hab. Piorkowska B5- · PDF file 2016-07-14 · lis polarny ( Vulpes lagopus ), lis...

Click here to load reader

  • date post

    19-Jul-2020
  • Category

    Documents

  • view

    1
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of hab. Piorkowska B5- · PDF file 2016-07-14 · lis polarny ( Vulpes lagopus ), lis...

  • ROCZNIKI NAUKOWE ZOOTECHNIKI Monografie i Rozprawy

    MAŁGORZATA PIÓRKOWSKA

    Cechy funkcjonalne i wady okrywy włosowej u wybranych hodowlanych i dziko żyjących

    gatunków Canidae

    Functional traits and hair coat defects in selected species of farmed and wild canids

    INSTYTUT ZOOTECHNIKI PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY

    KRAKÓW 2015

  • M. Piórkowska

    2

    Recenzenci monografii:

    prof. dr hab. Grażyna Jeżewska-Witkowska Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie

    prof. dr hab. Olga Szeleszczuk Uniwersytet Rolniczy w Krakowie

    Praca finansowana ze środków na naukę w latach 2010–2013 jako projekt badawczy nr 12 0140 10

    Opracowanie redakcyjne mgr Danuta Dobrowolska mgr Bogusława Krawiec

  • Cechy funkcjonalne i wady okrywy włosowej wybranych gatunków Canidae

    3

    ROCZNIKI NAUKOWE ZOOTECHNIKI

    Monografie i Rozprawy

    INSTYTUT ZOOTECHNIKI PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY

    2015 KRAKÓW Nr 52

  • M. Piórkowska

    4

    REDAKCJA Redaktor naczelny – dr hab. Dorota Kowalska, prof. IZ PIB Sekretarz redakcji – mgr Magdalena Bielska Projekt okładki – Beata Barszczewska-Wojda Adres redakcji ― Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy, ul. Sarego 2, 31-047 Kraków Fot. w tekście: 1, 3 – archiwum; 2, 4–46 – Małgorzata Piórkowska © Copyright by Instytut Zootechniki PIB Druk: Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy, Zespół Wydawnictw i Poligrafii, 32-083 Balice k. Krakowa. Nakład 100 egz. PL ISNN 0137-1655 ISBN 978-83-7607-240-1

  • Cechy funkcjonalne i wady okrywy włosowej wybranych gatunków Canidae

    5

    1. WSTĘP

    Skóry futrzarskie od wieków były wykorzystywane przez człowieka ze względu na swoje właściwości użytkowe i wartość handlową. Pełniły też różne funkcje − od ochrony przed zimnem i niekorzystnymi warunkami atmosferycz- nymi, poprzez funkcję pieniądza, do oznaki władzy, dostojeństwa i elegancji. Obecnie skóry znajdują zastosowanie w produkcji konfekcji futrzarskiej, aranża- cji wnętrz czy galanterii użytkowej.

    Wraz z rozwojem cywilizacji zasoby wielu dzikich gatunków zwierząt ze względu na ich cenne futra zmniejszały się. Zaistniała potrzeba ochrony tych osobników poprzez ograniczenie terminów polowań, stworzenie rezerwatów oraz utworzenie hodowli zamkniętej, prowadzącej do ich udomowienia. Począt- kowo rozwój hodowli zwierząt futerkowych polegał na półdzikim rozmnażaniu pod częściową kontrolą człowieka, a dopiero w następnej kolejności podjęto próbę hodowli fermowej. Rezultatem tych prac było oswojenie i udomowienie zwierząt futerkowych. Wieloletnia, intensywnie prowadzona praca hodowlana na fermach sprawiła, że cechy użytkowe osobników hodowlanych znacznie różnią się od dziko żyjących. U wszystkich gatunków obserwuje się wyraźne różnice w cechach związanych z użytkowaniem produkcyjnym. Obecnie dalsze doskonalenie dotyczy przede wszystkim: jakości okrywy włosowej, umaszcze- nia, temperamentu zwierząt, masy ciała oraz wielkości skór.

    Występowanie mięsożernych zwierząt futerkowych, mających dużą ła- twość przystosowania się do różnych warunków środowiska, na rozległym obszarze doprowadziło do powstania nowych gatunków i odmian barwnych, różniących się umaszczeniem, wielkością oraz parametrami futrzarskimi skór. W stosunkowo krótkiej historii domestykacji zwierząt futerkowych szczególnie widoczne są szybko zachodzące zmiany w ubarwieniu i jakości okrywy włoso- wej tych zwierząt (Barabasz i Piórkowska, 2000; Jeżewska, 1987; Nes i in., 1988; Trybulski, 1930).

    W celu poznania i oceny produktu futrzarskiego należy najpierw poznać wszystkie jego elementy składowe i budowę, wzajemne zależności i powiązania, występujące wady i zalety oraz różnice (Blomstedt, 1987; Børsting i Therkild- sen, 1992; Piórkowska i Zoń, 2003, 2004; Rasmussen i Berg, 2000). Skóra okrywająca ciało zwierzęcia pełni wiele funkcji fizjologicznych i jest strukturą bardzo złożoną. Podstawowe walory skóry, takie jak: przepuszczalność powie- trza, właściwości absorpcyjne, duża trwałość i wytrzymałość oraz odporność na

  • M. Piórkowska

    6

    zniszczenie sprawiają, że od wieków jest to ceniony surowiec naturalny. Okrywa włosowa zwierząt futerkowych dzikich i hodowlanych wykazuje różnice w długości, grubości i budowie mikroskopowej poszczególnych rodzajów wło- sów. Zwierzęta hodowlane w stosunku do dziko żyjących są lepiej odżywione, mają większą masę ciała, a ich skóry są gęściejsze, z mniejszą liczbą uszkodzeń, o bogato zróżnicowanym ubarwieniu (Blomstedt, 1989; Cholewa, 1994; Kondo i in., 2004; Vaněk i Hanzlová, 1992).

