DÜNYA KLASİKLERİ

Click here to load reader

  • date post

    07-Nov-2021
  • Category

    Documents

  • view

    0
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of DÜNYA KLASİKLERİ

Öteki BenDÜNYA KLASKLER ÖTEK BEN FYODOR MHAYLOVÇ DOSTOYEVSK (1821-1881): RUS ROMANCI VE ÖYKÜ YAZARI. ÇOCUKLUU SARHO BR BABA LE HASTA BR ANNE YANINDA GEÇT. OKULU BTRDKTEN SONRA EDEBYATLA URAMAK ÇN ASKERLKTEN AYRILAN YAZAR, ÇAR 1. NKOLAY’IN BASKICI YÖNETMNE KARI REFORM HAREKETLERNE KATILDI. DAM EDLMEKTEN SON ANDA KURTULMASI, DOSTOYEVSK’NN ÜZERNDE DERN ZLER BIRAKTI. VREMYA VE EPOHA ADLI K DERG ÇIKARDI. NSANIN Ç DÜNYASININ EN GZL KÖELERN USTACA ANLATAN YAPITLARIYLA 20. YY. ROMAN ANLAYIINI DERNDEN ETKLEYEN YAZARIN ÖNEML ESERLERNDEN BAZILARI; LK ROMANI NSANCIKLAR, BEYAZ GECELER, EZLENLER, ÖLÜLER EVNDEN ANILAR, KUMARBAZ, KARAMAZOF KARDELER VE BUDALA’DIR. EDTÖR VEYSEL ATAYMAN: 1941’DE STANBUL’DA DODU. STANBUL ÜNVERSTES’NDE ALMAN DL VE EDEBYATI VE FELSEFE ÖRENM GÖRDÜ. STANBUL ÜNVERSTES MÜTERCM TERCÜMANLIK BÖLÜMÜNDE UZUN YILLAR DERS VERD. HALEN AYNI BÖLÜMDE YÜKSEK LSANS DERSLERNE GRMEYE DEVAM ETMEKTEDR. FELSEFE, SNEMA VE EDEBYAT ALANINDA ÇOK SAYIDA MAKALE, DERLEME VE TELF KTABI YAYINLANDI. ÖZELLKLE SNEMA HAKKINDAK ÖNCÜ DEERLENDRMELER NEDENYLE HATIRI SAYILIR BR HAYRAN KTLESNE SAHP OLAN ATAYMAN, ÇETL YERLERDE VERD SEMNERLERLE OKURLARIYLA TEMASINI HEP SICAK TUTTU. BORDO SYAH YAYINLARI’NIN DÜNYA KLASKLER EDTÖRLÜÜ GÖREVN YÜRÜTTÜÜ SIRADA ÇOK SAYIDA DÜNYA KLASNE EDEBYAT SOSYOLOJS ÇERÇEVESNDE ÖNSÖZLER VE NOTLAR YAZDI. YÜZE YAKIN ÇEVRS YAYINLANDI. 2009 YILINDA DL DERNE TARAFINDAN TÜRKYE’NN EN PRESTJL ÇEVR ÖDÜLLERNDEN BR OLAN ÖMER ASIM AKSOY ÖDÜLÜ’NE LAYIK GÖRÜLDÜ. ÇEVREN GÜNAY KIZILIRMAK: 1981’DE HAYMANA’DA DODU. 1994 YILINDA ALESYLE BRLKTE KUZEY KAFKASYA’DAK ADIGEY BÖLGESNE YERLET. ORTA ÖRENMN BURADA TAMAMLADIKTAN SONRA ADIGEY DEVLET ÜNVERSTES’NDE RUS FLOLOJS OKUDU. ÜNVERSTEDEN SONRA EDEBYAT ÇEVRLERYLE URATI. 2006 YILINDAN BU YANA ANKARA’DA YAIYOR. ÇEVRD KTAPLAR ARASINDA PUKN’DEN YÜZBAININ KIZI, DOSTOYEVSK’DEN ÖTEK BEN, GOGOL’DEN ÖLÜ CANLAR, TURGENYEV’DEN BABALAR VE OULLAR, ÇEHOV’DAN SEÇME ÖYKÜLER, TOLSTOY’DAN HACI MURAT VARDIR. REDAKSYON SÜLEYMAN ASAF: 1950’DE STANBUL’DA DODU. SAINT BENOIT LSES’N BTRDKTEN SONRA FRANSA’DA ÖRENM GÖRDÜ. ODA YAYINLARI ÇN FRANSIZCA ÇEVR YAPTI. GELM HACHETTE ANSKLOPEDS YAYIN KURULU ÜYEL GÖREVNDE BULUNDU. RADKAL VE CUMHURYET GAZETELER VE AYRINTI, CAN, NKILAP VE BORDO SYAH YAYINEVLER ÇN REDAKSYON VE DÜZELT YAPTI. TÜRKÇE REDAKSYON YÜKSEL