Coğrafi kəşflərin tarixi

of 284 /284
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİİ AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PEDAQOJİ UNİVERSİTETİ ______________________________________________ M.C.ƏLİYEV, F.A.HƏSƏNLİ «COĞRAFİ KƏŞFLƏRİN TARİXİ VƏ SƏYYAHLAR» Yenidən işiənmiş və əlavälərlə ikinci nəşr Pedaqoji universitetlər üçün dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfindən təsdiq edilmişdir. Əmr 203, 15.02.2008-ci il BAKI - 2009

Embed Size (px)

description

 

Transcript of Coğrafi kəşflərin tarixi

  • AZRBAYCAN RESPUBLKASI THSL NAZRLY AZRBAYCAN DVLT PEDAQOJ UNVERSTET ______________________________________________

    M.C.LYEV, F.A.HSNL

    CORAF KFLRN

    TARX V SYYAHLAR

    Yenidn iinmi v lavlrl ikinci nr

    Pedaqoji universitetlr n drs vsaiti

    Azrbaycan Respublikas Thsil Nazirliyi trfindn tsdiq edilmidir. mr 203,

    15.02.2008-ci il

    BAKI - 2009

  • 2

    Mlliflr: Flsf lmlri namizdi, dsnt

    liyv Mustafa Cahan lu Crafiya lmlri namizdi Hsnli Frru Aayar lu

    lmi rdaktr: Crafiya lmlri dktru lilv Mahmud Yusif lu Ryilr: Crafiya lmlri dktru, prfssr Hsnv ahal Glmal lu

    Crafiya lmlri namizdi Hsnv Mhrrm Smd lu

    Drs vsaiti antik dvrdn balayaraq Yrin frmas, llri, ritldirilmsi, syyahlar v nlarn kflri, kflrin dnya ritlrinin tkmilldirilmsind hmiyyti, hminin Azrbaycan alimlrinin crafiya lminin inkiafnda rluna hsr dilmidir.

    Drs vsaiti kifayt qdr yni v zngin mlumatlara saslandndan tlb, magistr v aspirantlar, cmldn, nlarla mul lan mtssislr mnb kimi istifad d bilrlr. Drs vsaitinin hazrlanmasnda v ilkin variantnn ylb ap lunmasnda itirak tmi Cabbarva Qnir Qarakii qzna da z minntdarlmz bildiririk.

  • 3

    GG RR

    nsanlar qdim zamanlardan tbitd ba vrn ha-dislri izlmi, nlarn sbbini anlamaa almlar. Tbit zrind mahidlr saslanaraq primitiv balar snrak lmi biliklrin frmalamasnn sasn qymu, crafiya lminin bu gnki inkiaf sviyysin atmasna sbb lmu-dur. Bu bamdan antik dvrdn balayaraq crafiya lminin inkiaf tariini mrhllr blmkl yrnilmsi susi hmiyyt ksb dir. Azrbaycan dilind crafiyann inkiaf tariin aid matriallarn bu gn y drcsind lmas bu sahd yazlm hr bir mvzunun grkli lmasn gstrir. Hr hans bir lmin inkiafnn myyn mrhlsind nun inkiaf tariinin yrnilm zruriyyti qarya r. Bu zrurt digr lmlrd lduu kimi crafiya tarii, hminin, crafi biliklri v bu sahd ld lunmu nailiyytlri mu-mildirmkl glck prqnzladrmann sasn qymaa imkan yaradr.

    Crafiya tarii vatl tbit lmlrinin trkibindn ayrlm v crafiyann diffrnsiyas nticsind yaransa da, bu gn tamamil mstqil tdqiqat sahsin malikdir. n q-dim zamanlardan dvrmz qdr crafiyann inkiaf nun tarii bamdan yrnilmsini aktual msllrdn birin virmidir. Crafiya tarii dnya haqqnda ilkin crafi bilik v tsvvrlrin yaranmasndan balam mrhllrl masir dvr qdr inkiafn yrnmk n sistmldirilmi bir lm sahsidir.

    Bu gn crafiyann inkiaf tariin nzr salmaqla nun hans primitiv tsvvrlrdn balayaraq frmalamaqla bu gnn sviyysin atmas v hyatmzda mhm rl ynamasn tsvvr tmk tin dyil. Bu lmin inkiafnda btn alqlar z tvhlrini bu v ya digr drcd vrmi-dilr. Bu bamdan Yr krsinin ml glmsi, frmas, kainatda mvqyi, llri, matriklr, kanlar v s. haqqnda

  • 4

    masir lmi fikirlr briyytin tdrici qazand nailiyytlrin tplusudur. l na gr d n vat, harada daha dzgn fikirlrin mydana glmsi haqqnda fikir sylmk tindir. Biz is yalnz tarii mlumatlara saslanaraq mmkn qdr dzgn fikirlr yrtmy alrq.

  • 5

    II FFSSIILL VV SSRR QQDDRRKKII DDVVRRNN QQDDIIMM DDNNYYAA CCRRAAFFIIYYAASSII

    I.1. Crafiya tariinin inkiaf dvrlri

    Qyd lunanlar nzr alnmaqla crafiyann inkiaf tariini aadak kimi mrhllr v yaud dvrlr bln-mkl yrnilmsi mqsduyun saylr.

    1. Qdim dvr V sr qdr lan dvr hat dir (rta srlr qdr). Ilkin crafi tsvvrlr: Qrbi, rqi v Cnubi Asiya, Qrbi Avrpa, imali Afrika alqlarnn quru v dniz yllar il trpaqlar kf tmsi, finikiyallarn il mddtind Qrmz dnizd zrk Hind, Atlantik kanlarn kmkl Aralq dnizin dail lmalar bu dvrd z ksini tapr (.. I sr).

    .. I srd Asiya qitsinin rq sahillrini yuyan Sar, rqi-in, Cnubi in dnizlrind ilk df zn, aynan v Tayvan adalarnn, rta Asiya, Qrbi Asiya v qdim rma-llarla ticart laqlrinin yaradlmasna rait yaradan yllarn inlilr trfindn kfi, hminin qdim dvr msus crafi nailiyytlrdir. .. VIII srd qdim misirlilrin Afrika sahillrind zmlri haqqnda mlumatlar antik dvrnd nlarn crafi kflrd daha qdim tari malik lmalarn gman tmy sas vrir.

    ..IV srd Ay tutularkn zrindki klgy sas-lanaraq yrin kr frmasnda lmas fikri, Aristar Samslu-nun hlisntrik nzriyynin sasn .. III srd qymaqla lmd n byk vriliin balancn qymas (tssf ki, fi-kirlrini lmi chtdn saslandra bilmmidir), .. III-II srlrd yaam K.ratsfnin Yrin llrini vrmsi qdim dvrn n byk nailiyytindndir.

    2. rta srlr dvr V-V srlri hat tmkl Avrpada bir sra lm sahlrind lduu kimi crafi biliklr sahsind d ristian dininin tsirindn tnzzl hiss lunan dvr saylr. Buna bamayaraq Avrpann cnubunda v

  • 6

    rqind yni trpaqlarn kfi davam dir, lklrl laqlr yaratmaq mqsdil dniz yllar atarlrd. Hindlilr Kiik Znd adalarn, cmldn, Bali, Smbk, Sumbava, Sumba, Flrs, Timr v s. adalar zlrin birldirmkl buddizm v bramanizm dinlrini yaymaqda davam dirdilr. Bu dvrd inlilr Tibt yaylasn, uan (Sar) v Yansz (Mavi) ay-larn, hminin bu aylarn kdiyi razilrin trpaq-iqlim -raitini yrnmkl bir daha dqiqldirirdilr.

