzer. Ancak prepatent süre daha uzun olup 13-16 haftadr.
1.2.2.5. Semptomlar
Fasciola gigantica enfeksiyonlarnda hastalk Fasciola hepatic’nnenfeksiyonlarnda
olduu gibi akut, subakut ve kronik seyreder; ancak Fasciola hepatica’dan çok daha
patojejendir. 100 adet olgun Fasciola gigantica’nn bir koyunda bulunmas ölüme sebep olur.
Youn enfeksiyon sonucu ilk haftalarda ekillenen akut ve subakut formlar çounlukla
ölümle sonuçlanr. Semptomlar; yüksek ate, taikardi, sk nefes alma, itahszlk, sindirim
faaliyetlerinin zayflamas, hzl gelien anemi, eritropeni ve hemoglobinde azalma,
karacierde hemoraji, hematom, karn boluunda kanl eksudat toplanmas, karn alt ve
çene alt ödemdir.
azalmas görülür.
olduu, fibrözletii, baz safra kanallarnn tkand, cidarlarnn kalnlat dikkati çeker.
1.2.2.6. Korunma ve Kontrol
akuatik olduundan bunlarla mücadele hemen hemen imkânszdr. Yaadklar sulara
molluscisitlerin uygulanabilecei düünülürse de bu durumda suda yaayan dier canllar da
zarar göreceinden sakncaldr. Bu gibi alanlarn etrafnn çitle çevirmenin pratik
uygulanabilecei sahalar çok azdr. Bu durumda son konaktaki parazitlere yönelik ilaç
uygulamasndan bakaca yaplabilecek fazlaca bir ey kalmamaktadr.
1.2.3. Dicrocoelium Dentriticum(Kum Kelebei)
karacier safra yollarnda ve pankreas kanallarnda yaarlar. Yumurta dk ile atldnda
içinde mirasidyum gelimitir. ki ara konak kullanrlar. Birinci ara konak olan
15
ve Platynosomum cinsleri yer alr.
Dicrocoelium dentriticum‘un vücudu dorso-ventral bask olup ince, effaf, diken ve
pul tamayan bir kütiküla ile kapldr. Uzunluu 6-12 mm, genilii 0,8-3 mm kadardr.
Kum kelebei olarak isimlendirilmitir. effaf olduundan yumurtalar görülür. Az
çekmeni ve karn çekmenine yakndr.
ekil 1.14: Dicrocoelium dentriticum
1.2.3.1. Yumurtalar
Yumurtalar 45 x 30 mikron boyutunda koyu kahverenkli ve kapakldr. Yumurtalar
ilk görünümde kavrulmu kahve çekirdeine benzer. Yumurtalar sonkona
dkylaterkederken içinde mirasidyum gelimitir.
1.2.3.2. Biyolojisi
Gelimesinde iki ara konak kullanr. Birinci ara konak kara sümüklüsüdür. Safra
kanal ile doaya atlan yumurtalar uygun artlarda kara sümüklüsü tarafndan alnr.
Salyangozdaki geliim en az üç ay sürer. Kara sümüklüsünde sporokistten cercaireler geliir.
Böylece bir yumurtadan saylarca yeni cercaire oluur, bir yumak eklinde doaya atlr.
Hava scaklnn dümesi serker atlmn hzlandrr. Serker tayan bu sümüksel yumaklar
ikinci ara konak olan karncalar tarafndan yuvalarna tanr. Serkerler çou karncalarn
vücut boluuna giderek kistlenir ve metaserker hâline geçer. Karncalarda metaserkerlerin
gelimesi ve enfektif hâle gelmesi 28-32°C'de 35-38 gün sürer. Baz serkerler, vücut
boluuna girdiklerinde beyin görevi yapan subözofagial gangliyona giderek orada kistlenir.