ÖZBEK: 1948’DE DODU. MLLYET, RADKAL, GÜNE, GÜNDEM, AKAM ’IN DA ARALARINDA OLDUU ÇETL GAZETELERDE REDAKTÖRLÜK VE EDTÖRLÜK YAPTI. U AN BR NTERNET GAZETESNDE YAYIN YÖNETMENL GÖREVN SÜRDÜRMEKTEDR. TASHH ESEN GÜRAY: 1961’DE STANBUL’DA DODU. STANBUL ÜNVERSTES ESK TÜRK DL VE EDEBYATI BÖLÜMÜNDEN MEZUN OLDU. 1978 YILINDAN BER YAYINCILIK SEKTÖRÜNDE DÜZELTMEN OLARAK ÇALIMAKTADIR. GELM YAYINLARI, SABAH KTAPLARI VE TURGUT YAYINCILIK’TA UZUN YILLAR ÇALITI. BORDO SYAH DIINDA -KÜLTÜR YAYINLARI VE CUMHURYET KTAPLARINA DA DIARIDAN DÜZELTMENLK YAPMAKTADIR. YAYINCI SERTFKA NO 15553 ISBN 978-605-4439-27-0 BASIM TARH: STANBUL – TÜRKYE 2011 BS YAYIN BASIM DAITIM REK. ORG. SAN. TC. LTD. T. FATH CADDES ALAYBEY SOKAK NO: 28/B ZEMN KAT MERTER – GÜNGÖREN – STANBUL / TÜRKYE TEL: (0212) 505 99 70 (pbx) FAKS: (0212) 505 99 75 MERTER V. D. 187 061 1123 e-mail: bs.yayin@gmail.com BASKI: EZG MATBAACILIK SANAY TCARET LTD. T. SANAY CAD. ALTAY SOK. NO:10 ÇOBANÇEME/YENBOSNA-ST. TEL: (0212) 452 23 02 - 654 94 18 FAKS: (0212) 654 94 13 HALKALI V. D. 3840046734 e-mail: ezgimatbaa@gmail.com TÜM HAKLARI BS YAYIN BASIM DAITIM REKLAM ORGANZASYON SANAY TCARET LTD. T’NE ATTR.
ZNSZ KOPYALANAMAZ, ÇOALTILAMAZ, KULLANILAMAZ.
ROMAN
FYODOR MHAYLOVÇ DOSTOYEVSK (D. 11 Kasm 1821, Moskova – Ö. 9 ubat 1881, Petersburg) Rus romanc ve öykü yazar. nsann iç dünyasnn en gizli köelerini ustaca anlatan eserleriyle 20. yüzyl roman anlayn derinden
etkilemitir. Babas Yoksullar Hastanesi’nde çalan eski bir ordu cerrah, annesi ise bir tüccarn kzyd. Çocukluu, zorba ve çou zaman
sarho bir babayla hasta bir anne arasnda geçti. On be yandayken annesini yitirdi, kat disiplinli Petersburg Mühendislik Okulu’na gönderildi. 1839’da aniden babasn kaybeden yazar, okulu bitirdikten hemen sonra edebiyatla uramak için askerlikten ayrld.
1846’da yazd ilk roman Bedny Lyudi’yi (nsancklar) bir arkada araclyla ünlü edebiyat eletirmeni Vissarion Belinski’ye gönderdi. Dostoyevski’nin, roman kahramannn gizli dünyasn yanstmadaki ustaln öven eletirmen, onun, gelecekte büyük bir yazar olabileceini belirtti. lk yaptyla kazand ünden sonra girdii edebiyat çevrelerinde kiisel görünümüyle etkili olmay baaramayan yazar, alk olmad bu toplumsal ortamdan kaçmak için edebiyat çalmalarn sürdürdü ve Dvoynik’i (Öteki; 1846) yazd; ancak, bu roman, Belinski’nin desteini yitirmesine neden oldu. Ardndan gelen Hazyayka (Ev Sahibesi;1847), Byelie noçi (Beyaz Geceler; 1848) ve Slaboye Sertze (Bir Yufka Yürekli; 1848) adl eserleri de umduu ilgiyi uyandrmad.