    V srin birinci yarsndan Yapniyaya in hrqrafik yazlar kryallar trfindn gtirildikdn snra crafi bilik-lr sahsind myyn irlilyilr lmudur. Yapnlar ms-kunladqlar adalarn yanlqlarndak digr adalar zlrin birldirdilr.

    1183-1186-c illrd Cralt Bari (Cralt Ulsk) df Irlandiyada lmaqla bu lkni tdqiq tmi, Skandinaviya yarmadasnda mskunlam nrmanlar is VII-VIII srlrd Fransann Sna ay sahillrindn Baltikyan lklr qdr byk bir razini yrnmkl zbt tmilr. Daha snra nlar Avrpann daili hisslrin irlilmk mqsdil Ryn, lba, dr, Visla v Qrbi Dvina aylarnn mnsblrini myyn-ldirmilr.

    lk df I srd Flippind lmu rblr 1380-ci ild ynidn bu adalara zmkl daha trafl tdqiq tmi v islam dinini yaymdlar.

    1271-1295-ci illrd mhur italyan syyah Mark Pl Mrkzi Asiyadan in syaht tmi, 17 il bu lkd yaamaqla Avrpaya rq lklri haqqnda qiymtli mlumatlarla qaytmdr.

    1466-1472-ci illrd rus taciri Afanasi Nikitin Azrbay-candan kmkl Iran v Hindistanda lmu, bu lklr haqqnda U dniz arasnda srind (dftr yazsnda) qiymtli mlumatlar vrmidir.

    1488-ci ild Bartlmy Dias mid burnuna atmaqla Klav-diy Ptlmyin Hind kann qapal hvz kimi gstriln ritsin ilk zrb vuran prtuqaliyal syyah lmu-

  • 7

    dur. Bununla , Afrikann cnubundan Hindistana dniz ylunun atarlmasnn sasn qymudur.

    III-IV srlrd Avrpada kmpas v prtlan adlanan naviqasiya ritlrinin ttbiq dilmsi crafi kflrin srtlnmsin bir daha tkan vrmidir.

    Trk dnyasnn grkmli alimlrindn biri lan bu-Ryhan Biruninin astrnmiya v crafiya sahsind lm vrdiyi tvhlr vzdilmzdir. , plyak alimi Kprnikdn 500 il vvl gsntrik nzriyyni inkar tmkl hlisntrik nzriyyni irli srm drin zkal trk dnyasnn alimidir.

    III srd yaam azrbaycanl Nsrddin Tusi ninki trk dnyasnn grkmli alimi, hminin dnya miqyasnda tannm alim lmu, ulduz qlbusunu dzltmidir.

    3. Yni dvr V-I srlri hat dn byk c-rafi kflr dvrdr. B dvr kapitalist mnasibtlrinin Av-rpada yaranmas, lklrd isthsal v ticart mnasibtlrinin daha da gnilnmsi, hminin yni trpaqlarn kf dilmsil araktrikdir. Ptlmy v Tskanllinin rit-lrin saslanaraq daim qrb istiqamtd zmkl Hindistana v in atmaq idyasn hyata kirmk n ristfr Klumbun syaht mas nc dvrn balanc n n lamtdar hadislrdn biri saylr (1492, 1493, 1498, 1502).

    Bu dvrd prtuqal mnli Brtlmy Dias Afrikann cnubundan dniz ylunun lmasnn sasn qydu. Bu dvr Yni dnyann kfi il yana, nun Amriq Vspui t-rfindn ristfr Klumbun gman tdiyi Hindistan lmad-nn myyn dilmsil mhurdur.

    Ilk df laraq Vask Nunys Balba hindlilrin k-myi il Panama brzini krk brz arasnda znn cnub dnizi adlandrd Sakit kan kf tmidir. 1519-1524-c illrd Krtsann hrbi dstsinin Mksikan b-tvlkd zbt tmsi Latn Amrikasnda ispanlarn mskun-lamas il nticlndi.

  • 8

    1519-cu ild Frnand Magllann dnya syahti crafiya lmin daha byk yniliklr gtirmkl yrin kr frmasnda lmasn, qrb istiqamtind zmkl Hindistan v in gtmyin mmknlyn, dnya kannn btvlyn mli surtd birdflik hll tdi.

    Yni dvr daha bir matrikin, Avstraliyann Hllandiya dnizisi Villm Tanszn Trrs trfindn 1606-c ild kfi v Hlland Abl Tasmann Avstraliyann mstqil matrik lmasn myyn tmsi il lamtdardr.

    Grndy kimi, nc dvr yni trpaqlarn kfind mhm hmiyyt malik lan bir dvr kimi crafiya tariin dail lmudur.

    VII srin snu, VIII srin vvllrind dnizd hgmn dvltlrdn biri lan Fransa 1701-1783-c illr arasnda 33 il davam dn mharibd ingilislr trfindn mlubdici zrblr almaqla dniz yllarnda mvqlrini itirdilr. Dniz yllarn l kirn ingilislr Amrika qitsind Afrikadan krln qullar hsabna qul kalniyalar yaratmaa balad.

    I srin birinci yarsnda (1820) rus syyahlar F.F.Bllinshauzn v M.P.Lazaryv trfindn snuncu An-tarktida matrikinin kf lunmas bu dvr tsadf dir.

    4. Masir dvr I srin ikinci yars srin s-nuna qdrki dvr hat dir. Masir dvrn 1867-1888-ci illrd Niklay Miaylvi Prjvalski b df Asiya lk-lrin syaht tmkl Mrkzi Asiya, in, Tibt, Mnqlustan haqqnda, 1870-ci illrd is Niklay Niklayvi Miklu-Maklay Yni Qvinya, Malakka yarmadas v bir sra adalarda lmaqla bu lklrin halisi, muliyyti, tbii raiti, srvtlri haqqnda qiymtli mlumatlar vrmilr.

    Ingilis mnli David Livinqstnun Afrikann daili hisslrini tdqiq tmkl tplad qiymtli matriallar sasn-da ingilis, fransz v prtuqallar trfindn rginun ritsi trtib lundu v matrik aid lan sas prblm tdqiqatlar

  • 9

    aradan qaldrld. Saara shrasnn v Madaqaskar adasnn yrnilmsind franszlar susi rl ynadlar.

    Masir dvrn crafiyasnn znginlmsind Vasiliy Vasilyvi Dquayvin trpaq crafiyas sahsind apard tdqiqatlar, 1909-cu il aprlin 6-da imal qtbnn Rbrt Piri trfindn fth dilmsi, Alksandr Ivanvi Vyykvun yr krsinin iqliminin sciyylndirilmsi kimi ilr mhm hmiyyt malik lmudur.

    Hindistan tpqrafiyasnn grkmli nmayndsinin rfin 1856-c ild vrilmi vrst 1953-c ild mnc Yni Zlandiyal alpinist dmurd Hillari trfindn fth lunmudur.

    1960-c il 23 yanvar tariind Triyst batiskafnda ilk df laraq Sakit kannda yrln dnyann n drin Marian kkliyin nrk 30 dqiq kmkisi il birlikd qalan Ian Pikar lmudur.

    Crafiyann sn mrhlsinin inkiaf yrd v atms-frd ba vrn prsslri yrnmk n daha dqiq cihazlarn kf lunmas, dnya kannda dinamik prsslrin sbblri, aylarn, buzlaqlarn, trpaqlarn yrnilmsi il daha da znginlmidir. Hazrda is yrin v nu hat dn hava kannn yrnilmsind sni pyklr hmiyyt malikdir.