16
anormal davran biçimleri gösterirler. Bu gibi karncalar otlarn tepesine trmanma
eilimindedir. Akam serinlii çökünce çeneleri istem d kaslr ve üzerinde bulunduu otu
brakamaz, bütün gece o ekilde kalr. Sabahn erken saatlerinde güne doup hava snmaya
balaynca çenenin bu kaslmas ortadan kalkar ve karncalar tekrar hareket etmeye balar.
Hayvanlar otlarla birlikte enfekte karncalar yiyerek enfeksiyona yakalanr.
te böyle bulak karncalar yiyen hayvanlarn sindirim sisteminde karncalar
salglarla erir. Açkta kalan metacercarieler barsak duvarn delip karn boluuna oradan
karacier yüzeyini delip safra yollarna yerleir ve olgunlar.
ekil 1.16: Dicrocoelium dentriticum’da yaam çemberi
1.2.3.3. Yayl
Bu trematod daha çok ot yiyen hayvanlarn karacier safra yollarnda görülür.
Yurdumuzda yaygndr.
1.2.3.4. Hastal
verir. Bazen enfeksiyon hastalklar da meydana getirirler. 15.000 adedi bir koyunda ölüme
neden olur.
Safra kesesi yangsna, sindirim bozukluuna ve ishale sebep olur. iddetli saldrlarda
safra kanalnn genilemesine, safra yollarnn kalnlamasna, karacierde yangya, sebep
olur.
kanallarnda parazitin görülmesiyle tehis edilir.
1.2.3.7. Korunma ve Kontrol
Pratikte geçerli iki yöntem vardr.
Hayvanlar sabahn erken saatlerinde enfekte meralara sokmamak,
Son konaklarda belirli düzenli aralklarla bunlara kar etkili ilaçlar kullanmak.
Kara sümüklülerine 1/100 – 1/200 orannda bakr sülfat eriyii etkilidir.
1.3. Parazit Enfeksiyolarnda laç Kullanm Tipleri
1.3.1. Salvage (Terapötik) laç Kullanm
Bu tip ilaç kullanma paraziter hastaln kontrolü ile ilgili olmayp hastalk ortaya
çktnda hayvanlarn hayatn kurtarmak amac ile yaplr.
1.3.2. Stratejik laç Kullanm
açmayacak düzeyde tutmak için parazitin belirli gelime dönemlerine kar yln belirli
zamanlarnda yaplan ilaçlamadr.
ilaçlamadr. Böylece konaa bulaan parazitler yumurtlama dönemine ulap(prepatent
süre)mera kotaminasyonuna yol açmadan yok edilir.
18
Parazitlerin konaa bulama hznn yüksek olduu yerlerde parazitlerin prepatent
süresi esas alnarak düzenli aralklar ile yaplan ilaçlamadr. Bu yöntem belli bir süre
konaktaki parazit saysnn en düük düzeyde tutulmas için en etkili ilaçlama tipidir. Fakat
pahaldr, parazite kar oluan konak baklnn krlmasna yolaçmasnn yan sra
parazitlerde ilaca kar direç gelimesine de neden olur.
Direnç geliimini engellemek için;
laçlar doru dozda verilmeli, ilaçlar sk aralklar ile kullanmamak, sk kullanmak
zorunluluu var ise her kullanm aralnda ilaçlar farkl kimyasal gruplardan seçmek dier
bir anlamda bu gruplar arasnda rotasyon yapmak gerekir (Önce Benzimidazol grubundan bir
ilaç sonra Makrosiklik grubundan bir ilaç kullanmak gibi).
1.4. Tremotadlara Etkili laç Uygulamas
Benzimidazole halkas tayan ilaçlar, prazikuanteller, ivermectinler kullanlr.
Benzimidazole halkas tayan ilaçlar; albendazole, mabendazole, triclabendazole,
levamizole, fenbendazole, triclorbendazole, tiabendazole, oxfendazole’dir.
Aslnda niklozamidler sadece eritlere etkilidir ancak albendazole ve türevleri çok
geni bir parazit varln öldürmektedir.…