    Długowłose zwierzęta futerkowe, do których zaliczamy lisy i jenoty, występują w stanie dzikim − w warunkach naturalnych; są także utrzymywane jako zwierzęta hodowlane. Osobniki hodowane na fermach zwierząt futerko- wych różnią się pod względem genetycznym od dzikich przedstawicieli gatunku. Dowodzą tego wyniki badań molekularnych, przeprowadzonych zarówno na lisach pospolitych (Statham i in., 2011), jak również na pozostałych hodowla- nych gatunkach psowatych, takich jak lis polarny (Norén i in., 2009) czy jenot (Ślaska i in., 2010).

    Dotychczas przeprowadzono niewiele badań, dotyczących komplekso- wej oceny wpływu czynników genetycznych i środowiskowych na właściwości parametrów fizycznych oraz histologiczno-morfometrycznych skór, z uwzględ- nieniem pochodzenia zwierząt. Dotyczy to szczególnie długowłosych zwierząt futerkowych (lisów pospolitych i jenotów), których skóry mają znaczący udział w światowym rynku futrzarskim. Dlatego też podjęto badania, których celem było porównanie poziomu wybranych cech funkcjonalnych układu powłoko- wego u zwierząt hodowlanych i dziko żyjących, aby określić zależności i różnice między parametrami skór futrzarskich oraz stwierdzić, w jakim kierun- ku przebiegał proces przekształcenia cech układu powłokowego w wyniku domestykacji.

  • Cechy funkcjonalne i wady okrywy włosowej wybranych gatunków Canidae

    7

    2. PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

    2.1. Stan hodowli i produkcji mięsożernych zwierząt futerkowych Spośród hodowlanych mięsożernych zwierząt futerkowych największe

    znaczenie w globalnej produkcji skór mają norki i lisy polarne, mniejsze zaś – lisy pospolite i jenoty. Światowa produkcja skór norek w 2011 r. wynosiła 53,2 mln szt. Głównymi producentami były kraje skandynawskie (35% produkcji, 18,6 mln skór) i Chiny (25%, 13,5 mln), następnie kraje Europy Środkowo- Wschodniej (24%, 12,8 mln), Ameryka Północna (11%, 5,7 mln) oraz Rosja (5%, 2,6 mln) (www.cfc.dk; www.ec.europa.eu; www.kopenhagenfur.com).

    Na podstawie tych danych oraz plenności norek można przypuszczać, że w 2011 r. światowe pogłowie tych zwierząt wynosiło około 10,5 mln szt. (w tym: 3,6 mln w krajach skandynawskich, 2,6 mln w Chinach i 2,5 mln w krajach Europy Środkowo-Wschodniej).

    W 2007 r. światowa produkcja skór lisów pospolitych, polarnych i jeno- tów wynosiła 5,1 mln szt. Największymi producentami były Chiny (49% pro- dukcji) i kraje skandynawskie (43%). Polska z produkcją na poziomie 200 tys. szt. znalazła się na trzecim miejscu pod względem liczby uzyskanych skór. Stanowiło to 4% światowej produkcji skór zwierząt z rodziny Canidae (Varis, 2008). W tym samym roku w Rosji pozyskano dwa razy mniej skór.

    W kolejnym 2008 r., w porównaniu z poprzednim, produkcja chińska zmniejszyła się w przypadku norek o 40% (z 18 do 12 mln skór), lisów o 30% (z 2,5 do 1,8 mln), a jenotów o 70% (z 15 do 4,5 mln). Według analityków, na obniżenie produkcji miał wpływ wzrost kosztów utrzymania zwierząt, a zwłasz- cza kosztów karmy (www.efba.eu; Varis, 2008).

    Łączna produkcja skór lisów pospolitych, polarnych i jenotów na świe- cie w 2009 r. wynosiła 3,7 mln szt. Głównymi producentami były kraje skandy- nawskie z produkcją na poziomie 1,9 mln skór (53%) i Chiny (1,5 mln, 41%). Udział Polski i Rosji w produkcji skór lisów był na tym samym poziomie i wynosił po 3%, tj. po 100 tys. szt.

    W 2010 i 2011 r. światowa produkcja skór długowłosych zwierząt futer- kowych (lisy i jenoty) była na tym samym poziomie i wynosiła po 3,7 mln szt., a największymi producentami były Skandynawia (2,0 mln skór, 54% produkcji) i Chiny (1,4 mln, 38%). Udział Polski w produkcji globalnej skór, wraz

  • M. Piórkowska

    8

    z krajami bałtyckimi wzrósł do 5%, a w Rosji utrzymał się na poziomie 3% (www.efba.eu; www.kopenhagenfur.com; sagafurs.pl).

    Ze względu na brak danych, dotyczących liczebności pogłowia poszcze- gólnych gatunków mięsożernych zwierząt futerkowych w Europie, niekiedy wykorzystuje się dane aukcyjne do szacowania przybliżonej liczby samic stada podstawowego omawianych gatunków. Na podstawie informacji o sprzedaży skór w sezonie (Saga Furs i Kopenhagen Fur) oraz plenności poszczególnych gatunków zwierząt futerkowych oszacowano, że w 2009 r. liczba samic stada podstawowego norki wynosiła 6,1 mln, lisa polarnego – 430 tys., lisa pospolite- go – 83 tys. i jenota – 28,8 tys. szt