    I.2. Dnya haqqnda tsvvrlrin frmalamas

    str tarii, istrs d crafi bamdan dnya haqqnda

    insanlarn ilk tsvvrlrini yrnmk mhm hmiyyt ksb dir. nki tsvvrlr min illr byu tdricn tkmillrk masir lm frmasn almdr. Yr haqqnda bsit tsvvrlr tdricn lmi araktr aldqca insanlar yaama aralnn gnilndirmi, yni trpaqlar kf tmk n mtlif istiqamtlrd kspdisiyalar tkil tmilr. Bllikl insanlar min illr byu lmi biliklrini artrmaqla inkiafnn nvbti pillsin qalmdr. vvllr sasn syyahlarn mlumatlarna istinad dn crafiya snralar

  • 10

    yrndiyi byktlr gr mtlif sahlr ayrld. Crafiyann tsirin nzr salmaqla nun hans tsvvrlr sasnda tdricn inkiaf drk bu gnki sviyyy atmasn tsvvr tmk tin dyil.

    Yr krsinin ml glmsi, frmas, llri, kanlar, atmsfr v bir sra digr lmi fikirlr briyytin uzun illr ld tdiyi nailiyytlrin bhrsidir. na gr d harada v n vat daha dzgn idyalarn mydana glmsi haqqnda knkrt fikir sylmk mmkn dyil. Biz yalnz dvrmz qdr atan mlumatlara saslanaraq mhakim yrd bilrik.

    Ilkin yazl mlumatlara qdim in mnblrind rast glinir. Mnblr ramzdan 4000 il vvlki dvrlri znd ks tdirir. Qdim quldarlq quruluuna malik lan misirlilr Nil ay trafnda nsiz vadid mskunlamaqla sasn kinilikl mul idilr. .. I srd Suvy brzin dru hrkt tmkl rbistan yarmadasna kmilr. Ilk df Aralq dnizind zmlr v sahil znalarnn qdim misirlilr trfindn yrnilmsi .. VII sr tsadf dir. Bu dvrd dnya haqqnda ibtidai tsvvrlr malik lan misirlilr Aralq dnizindn imaldak yrlr haqqnda mlumatlara malik dyildilr.

    Qdim vavilnlar Yr krsini da klind tsvvr tmkl gman dirdilr ki, nlar dan qrb yamacnda yrlmi, dan z is hr trfdn su il hat lunmaqla brk sma cismin brkidilmidir. nlar gnin qrbd dnizd batd kimi, rqdn d mtlq dnizdn mas kimi shv fikri zlrind alamlar.

    ramzdan 2800 il vvl Msapatmiyada gil zrind rit trtib lunduu halda, avrpallara gr Yr haqqnda qdim tsvvrlr guya yunanlara aiddir, briyyt bu kiik alqa ytirdiyi dahilrl v yaratd lm sahlrin gr minntdar lmaldr. slind is qdim crafi biliklr rq lklrin msus lmu, yunanlar trfindn is tplanaraq sistm salnmdr.

  • 11

    Yunanlarn yr haqqnda n qdim tsvvrlrin ramzdan VIII-II sr vvl Hmrin dissy v Illiada srlrind rast glinir. Bl mlum lur ki, yunanlar hmin dvrd yr krsi sthini dairvi qabarq qalana adrdlar.

    Yunan filsflarndan Fals yr krsini may irisin-d zn taca bnztmkl yuarda yilmi frmada smaya brkidilmi kimi tsvvr dirdi. Anaksimandr is Falsdn frqli laraq .. VI srd yr krsini silindr bnzdir. Quru sahni silindrin mrkzind adaya atmaqla nu dnizl iki hissy ayrr (Avrpa v Asiya). Anaksimandra gr Yu-nanstan qurunun mrkzind yrlir. Gnin b-batmasn is nun yr krsinin trafnda frlanmas il laqlndirir.

    .. 580-500-c illrd yaam qdim yunan mt-fkkirlrindn biri lan Pifaqr haqqnda mlumatlarn az l-masna bamayaraq nun Misird, Babilistanda v Hindistanda lmas haqqnda dqiqldirilmmi fikirlr mvcuddur. Dqiqldirilmmi fikirlr sasn , rq lklrind ld tdiyi lmi biliklr saslanaraq Yunanstanda aristkratiya nmayndlrindn ibart mktb ar. Burada flsf, tbit v riyaziyyatdan thsil alan tlblr baqa mktblrd u-maq, mktbin lmi sirlrinin yaylmas qadaan dilirdi. Pifaqr yr haqqnda fikirlrin gr daha irli gdrk ninki yrin, htta digr plantlrin d kr frmasnda lmas nticsin glmidir.

    .. IV srd yaam (.. 384-322) Aristtl Pifa-qrdan frqli laraq, ninki yrin kr frmasnda lmas fik-rini irli srm, htta nu lmi chtdn sbut tmy al-mdr. Aristtl gr gr yr kr frmasnda lmasa idi, nun ay zrin sald klg vrnin bir hisssini atrlat-mazd.

    Qdim Yunanstanda lmin inkiafnn nvbti mr-hlsi grkmli astrnm Samslu Aristarn ad il baldr. , lmd n byk vriliin balancn qymaqla, gnin yr trafnda dyil, yr krsi plantlrl birlikd gn

  • 12

    trafnda frlanmas nzriyysinin sasn qyur (.. III sr). Tssf ki, bu fikir lmi chtdn saslandrlmam qalr. Qrb alimlrin gr bu fikri lmi chtdn izah tmk 1700 ildn snra plyak alimi Kprnik (1473-1543) qismt lmudur. slind is Kprnikdn 500 il vvl gsntrik nzriyyni inkar tmkl hlisntrik nzriyyni irli srn trk dnyasnn dahi alimi bu-Ryhan Biruni lmudur.

    Crafiyan dqiq lmlr srasna dail tmkl fizika, riyaziyyat lmlri il laqlndirn ratsfn (.. 276-194) yay gndnmnd (22 iyun) Iskndriyy il Sina (Asuan) hrind gnin dm buca frqin saslanaraq skafis cihaz vasitsil dvr n yrin n dqiq llrini vrmidir. Bl ki, Iskndriyy hrindn Asuan hrin syaht dnlr yay gn dnmnd burada Gn znitd lduundan drin quyularn bd dibinin iqlandnn ahidi lurlar. Baqa szl, gnrta cisimlr klg vrmirlr. Iskn-driyyd is hmin gn gnrta Gn znit atmadna gr quyularn dibi iqlanmadndan cisimlr klg vrir. ratsfn Iskndriyyd iyun aynn 22-d Gnin znitdn n qdr aada lmasn lmk qrarna glir. , frqin 712 lduunu znn hazrlad skafis cihaz il myyn dir. Yrin kr frmasnda lduunu nzr alan ratsfn 360-i 712 blmkl frqin vrnin 1/50- brabr lduunu tapr. Bllikl mlum lur ki, Iskndriyy il Asuan ara-sndak msaf Yr krsinin 1/50-i qdrdir. Bundan snra Yr krsinin vrsini hsablamaq n bu iki hr ara-sndak msafnin lsn bilmk v nu 50- vurmaq lazm idi. Hmin dvr n l vahidi stad saylrd. Iskndriyy il Asuan hrlri arasndak msafnin 5000 stada brabr lduunu nzr alan ratsfn 5000 stadi 50-y vurmaqla 250000 stad rqmi alr ki, bu da masir llr virnd 39500 km. tkil dir.

    Radiusun vrnin uzunluundan 6,283 df kiik lduunu nzr almaqla ratsfn Yr krsinin vrsinin uzunluunu qyd lunan rqm blrk nun radiusunun

  • 13

    6290 km. lduunu myyn dir. vrnin uzunluunu is 360 -y blmkl 1-nin uzunluunu tyin dir.