Çar I. Nikolay’n baskc yönetimine kar reform hareketlerine katlan Dostoyevski, 1847’den sonra Mihail Petraevski’nin evinde düzenlenen haftalk toplantlara katlmaya balad. Çarlk yönetimi, Nisan 1849’da, Petraevski Grubu üyelerinin tutuklanmasn emretti. Uzun bir soruturmann ardndan, Dostoyevski’nin de aralarnda bulunduu yirmi bir kiinin kuruna dizilmesine karar verildi. dam hazrlklar srasnda, cezalarn indirildiine ilikin Çarlk ferman geldi. Yaad korku dolu anlar, yazarda silinmez izler brakt. Dostoyevski’nin ölüm cezas, Sibirya’nn Omsk bölgesinde dört yl ar hapse ve er rütbesiyle dört yl askerlik hizmetine çevrildi. 1854’te serbest kaldktan sonra Sibirya’nn Semipalatinsk kasabasnda askerlik hizmetine balad; bu dönemde yazd Dyadyukin Son (Amcamn Rüyas; 1859) ve Selo Stepançikovo i evo obitateli (Stepançikovo Köyü; 1859) ile edebiyat hayatna geri döndü. Dostoyevski, eletirmenlerin ilgisini çekmeyen bu iki kitaptan ksa bir süre sonra Petersburg’a geldi; kardeiyle birlikte Batllama ve Slavclk akmlarn uzlatrmay amaçlayan Vremya dergisini çkarmaya balad. Vremya’da yaymlanan Zapiski iz myortvogo doma (Ölüler Evinden Anlar; 1861-62) derginin tannmasn salad gibi, yazarn eski ününü de canlandrd. Dostoyevski’nin hapishane hayatnn canl bir anlatm olan roman, Turgenyev ile Tolstoy’un övgüsüyle karland. Yine Vremya’da yaymlanan Unijennye i oskorblyonnye’de (Ezilenler; 1861) ailesine ve geleneklere ramen sevdii adama kaçan bir kadnn öyküsünü anlatt; eletirmenlerin kzgn tepkilerine hedef oldu. Ancak kitap, okuyucu kitlelerince beenildi. Dergiden salad gelirle 1862 yaznda hayalini kurduu yurtd gezisini gerçekletirme olana bulan Dostoyevski, Fransa, ngiltere ve talya’y kapsayan bu ksa süreli gezinin etkisiyle Zimniye zametki o letnih vpeçatleniyah (Yaz zlenimleri Üzerine K Notlar; 1863) adl makalesini yazd. Çarlk yönetimi ayn yl Vremya’y kapatnca, ertesi yl kardeiyle birlikte Epoha adl bir dergi çkard ve ilk saysnda Zapiski iz podpolya (Yeraltndan Notlar; 1864) adl roman yaymlanmaya baland. 1864 ve 1865 yllar Dostoyevski için zorluklarla geçti. Karsn ve kardeini kaybetti, borca batm dergisini kapatt. Alacakllarnn hapis tehditleri üzerine bir yayncdan avans alarak Avrupa’ya gitti. Rusya’ya döndükten sonra hzl bir çalma temposuyla 1866’da Prestupleniye i nakazaniye (Suç ve Ceza) ve kumar tutkusunu ve ak-nefret ilikisini iledii grok (Kumarbaz) adl romanlarn yazd.
Dostoyevski, 1867’de yeniden yurtdna çkarak dört yl ülkesinden uzakta kald. Yoksulluk içindeki ar yaam koullar altnda, yine bir bayapt olan ve Rus basnnda yer alan bir cinayet davasndan yola çkarak yazd diot’u (Budala; 1868-69) yaymlad. Ardndan, Veçni muj (Ebedi Koca; 1870) ve Besi (Ecinniler; 1872) geldi.
Dostoyevski, Grajdanin adl haftalk bir dergiye yazd köe yazlarn Dnevnik pisatelya (Bir Yazarn Günlüü; 1873-81) balyla 1876’da ayr bir yayn olarak çkarmaya balad. 1875’te yazd Podrostok (Delikanl), evlilik d bir çocuun, babasnn sevgisini kazanabilmek için gittii Petersburg’daki serüvenlerini anlatr. Dostoyevski Bratya Karamazovi’yi (Karamazof Kardeler; 1879-80) yazmaya baladnda artk ülke çapnda tannan ünlü bir yazard. Romanda, çkarc bir babann her biri ayr annelerden olma dört olunun sevgi, nefret, günah ve tutkular etrafnda süren inanç arayn, Tanr’ya ulama çabalarn temel ald. 1881’de ölen Dostoyevski, günümüzde de en çok okunan yazarlar arasndadr.