    Grndy kimi, 2200 il bundan qabaq ratsfnin hsablamalarnn nticlri masir llrdn az frqlnir. Ilk crafiya kitabnn mllifi, crafiyann atas hsab diln ratsfndn snra 1525-ci ild fransz Jan-Frrl Parisl Amn hri arasnda gnin dm buca (10) frqin saslanaraq yrin llrini daha dzgn hsablamdr (mridian 110,60, yrin vrsi 39816 km, radiusu 6337 km).

    Qdim yunan crafiyanaslarnn grkmli nma-yndlrindn biri saylan .. 64-b.. 24-c illrind yaam 17 kitabdan ibart Crafiya srinin mllifi Strabn lmudur. Crafiya srinin iki kitab nzri (riyazi c-rafiya) araktr dayr. Qalan hisslr is Ispaniya, Britaniya, Italiya, Yunanstan, Qara dniz sahillri, Kiik Asiya, r-bistan, Misir, Hindistan, imali v rqi Avrpaya hsr lun-mudur. srlrin yazlmasnn byk bir hisssi ratsfn, Hippar, Plibinin mlumatlarna saslanr.

    Iskndriyy hrind yaam crafiyaya aid 8 kitabn mllifi Klavdiy Ptlmy (b.. 90-118) qdim dnyann n grkmli crafiyanas v astrnmlarndan biri lmudur. , ramzn II srind zn qdrki btn alimlrdn yr krsinin daha dlun v dqiq ritsini trtib tmidir. ritd Avrpa, Asiya v hmin dvrd Luviya adlanan Afrika z ksini tapmdr. Drc tru sasnda trtib lunmu bu ritd imali Afrika kifayt qdr dqiqliyi il silir. Asiyann imalda v rqd harada qurtardn bilmyn Ptlmy qitni btvlkd gstr bilmmidir, imal Buzlu v Sakit kan haqqnda is h tsvvr malik dyildir. ritd Afrika matriki cnub qtbn kimi uzanmaqla, ad mlum lmayan hanssa bir trpaa kir v bu trpaq is rqdn Asiya il birlir. Bllikl, Hind kan qapal hvz kimi ritd z ksini tapr. Nticd Avrpadan Hindistana su ylunun lmas inkar lunur (kil 1). Qyd lunanlara bamayaraq V sr

  • 14

    qdr Klavdiy Ptlmyin ritsi yr krsinin n mkmml ritsi saylmdr.

    rta srlr dvrnd antik dvrn lmi nailiyytlri kilslrin tsiri altnda gtdikc unudulmaa baland. Kils yr krsinin quruluu v mlglmsi haqqnda lmi fikirlri inkar tmkl alimlri tqib tmy balad. Mktblrd dini fikirlr alanmaqla yr krsi haqqnda fantastik tsvvrlr yaradlmaa baland. VI srd yaam Ksm Indikpl (tacir-mnar) yr krsini dzbucaql kimi tsvvr tdi. lmi saslara malik lmayan ritlrin trtib lunmas rta srlrd kartqrafiyann lmi tnzzln sbb ldu. Lakin rta srlrin snunda Avrpada ticart v dnizilik inkiaf tmy balad. III-IV srlrd kmpas v prtlan adlanan naviqasiya ritlrinin yaranmas dnizilr daha uzaq msaflr zmy v yni trpaqlar kf tmy imkan yaratd. Prtlan ritlrind matriklrin daili hisslri b qalsa da sahil tlr dzgn tsvir dilirdi. Btn bunlar byk crafi kflrin dvrnn balancnn yanladn gstrirdi.

    kil 1. Ptlmy msus Yr krsinin ritsi

  • 15

    I.3. Antik dvrn syyahlarnn crafiyann inkiafnda rlu

    ld lunan mlumatlara sasn ilk dnizilr hazrda

    Yunanstana msus Krit adasnda yaam minylar lmular. ramzdan 2000 il vvl Misirl ticart laqsin girn minylar daha snra Kipr, Trkiy, Flstin, Suriya, Siciliya v Italiya il dniz ylu il laq yarada bilmilr. .. 1000-ci ild minylarn tnzzl uramas crafi tdqiqatlar tbbsnn finikiyallara kmsil nticlndi. Aralq dnizinin rqind Vavilinla Misir arasnda aralq mvq tutmaqla lvrili crafi mvq tutan finikiyallar bzi yazlarda rab v zytun ya isthsallar kimi qlm vrilslr d, tarin nlar csartli dnizi kimi tannmlar. na gr d Vavililunlar v misirlilr myyn srvtlr ld tmk mqsdil daim finikiyal dnizilrin mhartin htiyac duymular. Fransz finikiyanas M.Bararinin yazd-na gr Aralq dnizinin sas tdqiqat v tdqiqatn tamam-lanmas finikiyallarla baldr. nlar Aralq dnizinin dniz-lrind mvffqiyytl zmkl Fransa, Ispaniya sahillrind lmular. Daha snra Cblttariq bazndan kmkl Atlantik kanna dail lmular. Bzi tariilr finikiyallarn htta Britaniya adalarna qdr zmlri haqqnda fikir yrdrlr.

    Finikiyallar Qrmz dnizl Bablmndb bazn kmkl Hind kanna dail lmu v Afrikann cnubundan Atlantik kanna girmkl Afrikann trafnda ilk df tam dvr vuran alq lmular. Bu hadisnin .. 609-595-ci illrd ba vrmsin bamayaraq, tssf ki, Afrikann cnubundan dniz ylunun kfi bu gn d Vask da Qamann ad il balanlr.

    Digr alqlarn lmi biliklrini dqiqlikl sistm-ldirn yunanlar tdricn finikiyallar vz tdi. nlar .. 600-c ild Massiliya hazrki Marsl adlanan hrin sasn

  • 16

    qydular. Snralar Qara dniz dail lmaqla sahil tlrini v Kiik Asiyann imal hisslrini yrnmy balamlar.

    Qrbi Avrpada bzk yalarna lan tlbatn artmas yunanlar daha uzaq msaflr zmy svq dirdi. Bu is nlarn Hindistana atmalar il nticlnmidir. Misirdn Hindistana ilk avrpalnn syahti yunan mnli vdksun ad il baldr (..120-ci il). .. 30-cu ildn snra Misir zrind Rma hakimiyytinin brqrar lmas Hindistanla ticart laqlrinin daha da gnilnmsin rait yaratd. Lakin sahil ttin yan slaraq gmilrin zmsi uzun vat aparmaqla baha baa glirdi. na gr d gmilrin zmsind klklrin istiqamtindn istifad mslsi qarya r. ramzn vvllrind Hippal mussn klklrindn istifad tmkl Cnubi rbistann Fartak burnundan araq Hind aynn dltasna atr (rity dnizind syaht srinin mllifi). Alman mnli ff nun bu syahtini .Klumbun syahti sviyysind qiymtlndirir. Nzr alsaq ki, qdim rblr hl Hippaldan - vvllr inl ticart laqlri salamlar, nda ffun bu mqayissinin iirtm lduu akar lur. Bl ki, qdim rblr avrpallardan yli qabaq, ramzdan vvl ticart laqlri yaratmlar.

    B.. 166-c ilind yunanlar v rmallar inl birbaa su ylunun lmasn Hudiinin Hany limanna atmaqla myyn tdilr. Bllikl, rity dnizi (Hind kan bl adlanrd) il Hindistana ylun almas in su ylunun almasnn sasn qymudur.

    ramzdan vvlki dvrlrd sahillri Atlantik kan il yuyulan Avrpa v Afrika istiqamtind d atarlar aparlrd. Bl ki, ..500-c illrin vvllrind Karfgnlrin Atlantik kannda iki byk kspdisiyas haqqnda mlumat vardr. Himilknun Irlandiya sahillrin qdr z bilmsi d bu dvr tsadf dir.