ÖNSÖZ Öteki Ben ilk olarak, 1846 ylnda Oteçestvennye Zapiski (Yurttan Notlar) dergisinin 2. saysnda “Bay Golyadkin’in Maceralar”
alt bal ile ve F. Dostoyevski imzasyla yaymland. nsancklar isimli ilk romann bitiren Dostoyevski, 4 Mays 1845 tarihli mektubunda aabeyine unlar yazyordu: “Eer ilk roman
oturursa, kafamda edebiyat dünyasndaki yerimi salamlatracak birçok yeni düünce var.” te bu düüncelerden birinin de, Öteki Ben öyküsü ile ilgili olduunu sanyoruz. Ne var ki, Dostoyevski’nin kendi sözlerine baklrsa, bu öyküyü yazmaya daha sonra, yani 1845 “yaznda”, “Belinski’yle[1] tanmasndan sonra” balad (Bir Yazarn Günlüü, 1877, Kasm. 1. Bölüm, 2. paragraf). 9 Haziran’da Petersburg’dan Revel’e gelip, yaz aylarn aabeyi M. M. Dostoyevski ve ailesiyle birlikte geçiren yazar, eylül balarnda kaleme ald bir
mektuptan da anlald üzere, yannda kald süre boyunca, aabeyi ile kitaba dair düüncelerini paylam, ona bitirdii bölümleri okumutu. Söz konusu mektupta kendisini “gerçek bir Golyadkin” olarak niteleyen Dostoyevski, aabeyine “hemen yarn”, Öteki Ben ile ilgileneceini yazyordu. Birlikte geçirdikleri zamann son dönemlerinde çalmasna verdii aray kastederek de, bu yavaln öyle açklyordu: “Can skntm, Golyadkin’in iine yarad. ki düünce ve yeni bir tez dodu.”
1845 yaznda balayan çalma, bütün sonbahar ve k ba boyunca sürdü. Dostoyevski’nin nsancklar’dan sonraki romann sabrszlkla bekleyen Belinski, yazarn sözlerine göre, “45 sonbaharnn bandan beri bu yeni çalmayla çok ilgileniyor”du.
8 Ekim 1845 tarihinde Dostoyevski aabeyine unlar yazd: “Yakov Petroviç, Golyadkin karakterine sonuna kadar bal kalyor. Alçan teki o, yanna yaklamak mümkün deil; hazr olmadn, imdilik ite öylesine bann çaresine baktn, eer çok gerekirse – neden olmasn– kendisinin de pek tabii baarabileceini öne sürerek, bir adm olsun ileri gitmeyi reddediyor. Hem o da herkes gibidir, gerçi imdi öyle kendi halinde, ama bakmayn, aslnda herkes gibidir o da. Hem ona ne ki! Alçak! Gerçek bir alçak! Kasm ortalarndan önce kariyerine son vermeye kesinlikle yanamyor. Beyefendiyle çoktan anlat bile ve herhalde –neden olmasn– istifasn vermeye de çoktan hazr. Beni, yani yazarn ise, son derece güç bir duruma düürüyor. … Belinski, kitab bitirmem için sktrp duruyor. Bütün edebiyat dünyasn haberdar etti bu kitaptan ve imdiden Krayevski’ye satt saylr…”
te bu sralarda ünlü eletirmen Belinski, Dostoyevski’yi Yurttan Notlar’n yaymcs Krayevski ile tantrd. Dostoyevski, “yaklamakta olan 46 ylnn ilk aylarnda” öyküyü kendisine teslim etmek üzere Krayevski ile anlat.
Aabeyine (ve belli ki Krayevski’ye de) verdii bu söze ramen yazar, öyküsünü 15 Kasm’a kadar yetitirmeyi baaramad. 16 Kasm tarihli mektubunda M. M. Dostoyevski’ye unlar yazyor: “Golyadkin hâlâ bitmi deil. Oysa ki 25’ine kadar bitmesi gerek…. Golyadkin gerçekten mükemmel oluyor, bu benim chef-d’oeuvre’üm[2] olacak.” Ne var ki öykü, 25 Kasm’da da bitmedi. Bu kitap üzerinde 28 Ocak 1846 tarihine kadar çalt Dostoyevski, yani neredeyse Yurttan Notlar’da kitap olarak yaymlanaca günlere kadar.