    Marsldn lan tacir Pifyin tkil tdiyi kspdisiya daha hmiyytli lmudur. Pify Britaniyan akar tmkl, rq istiqamtd zrk Baltik dnizin atmdr.

  • 17

    Hrdtun yazdna gr Misir faranunun mri il tkil lunmu kspdisiya finikiyallardan tkil lunmu hytl .. 600-c il yan Afrika trafnda tam dvr vurmudur. Bu mnasibtl Tari srind Hrdt yazr: Liviya daha dm btvlkd su il hat lunub, Asiya il srhdlnn sah istisna lmaqla, ilk df laraq Misir ar N trfindn isbat lunmudur.

    Dniz v kanlarda lduu kimi quru sahlrin td-qiqind d yunanlar antik dvrn aparc alqlarndan lmular. .. 443-c ild Hrdtun yazd Tari srind (9 kitabdan ibartdir) yunanlarn Asiya qitsin ardcl syahtlr tkil tdiklri qyd dilir. na gr d sr Asiya haqqnda yni mlumatlarla zngindir. Qara dnizin imal v rqi haqda mlumatlar, Dn ay, Byk Qafqazda yrln dznliklrin Ural dalarna qdr tsviri dyilnlri bir daha tsdiq dir. Artq .. 398-ci ild yunan tariisi Ktsiy Knidski Kiik Asiyadan Hindistana ylun lmas haqda mlumatlar vrir.

    Alksandr Makdnskinin Hindistana yr yni razilrin kfi v crafi biliklrin daha da znginlmsi il nticlndi. , .. 329-cu ild Hindqu dalarn kmkl ksus (Amudrya) v Yaksarta (Sr-Drya) aylarna, daha snra is Qrbi Pakistann Hydrabad hrin atmdr. Alksandr Makdnskinin bu yr yunanlarn crafi biliklrinin znginlmsind tarin mhm rl ynamdr. Lakin Patraklun zr dnizini tdqiq drkn nun imal Buzlu kanla laqli lmas, hminin zrdn Hindistana su ylunun mvcudluu kimi shv qrara glmsi uzun mddt crafiya tariind mnfi iz buramdr. Tdqiqatlar gstrir ki, Asiya haqqnda tplanm yni matriallardan istifad tmkl, Ptlmy snradan zr haqqnda lan tsvvrlrini dyimi v bu sahd ilrind dzlilr aparmdr.

    Klassik antik dvrn btn tdqiqat matriallarn tplayaraq glck nsillr n sistm salnm Strabnun

  • 18

    Crafiya kitab crafiyann tarii bamdan vzlunmaz bir srdir. Lakin Avrpa haqqnda kifayt qdr tsvvr lmayan Strabn srin yazlnda yli shvlr yl vrmidir. Priny yarmadasn dzgn tsvir ts d, dalarn quruluu v rlyfini dzgn gstr bilmmi, Britaniyann cnub qurtaracan is yarmadann qarsnda lduunu gman tmidir. Daha snra Britaniyan Irlandiya il qarq salr. Britaniyann imal hisslri haqqnda is mlumat lmadndan h n yazmr. Qara dnizdn zr dnizin qdr byk bir msafd is mskunlaman sual altda qyur. Btn bunlara bamayaraq, antik crafiyann sas ykslii Strabna qdr lmudur.

    I.4. inlilrin crafiyann inkiafnda rlu

    ramzdan tqdribn 150 il vvl Byk in Sddi

    arasnda sululuunun gurluluu il frqlnn uan (Sar) v Yansz (Mavi) aylar hvzsind iklnn hrlri, suvarma kiniliyinin inkiaf il laqdar s kanallar bksin malik milynlu halisi lan in adl bir lk yrlirdi. Hmin dvrd Asiya qitsinin cnub-qrbind Makdniyal Iskndrin yaratd impriyadan qalan kifayt qdr byk v kiik dvltlr yrlirdi. Bu lklrin yr-ldiyi quran rq qurtaracanda byk ticart yllarnn ksidiyi yrd qdim mdniyyt caqlar il zngin Baktriya (Pakistan), Marakanda (Smrqnd) yrlirdi. Buradan Hin-distana, Kiik Asiyaya v Zaqafqaziya lklrin karvan yllar gdirdi. Sr-Drya v Amu-Drya aylar arasndak d-znlikd rzm hakimiyyti yrlirdi. Pamir, Hindqu da-lar arasnda is qdim mdniyyt malik lan Hindistan v bir sra baqa lklr vardr. .. II srd qdim sivilizasiyaya malik lan bu lklrin dvlt srhdlri kifayt qdr aydn grnrd. Lakin hndr dalar bu dvltlr arasndak fasilsiz laqlr manilik trdirdi.

  • 19

    inlilr Mrkzi Asiya dvltlrind yaayan alqlar

    hunlu adlandrrdlar. Hunlar inin qrb srhdlrind s mskunladqlarndan gcl idilr. inlilrin tsvir tdiklrin gr nlar in razisin qasrqa kimi dail laraq bir an irisind lkni talan dir, minlrl sir aparrdlar.

    Hunlarla qarlamaqdan daim kinn in impratru 138-ci ild qrb lklrin jan-yann bal altda hunlara qar mqavil balamaq mqsdil li gndrir. Srhd hri Sunsidn yla dn 100 nfr mahidi il birlikd jan-yan qrb istiqamtd Tyan-an, Pamir dalarn, Tkl-Mkan shrasn krk inlilr mlum lmayan Qrzstan Davan-Frqan trpana r. Bu lkdn qrbd in hl d qaranlq lan nlarca yllarn uzandnn ahidi lur. rta Asiyada yrln Sqdiana, Baktriya, rzmi buna misal gtirmk lar.

    jan-yan Davan (Qrzstan) hakiminin kmyi il rzm (kanzyuy) yla dr. rzmdn Sqdianaya (z-bkistan razisi) daha snra Baktriyaya (Pakistan) gtmkl bu lklrin tbiti, inkiaf sviyysi, halisinin muliyyti haqqnda mlumatlar tplayr. Bir il burada yaadqdan snra tplad mlumatlarla in qaydarkn ynidn hunlara sr dn 6 syyah 13 ildn snra 2 nfrl vtn qayda bilir.

    jan-yan gtirdiyi lklr haqqnda mlumatlar in hkmdar qarsnda yni bir dnya amaq idi. rta Asiya haqqnda dmk lar ki, h bir mlumat lmayan inlilr bu razilrd yrln dvltlr, nlarn rdular, dili, adt-n-nlri, tbiti, halinin muliyyti haqqnda ilk mlumatlar ld tdilr. Baktriya (Pakistan) lksind larkn ndu (Hin-distan) tacirlri il rastlaan jan-yan bu lklr indn dniz ylunun lmas fikrin glir. Bu fikir snrak syyahlar trfindn d tsdiq lundu. ld dilmi mlumatlardan snra hunlara hcum drk qlb almaqla qrb dru irlilyn inlilr Mrkzi Asiyann mtlif lklrin yllar adlar.

  • 20

    jan-yan Aralq dnizin n qsa ylu myyn tmkl Byk Ipk Ylunun sasn qydu. in im-pratrluu 10 il mddtind 14 yni in yaltlri yaratmaqla srhddini Davan (Qrzstan) lksin qdr gnilndirdi.

    Dvrmzn tdqiqatlarna gr in mnblrinin mlumatlar z dqiqliyi il frqlnir. Lakin mlumatlar tp-lanm kild biz atmamas nlarn crafiyann inkiafnda rlunu iqlandrmaqda tinlik trdir.

  • 21

    IIII FFSSIILL CCRRAAFFIIYYAA RRTTAA SSRRLLRRDD

    II.1. Avrpada rta srlr crafiyas

    Rma impriyasnn dalmasndan snra Aralq dnizi

    sahillrind yrln Avrpa lklrind durunluq dvr ba-land. Italiyann cnub-qrbdn lan (Anvitan) trinin Misir, Sinay yarmadas, Suriya, Msptmiya, Kiik Asiyaya s-yahti crafiya lmin l bir ynilik gtirms d, nisbtn hmiyytli sayla bilr.

    547-ci ild yazlm ristian tpqrafiyas srinin mllifi Ksm Indikpl VI srd byk hrt qazanmdr. Bu ad na Hindistana zmsil laqdar laraq vrilmi, mnas dnyada Hindistana zn dmkdir. Ksm Indikpl bibliyaya saslanaraq yr krsinin hamar, Iruslimin is nun mrkzi lmasn sbut tmy alr. na gr yr krsi ikiqat qbb klind asimann divarlar il hat lunub v bu qbblr khn yri ynisindn ayrr. fsanvi fikirlrin bamayaraq Ksm Misird Nil ay sahillrind, rbistan yarmadasnda, htta Hindistanda lmudur. Lakin dini inam nun dnya grnn frmalamasnda gni rl ynamdr.

    imal alqlarndan Avrpann yrnilmsind Nr-vlilrin d mhm rlu lmudur. lklrin ristianlamas nticsind sdrlan bu alqlar cavab laraq Siciliya adasna qdr hrkt tmy mcbur lmular. rq istiqamtind A dniz, cnub v cnub-qrb istiqamtind Qrbi Dvina, Dnpr, Qara dniz, Kiik Asiya, 914-c ild is zr dnizin atmdlar. Atlantik kan il qrb istiqamtind zmlri is ntic tibar il nrmanlarn Amrika qitsin atmasna sbb lmudur.

    Atlantik kan il nrmanlarn qrb gdn ylu Is-landiya v Qrnlandiyadan kdiyindn bu adalarn kifayt qdr ya yrnilmsi tlb lunurdu. 795-ci ild Irlandiya

  • 22

    mnar trfindn akar lunmu slandiyaya (islandiya Buz trpaq dmkdir) 867-ci ild nrmanlar gl bilmilr. 874-c ildn balayaraq bu adada mskunlama balayr.

    Qrnlandiya 982-ci ildn rik Raudan (Krn rik) trfindn kf lundu. Amrikann kfi is 1000-ci ild rik Raudann lu Syf riksnu ad il baldr. Akar lunmu trpaqlar Vinland (zmlklr lksi), Markland (Mliklr lksi), lluland (Hamar Dalar lksi) adlandrlmdr. Bzi tdqiqatlara gr nrmanlar Flrida yarmadasna qdr cnuba n bilmilr. Digr tdqiqatlar matrikin kfini 986-c il aid tmkl nu Byarninin ad il balyrlar. Btn bu dyilnlr 1440-c ild trtib lunmu ritnin taplmas il akar lunmudur. na gr d hr il 9 ktyabr Yni dnyan kf dn Syf riksn gn bayram kimi qanunladrlmdr.

    Nrmanlarn kfindn snra avrpallarn a yr balanr (II-III). Bllikl, nlar Atlantik kannda Kanar adalarn, Afrika lklrini, tlandiya v Farrar adalarn srtl yrnmy baladlar.

    III srin vvllrind mnqllarn rqi Avrpaya dail lmalar avrpallarn rq hrkatnn qarsn ald. Bu manni aradan qaldrmaq mqsdil Mnqlustana sfir siftil Fransadan italiyan mnli Plan Karpini (16.IV.1245) v Hilm d Rubruk (1252-ci ilin yaznda) gndrildi. Avr-pallar bl hsab dirdilr ki, bu hrktl nlar mnqllarn ristianlamasnn balancn qyacaq, hminin mslman trklr qar qya bilcklr.

    Rubruk Mnqlustana gdrkn zr dnizi haqqnda yazd maraql bir fikir nzri clb dir. , yazr: Bu dniz trfdn dalarla hat lunmudur, imalda dznlikdn ibartdir. Dniz trafnda drd aya dvr vurmaq lar, Isidr nun krfz lduunu dz dmir (Isidr VII srin nsik-lpdik yazs idi). zr Hrdt trfindn gl kimi gs-trils d, Strabn dvrnd shv laraq krfz kimi gstrilir-di. Bu shvi Ptlmy dzltmidir.

  • 23

    Sfir ad il Mnqlustana gndrilmi hr iki syyah rta Asiya v Mnqlustan haqqnda gni mlumatlar vrir-lr. Rubruk Mnqlustandan cnubda in dvltinin yrl-diyini bildirir, dyilnlr saslanaraq Bnqal krzini arasn-da baqa bir trpan yrldiyini is ilk df laraq Pnpniy Mla adl qdim dvrlrdn yazan Avrpal yaz lmudur.

    Qyd lunanlara bamayaraq, avrpallar hl d Asiya haqqnda kifayt qdr mlumatlara malik dyildilr. rqd hazrlanm mallar rblrl laq salayan Vnsiya v Fnuya vasitsi il ld dilirdi. III srd artq avrpallarn Asiya haqqnda yazdqlar mlumatlar iq z grmy balad. Bl mlumatlardan biri d Mark Plya musdur (1254-1324). 1271-ci ild 17 yal Mark Pl atas v misi il Flstinin Akra limanndan Asiya lklrin yla dr (kil 2). Syyahlar Zaqafqaziya razisindn krk Tr-kiynin Van gln, buradan is Tbrizd lmaqla Dcl aynn vadisi, Badad v Iran krfzin atrlar. Krfzdn gmi vasitsil Hrmz bazna, snra karvanla Mrkzi Asiya lklrin, Pamir v Kunlun dalarna, Lb-Nr gln, uan ay sahili il Pkin (Knbala) yllanrlar. Mn-qlustan annn saraynda idmt tmkl inin bir sra hrlrind lur. Hrmz limannda lmaqla nu mtlif dvltlr n zngin ticart mrkzi lmas haqqnda trafl mlumat vrir. indn gri dniz ylu il qaydan syyahlar Malakka bazndan krk Hindistann cnub sahillrindn zmkl Iran krfzin dail lurlar. Quru il krk Aralq dnizi sahillrin, daha snra gmi il qaydrlar. 25 il vtndn knarda hyat trzi kirn Mark Pl Vnsiya il Gnuya arasnda gdn dniz dynd sir dr. sirlikd hbs ylda Rustianya dikt il yazdrd srl avrpallara Mrkzi Asiya, Pamir, Qbi shras, in, Hindistan, Yava, Summatra, Syln, Madaqaskar adalar haqqnda gni m-lumat vrir. sr I.Minayv trfindn Tatar v baqa lklr syaht bal altnda trcm dilmidir.

  • 24

    Bllikl, Mark Plya kimi h bir avrpal bu uzun-

    luqda yl gtmmi, Ksm Indikpldan snra (gr dz-drs) Hind kannda zn ikinci syyahdr. , zndn v-vlki syyahlardan Mrkzi Asiyadan in gdn karvan ylunu dqiqliyi il tsvir tmsin gr susil frqlnir. l-kni idar tmk n yaradlan sistm, yni yllarda gs-tricilrin qyulmas v 400 atdan ibart stansiyalarn yara-dlmas mhartl tsvir dilir.