Söz konusu kitap 4 gün sonra yaymland (1 ubat). Dostoyevski, kitabn çkt gün aabeyine unlar yazd: “… son ana, yani 28’ine kadar benim alçak Golyadkin’i yazmaya devam ettim. Korkunç! te insann yapt hesap ancak bu kadar tutuyor: Austosa kadar bitirmeyi istemitim, ubata kadar yazdm.” öyle devam ediyor: “Golyadkin bugün çkyor. Daha iki gün önce yazyordum onu oysa. Yurttan Notlar’da 22 sayfa olarak yaymlanacak. Golyadkin, nsancklar’dan on gömlek üstün. Bizimkiler, Ölü Canlar’dan beri Rusya’da böyle bir eyin yazlmadn söylüyorlar, dâhiyane bir eser olmu ve daha neler neler! … Gerçekten de Golyadkin’de iyi i baardm.”
1845 Aralk aynn banda, henüz öykü tamamlanmadan, Dostoyevski, . S. Turgenyev[3] ve Belinski’nin derneine üye baka edebiyatçlarn huzurunda, “Öteki Ben”in ilk bölümlerini okudu.
“… 1845 Aralnn banda,” diye yazyor, “Belinski, öykünün hiç deilse bir iki bölümünü kendilerine okumam için srar etti. Hatta srf bunun için bir akam toplant düzenledi (ki böyle eyleri pek yapmazd) ve yaknlarn çard. Hatrlyorum, toplantda van Sergeyeviç Turgenyev de vard, okuduklarmn yalnzca yarsn dinledi, övdü ve gitti, korkunç acelesi vard. Okuduum üç ya da dört bölüm Belinski’nin fevkalade houna gitti (ki bu kadarna layk deillerdi). Fakat Belinski öykünün sonunu bilmiyordu ve nsancklar’n etkisi altndayd” (Bir Yazarn Günlüü, 1877, Kasm. 1. Bölüm, 2. paragraf).
Yaymlanm Öteki Ben’in, Belinski ve çevresinde yaratt hayal krkl, yazarn, eserini tekrar deerlendirmesini gerektirdi. Dostoyevski, 1 Nisan 1846 tarihli mektubunda bu konuda aabeyine unlar yazyordu: “Bana en çok sknt veren ey de, bizimkilerin, Belinski ve dierlerinin, Golyadkin yüzünden benden honut olmaylar. lk tepkileri, hesapsz bir hayranlk olmutu, cokuyla konuup, tarttlar. kinci tepkileri ise eletiri oldu; sanki anlamlar gibi, hem bizimkiler hem de okurlar, Golyadkin’in okunamayacak kadar skc, uyuuk ve uzun olduunu düünüyorlar. Ama hepsinden komik olan, herkesin, bir yandan bu uzunluk için bana kzarken, bir yandan da öyküyü harl harl ve defalarca okuyor olmalar (…) Bana gelince, bir an için umutsuzlua bile kapldm (…) Beklentileri boa çkardm ve büyük bir i olabilecek bir eseri mahvettiim düüncesi beni öldürüyordu. Golyadkin’den soudum. Birçok yeri aceleye geldi öykünün, yorgunluk halinde yazld. lk yars, ikinci yardan daha iyi oldu. Öyküde, son derece parlak sayfalarn yan sra ie yaramaz, berbat yerler var; insann içi bulanyor, okumak istemiyor. te bu yüzden bir süre cehennemde gibi yaadm, çektiim acdan dolay hastalandm.”
Öteki Ben hakkndaki olumsuz yorumlar, Dostoyevski’yi daha 1846 Ekim’inin balarnda, öyküyü düzeltme düüncesine itti. Bu fikrini ekim sonundaki bir mektubunda aabeyiyle de paylat (“… nsancklar’ ve düzeltilmi Öteki Ben’i ayr ayr kitaplar halinde yaymlamaya karar verdim.”) Ne var ki Dostoyevski’nin bu projesi gerçekleemedi, 26 Kasm 1846 tarihli mektubunda, bu planlarn “suya dütüünü ve gerçekleemediklerini” yazyordu. Belli ki yazarn öyküye olan yaklam da o zamanlar tam bir belirginlie kavumamt, okur, tepkilerinin etkisi altnda deiip duruyordu. Nitekim 1847 ubat’nda aabeyine unlar yazyordu: “Golyadkin hakknda gizliden (ve birçok kiiden) öyle söylentiler duyuyorum ki, kâbus dorusu. Bazlar, bu eserin tam bir mucize olduunu ve anlalmadn söylüyor. Öykünün gelecekte çok önemli bir rol oynayacan söyleyenler var. Eer hayatm boyunca yalnzca Golyadkin’i yazm olsaymm bile yetermi bana, hatta birçoklar için Dumas’dan bile ilgi çekiciymi bu kitap.” Öteki Ben’in düzeltilmesinden 1847 Nisan’nda bir kez daha söz etti mektuplarnda yazar. Ne var ki, Petraevski’lilerin[4] davas yüzünden tutuklan, bu planlar altüst etti. Projesine ancak Sibirya sürgününün bitiminde, yani 1859 ylnn sonbaharnda, Tver’de dönebildi. Yine burada yazd 1 Ekim 1859 tarihli mektupta Dostoyevski aabeyine, toplu eserlerinin son basmna, tamamyla yenilenmi Öteki Ben’i de alma isteinden söz ediyor, öykünün son halini aralk
aynda sansür komitesine teslim etmeyi hayal ettiinden bahsediyordu. Ne var ki, 9 Ekim’de Dostoyevski, aabeyine içinde Öteki Ben’in ad geçmeyen, yeni ve artk kesinlemi bir proje yolluyor, öyküsüyle ilgili olarak unlar yazyordu: “Öteki Ben’i çkardm, onu daha sonra, eer baarl olursam, ayr olarak, tamamen deitirerek ve bir önsöz eliinde yaymlayacam.”
Toplu eserlerinin 3. cildini hazrlayan Dostoyevski, ancak 1866 ylnn yaz ve sonbaharnda, sonunda uzun zamandr hayalini kurduu Öteki Ben düzenlemesini gerçekletirdi. Kitaba yeni konular dahil etme düüncesinden vazgeçen (ve belli ki yeni konularn kitabn sanatsal bütünlüünü bozacana karar veren) Dostoyevski, bunun yerine, mevcut öykünün ana çizgilerini biraz daha belirgin hale getirmeye karar verdi. Öyküde hareketi yavalatan, okurun dikkatini, kitapta ilenen balca sosyal, ahlaki ve psikolojik problemlerden uzaklatran birçok epizotu[5] eledi (örnein, ötekinin “bakasnn yerine geçmesi” ile ilgili oldukça ayrntl Golyadkin monologlarn, kahramann “bana buyrukluk”la ilgili iç dökmelerini, iki Golyadkin arasnda geçen birçok diyalou, Golyadkin’in Vahrameev’le yazmalarnn bir bölümünü öyküden çkard, olaylarn çözümlendii son bölümü deitirdi vs.). Belinski ve dier eletirmenlerin tavsiyelerine uyan Dostoyevski öyküyü, okuyucunun kavrayn zorlatran çok sayda tekrardan temizlemeye çalt.
nsancklar gibi, Öteki Ben de birçok anlamda, Gogol’ün sanatsal dünyasyla, onun Petersburg Öyküleri’ne özgü iirsellikle bantl bir eserdir. Yazar hayattayken öyküyü inceleyen eletirmenler de bunun altn çiziyorlard. Öyküde ele alnan balca konular – yoksul memurun kendisinden daha zengin, hiyerari merdiveninde ondan daha yüksek bir basamaa oturtulmu rakibiyle, “beyefendinin” kz için giritii eitsiz savata urad yenilgi ve kahramann akl kayb– Bir Delinin Günlüü’ndeki benzeri olaylarn dolaysz bir tekrar gibidir. Öykünün dier ana konularndan biri olan, kahramann fantastik ikiziyle karlamas (çekirdek halinde de olsa), yine bir Gogol[6] öyküsü olan Burun’da bulunmaktadr. Öyküdeki baz epizotlar, belli ki kastl olarak, ironik[7] Gogol tonlarna boyanmtr (örnein, birinci bölümde kahramann, ua Petruka ile araba hakknda yapt konuma, “Evlilik”in ilk sahnelerini hatrlatrken, dördüncü bölümün bandaki balo anlatm, Gogol’ün mizahi tarzna sadk kalnarak yazlmtr, Ölü Canlar’n birinci bölümünde valinin evinde verilen baloyla karlatrlabilir).