    Mark Pl ind mnzillri qzdrmaq n qara da-lardan istifad lunduu haqda ilk df laraq mlumat vrir. Bu mnasibtl , yazr: ind qara dalar var. Filiz kimi n-lar dalardan arlr v dun kimi yandrlr. nun istiliyi dunun istiliyindn daha dur. Aam ya qalanarsa shr kimi yanr. dun nlarda lmasna bamayaraq, ucuz lduuna v aaclar qrumaq n qara dalar yandrlr.

    Bir msllrd avrpallarn nu baa d bil-mycklrindn kinrk yan kir. Kitab ap dilmsini misal gtirmk lar.

    Hindistann tbitini Avrpa il mqayis drk yazr: Btn Hindistanda vhi hyvanlar v qular bizimkilr amr. Mark Pl bu yazlarla rq lklrinin bzi sa-hlrd avrpallar grid qymasn v tbitinin zn-ginliyini blk d z d bilmdn tsdiq tmidir. Mark Pl zglrin fikirlrin saslanmaqla Yapniya, Indnziya, rqi Avrpa haqqnda da qiymtli mlumatlar vrir.

    Hyatn mnasn syahtd grn Mark Pl in v ra yl, Cnab Mark Plnun kitab srlri il crafiya tariind silinmz iz buramdr. fsanvi grsnn Plnun yazlar 200 ildn snra Klumb trfindn istifad lunur.

    Mark Pldan snra Cvanni Mnt-Krvinnun Hin-distan haqqnda mlumatlar crafi bamdan susi maraq ksb dir. , Hindistann iqlimini v burada yaayan alqlar

  • 25

    haqqnda mlumat vrmkl dnizilr mussnlarn hmiy-ytini izah tmkl yazr: Hindistana ild bir df zmk mmkndr, nki aprldn ktyabra qdr klk rq, ktyabrdan marta qdr is ks istiqamtd sir.

    Crafiya tariin nzr salmaqla bl mlum lur ki, Mark Plnun syahtindn snra avrpallarn da qbul tdiyi kimi rq a yr balayr.

    Afanasi Nikitin (?-1472)- Hindistanda ilk df lmu rus syyahdr. V srin I yarsnda artq bir sra rq lklri il ticart laqlri yaratmdlar. 1466-c ild Tvrdn zr dnizi arasndak lklrl ticart aparmaq n yllanm tacirlr vvllr uzaq lklrd lmu, qrar v savad il siln Afanasi Nikitini karvanba sirlr. Hmin dvrd Vlqa aa anda tatarlar trfindn tutulduundan tacirlr Nvqrdda birlmkl qvvlrini sfrbr tdilr. Buna bamayaraq Htran yanlnda tatar an Qasmn adamlar trfindn yaralanaraq qart dilirlr. ama sfirinin gmisind lan Afanasi Nikitin ilas lur. , Bakya yla dr v bir mddtdn snra Irann n qdim hrlrindn biri lan Ry hrin atr. 1469-cu ild Irana msus Hrmz limannda mvqqti mskunlaan A.Nikitin yazr: Burada dnyann hr yrindn adamlar var, Hrmzd n istsn tapmaq mmkndr. Hrmzd bir ay qalmaqla aparlan ticartl yandan tan lan A.Nikitin Hindistanda atlara yksk qiymt vrildiyini yrnrk bir n at almaqla bu lky zr. Bir ay yarm zmkl , Bmby hrindn cnubda ayl limannda Hindistana qdm basr. lk haqqnda kifayt qdr mlumat lmayan A.Nikitin tccbl yazr: Burada insanlar ayaqyaln gzir, ba v dlr aq, salar bir hrkldr. Uaqlar dur, kii v qadnlar qaradr. Mn hara gdirms aramca adam dludur, nki a adama tccblnirlr. ayl limanndan lknin daili hisslrini yrnmy alr. Cny an trfindn at alnan A.Nikitin mslman dinini qbul tmk tklif lunur. Thlk qarsnda

  • 26

    qalan syyah Iranl tan ca Mhmmd trfindn ilas lur. hrin tbiti, iqlimi, halinin muliyyti v tiqad haqqnda qydlrindn snra, Bidar hrin yla dr v qydlrini davam tdirir. il Hindistanda yaadqdan snra Dabuldan Hind kan il ynidn Hrmz zr. Lakin frtna nlarn da byk lmayan gmilrini Afrika sahillrin ynldir. Buradan rbistan sahillrin yan almaqla tkrar Hrmz qaydrlar. Tacir karvanna birlmkl A.Nikitin Trkiynin Qara dniz sahilind yrln Trabzn hrin glir. Buradan vtnin yla dn syyah ylda Smlnski hri yanlnda 1472-ci ild vfat dir. Yldalar dniz arasnda srinin lyazmalarn Mskvaya atdrrlar. Afanasi Nikitin ruslara fsanvi lk saylan Hindistan haqqnda ilk df laraq n dqiq mlumatlar atdrr. Bu bamdan dniz arasnda sri Hindistan haqqnda dvrn qdrki btn tsvirlrdn daha qiymtlidir. atirsini bdildirmk mqsdil Vlqa ay sahilind, Kalinin hrind hykli qyulmudur.

  • 27

    kil 2. Mark Pl, Afanasi Nikitin

  • 28

    II.2. rta srlrd rblrin crafiyann inkiafnda rlu

    rblrin crafi biliklri haqqnda daha gni mlu-

    matlara Dj.Bynrin (1950) v I.Y.Krakkvskinin (1957) srlrind rast glinir.

    rta srlrin vvllrind digr sahlrd lduu kimi Avrpada crafiya sahsind d dinin tsiri altnda durunluq ba vrdiyi halda, rb lklri lmin iklnm dvrn kirirdi. Baqa alqlarn yazdqlar lmi srlri sistm salnaraq qsa mddtd trcm dilmsi rb lklrind lmin srtl inkiafnn yani sbutudur.

    VII srdn balayaraq Islam dinini yaymaa balayan rblr Atlantik kanndan Sakit kanna qdr byk bir msafd yni lklr v bu lklr mtlif yllar amaqda hrt qazandlar. Kiik Asiyan, rta Asiyan, Iran v bir sra lklri tutmaqla Islam dinini yayan rblr, Hindistan v in gdn lvrili dniz, krfz v bazlar myyn tmkl Avrpa il bu lklr arasnda laq mansin vrildilr. Mhur rb syyahlarndan biri Ibn Hrdatby (820-913) - tqribn 850-ci ild yazd Yllar v hakimiyytlr haqqnda srind gstrir ki, rblrin kf tdiyi ticart yllar v lklr haqqnda vrdiklri mlumatlar crafiya lmini mntzm laraq znginldirirdi. Nticd nlar Ipk Ylunun sahibin vrildilr.

    rb crafiyasnn atas saylan Yaqubi si ma-hid v tdqiqatlarn, hminin Avrpa syyahlarnn mlu-matlarn mumildirrk 900-c ild lklrin kitab s-rini yazmaqla Asiya lklrinin tbiti, alqlar, muliyyti, adt v nnlri haqqnda hrtrfli mlumatlar vrmidir. l Msudi (956) zndn vvlki rb syyahlarndan daha irli gdrk byk zhmt bahasna Ispaniyadan in qdr btn mslman lklrin syaht tmidir. Madaqaskar adasnda lmas tam crafi araktr damasa da Qzl mnlr, Grdklrim v mahidlrim srlrinin

  • 29

    yaranmas il nticlnmidir. , zr v Aralq dnizlrinin slind gl lmalar haqqnda fikir sylyn ilk rb crafiyanasdr.

    l-Idrisi (1100-1165) crafiya sahsind grdy ilrin nticlrindn rblrl yana avrpallar da bhrlnmilr. Siciliya kralnn dvti na tdqiqat sahsind daha gni imkanlar ar. Trtib tdiyi naviqasiya ritlri hm Avrpa, hm d rb dnizilri trfindn mnimsnilmidir. nun avrpallarla birlikd Kiik Asiyaya, Fransa v Ingiltry syahtlri haqqnda tkziblunmaz dlillri vardr. , 70 vrq hcmind dnyann dairvi v drdbucaql ritsini trtib tmidir. rit drc truna saslanmadndan l ilri aparlmr. Idrisi Ptlmydn daha irli gdrk ritsind Skandinaviya, Baltik dnizi, Ladqa, nqa gllrini, Dvina, Dnpr, Dn, Vlqa, Ynisy aylarn, Baykal gln, Tibt, Altay dalarn, in v Hindistan ks tdirir. Lakin Hind kann Ptlmyin tsiri altda qapal hvz kimi gstrir.