Golyadkin de, Gogol memurlar gibi, Senkovski’nin Okuyanlara Kütüphane ve Bulgarin’in Severnaya Pçela (Kuzey Ars) dergilerinin sk bir takipçisidir. Bu dergilerden, Cizvitler[8] ve bakan Villesle, Türk gelenekleri, Arap emirleri, Muhammed peygamber (Okuyanlara Kütüphane’nin yayncs O. . Senkovski, Arap dünyasn aratran bir bilim adamyd ve dergisinde Dou’yla ilgili yazlar yaymlard), “anormal bir güce sahip boa ylan”, Petersburg’a sadece Letniy Sad’n parmaklklarna bakmak için gelen iki ngiliz vs. ile ilgili, okur kitlesi tarafndan en çok sevilen ve konuulan konular hakknda bilgi edinmitir. Golyadkin monologlarn kullanarak, küçük burjuva beenilerine hitap eden Severnaya Pçela ve Okuyanlara Kütüphane dergilerini alaya alan Dostoyevski, bir Gogol geleneini sürdürerek, “paçavra”-insan’n ruh dünyas ile ilgili balca konusunu, Senkovski’nin ve Bulgarin’in yaynlarna kar ironik çklarla biraraya getirmitir.
Öyküdeki birçok kahramann isimleri (Petruka, Karolina vanovna, Bay Bassavryukovlar vd.), gizli anlamlar içeren adlandrmalar (Golyadkin) ya da kulaa ho gelmeyen seslerin özellikle bir araya getirilmesiyle (Prenses Çevçehanova) oluturulmu soyadlar da, bir Gogol geleneinin yansmasdr.
Gogol’e ball bir yana Dostoyevski, öyküsünü trajik-fantastik bir boyuta tayor, olaylarn geliimine, Gogol’de görülenden çok daha iddetli bir dinamizm kazandryor; bunu, kahramann ve anlatcnn bak açlarn yaknlatrarak, olaylar, ba kahramann sarslm, son derece tedirgin hayal gücünün o fantastik krlma noktasndan göstererek yapyor. Yalnzca gerçek olaylar deil, Golyadkin’in “bilincinin roman” da öykünün konusu haline geliyor.
Dostoyevski daha nsancklar’da, yüksek memur tabakas tarafndan, kirli, lime lime olmu bir “paçavra”ya çevrilen bireyin, insanca haklarnn bilincini tüm basklara ramen korumasn, bunu çou zaman hastalkl bir alnganlk ve evham eklinde da vurmasn ve bu “paçavra”-insann “gururu” gibi konular ilemiti. Bu konular Golyadkin’in delirme öyküsünde derin, psikolojik bir incelemeye tabi tutuluyor. Yara bere içinde kalan “gurur”, kahramannn zihninde, giderek güçlenen bir takip edilme kuruntusunu douruyor, en sonunda da bilincinin derinliklerinden, kendisiyle alay eden, ondan, yalnzca memur hiyerarisindeki yerini deil, ayn zamanda kiiliini de çalan, acmasz bir ikizin abartl, itici hayali çkyor ortaya.
Sekizinci dereceden memuriyet rütbesi kendisinden esirgenmi, bir zamanlar velinimeti olan adamn evinden dlanm Golyadkin, onu “paçavraya” çevirmekle tehdit eden, dümanlarla dolu dünya karsndaki korunmaszln hissediyor, memuriyet yaantsnn dnda “ayr” bir insan olduu ve en azndan özel hayatnda kimseye davranlar konusunda rapor vermesinin gerekmedii bilincine tutunmaya çalyor. Ama asl burada bekliyor onu komik ve aalayc yenilgi. Kahraman, kendi kiilii tarafndan aldatlyor, çevresini kuatan “alçak”lara ve “entrikac”lara kar koymada baarsz, dayanksz, hayali bir snak olduu ortaya çkyor bu kiiliin.
“Öteki”nin, kahramann yerini almas, peini bir türlü brakmayan uursuzluk gibi konular, folklorik kökenlidir. Fakat Dostoyevski’nin öyküsünde bu konular son derece karmak bir ekilde yeniden yorumlanmtr (ayn Gogol’ün Burun öyküsünde, ayrca Dostoyevski’den önce ve sonra yaam dier Rus ve Batl yazarlarn eserlerinde olduu gibi, örnein E. T. A. Hoffman).[9]
Yazarla Öteki Ben’in baslmasndan sonra, 1846 Mays’nda tanan doktor S. D. Yanovski, Dostoyevski’nin o yllarda “beyin ve sinir sistemi hastalklar, ruhsal hastalklar ve kafatasnn Gall’in[10] eski, ama hâlâ kullanlan sistemine göre geliimi” hakknda özel tp literatürüne olan ilgisini anmsyordu. Öteki Ben’de kendisini belli eden bu ilgi, birçok uzman psikiyatrn da defalarca kez altn çizdikleri
gibi, Dostoyevski’nin, ruhsal bozukluklarn kimi belirtilerini son derece doru bir ekilde yanstmasn salad. Dostoyevski, Golyadkin’in sinirsel dalmn, yanl kurgulanm toplum düzeninde varolmaya çalan bireyin, sosyal ve ahlaki deformasyonunun bir sonucu olarak gösteriyor. Bireylerin toplum içinde yalnzlap, birbirlerinden ayr dümelerinin, korunmasz brakllarnn eletirisi, modern toplumsal ilikilerin, kiinin ruhsal dünyas üzerindeki olumsuz etkilerini ortaya koyma çabas, Öteki Ben’i, 1830-1840’l yllarn sosyalist-ütopist düünceleriyle birletiriyor.
Öteki Ben’in bir edebiyat eseri olarak baarszln kabul eden, fakat öyküyü batan sona deitirmekten vazgeçen Dostoyevski, bu eserinin, sonraki yllarda ele alaca birçok konuya hazrlk olarak deerlendirilebileceinin altn çiziyordu. 1877 ylnda Bir Yazarn Günlüü’ne unlar yazyor: “Bu öyküm gerçekten baarszla urad, ama yine de düüncenin kendisi son derece aydnlkt ve edebiyat yaantm boyunca bu düünceden daha ciddi hiçbir ey üretmedim. Ne var ki eklen kesinlikle baarsz bir öykü oldu bu. … Eer bu düünceyi imdi ele alm olsaydm ve tekrar yazya dökmem gerekseydi, tamamen farkl bir ekle oturtmak isterdim; gel gör ki 46 ylnda bu ekli yakalayamadm ve öykünün üstesinden gelemedim.”
Golyadkin’i “balca yeralt tiplemesi” olarak nitelendiren Dostoyevski, Öteki Ben’le balayan ve sonraki eserlerinde tekrar ele ald konular da ortaya koydu. Öteki Ben’de bir tasar halinde bulunan, Golyadkin’in ruhsal “yeralt” konusu, Dostoyevski’nin düünsel ve sanatsal evriminin sonraki dönemlerinde, Yeraltndan Notlar’da ve 1860-1870 yllarnda yazd romanlarda (bkz. Karamazof Kardeler; “van Fyodoroviç’in Kâbusu” isimli bölümde van’n eytanla konutuu sahne) derinlemesine incelendi ve farkl bir yorum kazand. Öykünün merkezinde bulunan ikizlik konusu ise, daha baya psikolojik “öteki”lerin habercisi oldu (bunlar, kimi özellikleriyle ba kahramana benzerken, kimi özellikleriyle de onun tam tersini oluturan “öteki”lerdir). Bu “öteki”ler genellikle, Dostoyevski’nin en büyük romanlarnda, ba kahraman çevrelerler (Suç ve Ceza’da: Raskolnikov-Lujin-Svidrigaylov; Karamazof Kardeler’de: van- Smerdyakov-eytan vb.)
Dostoyevski’nin 1859-1861 yllarnda yaratt eserler, eletirmenlerin, yazarn ilk sanat yllarna olan ilgisini tekrar canlandrd. Bunun bir yansmas da, Dobrolyubov’un[11] “Ezilmi nsanlar” (1861) isimli makalesidir. Golyadkin’in akl kaybn, kendisini küçümseyerek kiiliinden eden gerçeklie kar “paçavra” insann “olabilecek en karanlk protestosu” olarak nitelendirmesine ramen Dobrolyubov, ilk kez, öykünün merkezi konusunu, “zayf, karaktersiz ve eitimsiz bir adamn, ürkek bir dürüstlük ile entrikalara kar platonik bir eilim arasnda ikiye bölünüü, bu bölünme sonucunda da zavall aklnn ykma uray” olarak belirledi. Bu balamda Dobrolyubov, Öteki-Golyadkin’i, çevredeki gerçek entrikaclarn elde ettikleri baarnn etkisiyle, kahramann zihninde doan o ürkek ve kararsz hayallerin psikolojik bir izdüümü olarak niteledi: “…ksmen ürkeklii, ksmense bir köeye skm ahlak duygusundan arta kalanlar, icat ettii kurnazlklar ve alçaklklar gerçekletirmesine engel oluyor,” diyordu Dobrolyubov, “ve hayal…