    Ibn-Btut (1304-1377) digr rb syyahlarndan frqli laraq, lduu lklrin halisi haqqnda daha maraqlanmdr. 22 yanda Mrakdn Iskndriyy hrin glmkl Misirin sas hisslrind lmu, daha snra Flstin Mkky gtmidir. Mkkd gri Flstin qaydan Ibn-Btut Kiik Asiyan krk Rusiyaya dail lmu v Sibir yllanmdr. Rusiyadan Istanbula qaydaraq rta Asiyaya, buradan is fqanstandan kmkl Hindistana yla dmdr. Hindistanda dvlt idmtin gtrln syyah 1342-ci ild ind lur. Daha snra Maldiv adalarnda, Mrakd, tkrar Ispaniya, Saarada lmaqla 1377-ci ild vfat dir. Ibn-Btut rta srlrin btn mslman lklrind, hminin mslmanlarn hakimiyyti altnda lan razilrd lan ygan syyah lmudur. nun qarya qyduu sas mqsd IV srin II yarsnda mvcud mslman cmiyytini srlrind iqlandrmaqdan ibart idi. ( kil 3)

  • 30

    bn-Btut 1342-ci ild dniz ylu il rbistana qaytm z il lduu lklr haqqnda zngin mlumatlar gtirmidir. sasn si mlumatlarna saslanaraq bu gn d z hmiyytini itirmyn, bir avrpa dillrin trcm lunmu Ibn-Btutnin syahtlri srini yazmdr.

    kil 3. Ibn-Btut syahtlr ritsi mrnn 30 ilini (1325-1354) syaht hsr tmkl ,

    crafiya tariind zndn snrak nsillr n mslman lklri haqqnda mhtm bir abid qyub gtmidir. Ibn-Btut Magllana qdr btn dvrlrin n byk syyah saylr. Crafiya tariind rta srlrin n qiymtli srlri na mnsubdur.

    Yaqut (1179-1229) sln yunan lsa da Suriya tacirlrindn birinin qulu lduu dvrd mslman dinini qbul tmidir. Tacirin vfatndan Badada krk kitab z krmk v kitab alvri tmkl mul lmudur. III srin

  • 31

    I yarsnda rblrin ld tdiklri mlumatlar tplamaqla Crafi lt kitabn yazmdr.

    Yaqut Aralq dnizinin rqind yrln lklrin, Iran, rta Asiyan gzmi v Mrv hrind yaamdr. Yu-nan v mslman lklrinin mlumatlarna saslanmaqla c-rafi ltlr trtib tmkl mul lmudur.

    Crafiya sahsind ld diln nailiyytlr Asiyann imal istisna lmaqla khn dnyann hr yri il ticart la-qlri yaratmaa rblr n gni imkanlar amdr. Bl ki, 639-709-cu illrd imali Afrikann btvlkd rblrin tsir dairsin dmsi, nlarn Saara shrasndan matrikin qrb v kvatrial hisslrin alt karvan ylunun my-ynldirilmsin sbb lmudur. VIII srd rb tacirlri Nigr aynn rta anna, qzl lksi saylan Aukara (Qana) atmlar. Ibn-Fatimnin yazlarnda ad gl haqqnda ilk yazlara rast glinir. nun yazdna gr vvllr bu gl daha byk lmudur. Ticart laqlri rblrin cnuba dru tsir dairlrinin v crafi biliklrinin daha da gnilnmsi il nticlnmidir. Ibn-Sid gr III srd rblr jdaha dalarna atrlar. Vnsiyal kartqrafn 1420-ci ilin ritsin gr I srin balancnda namlum rb syyah Vask da Qamadan tqribn 500 il vvl Afrikann cnubundan Hind kanna kmidir.

    I srd Madaqaskar adasn kf dn rblr l-Kumr (Mzambik) bazndan imal v cnuba dru zmlr.

    rb mnblrin gr ramzn I srind Filippin adalarna qdr zn, 1380-ci ildn is Sulu adasndan bala-yaraq yrli varl (radji) qz il vlnn bu Bkr l Haiminin kmyi il Islam dinini yayan rblr crafi kflr sahsind rta srlrd iklnm dvr kirirdilr.

    srd rb mnblrind artq rqi Avrpa haqqnda da mlumatlara rast glinir. rblr 711-ci ildn snra 7 il rzind btn Priny yarmadas rb trpaqlarna vrilmidir.

  • 32

    srd is Qrbi Avrpa tdricn rblr trfindn tdqiqat byktin vrilirdi.

    bu li Ibn Rusta - srd yaam rb dilind yazan fars mnli Ibn-Rusta Qiymtli incilr srinin mllifidir. Bu srd , htta rqi Avrpa haqqnda v burada yaayan alqlarn adt-nnlri bard mlumatlar vrir. srd Vlqa-Kama trkdilli alqlara Islam dininin I srd rblrin gtirdiyi qyd lunur. Ibn-Rusta bulqarlar sciyylndirrk yazr: Bulqarlar zr dnizin tkln ayn sahilind mskunlamlar. nlarn lklri bataqlq v mliklrdn ibartdir. Daha snra Kuyab (Kiyv) haqqnda mlumat vrrk yazr: Bu slavyan lksi dznlik v mliklrdn ibartdir.

    hmb Ibn Fadlan - hmb Ibn Fadlan Vlqa-Kama Bulqarstannda Badad sfirinin katibi lmudur. 922-ci ild , Vlqann sl sahilin yrlmi Bulqariyaya glir, Ladqa gl trafnda lur v 923-c ild vtn qiymtli crafi mlumatlarla qaydr. Fadlan bu razilri kf tms d Vlqasahili, rta Asiya alqlar v zr dnizin tkln aylar haqqnda trafl mlumatlar il silir.

    II.3. rta srlrd Trk dnyasnn grkmli syyah v

    crafiyanaslar

    Dnya lm v mdniyytind trk alqlarnn rlu lduqca bykdr. Avrasiyada tqribn 10 mln kv.km razid mskunlam trk alqlar riyaziyyat, hnds, kimya, gl-giya, astrnmiya, crafiya v bir sra baqa lm sahlri zr dnya lm zinsin vzsiz tvhlr b tmilr. Trklr tariini z mllri il yaradan alqlardan biri lmular. Ddiklrimizin Sakit v Atlantik kan sular arasnda qalan byk bir razid trk mnli adlar bir daha tsdiq dir. .. V srd Asiyada Hun, III-V srlrd Avrpada Hun, IV- srlrd uyur, I-V srlrd Qaraqyunlu, Aqyunlu

  • 33

    dvltlrini yaradan trk alqlar tssf ki, bu gn bir hisssini itirmkddir. Rusiya razisind yakutlar, altaylar, dlqan v nnlr, uvalar tdricn din v dillrini itirrk assimilyasiyaya uramaqdadrlar. Bu prss cmldn, Maldvada, Rumniyada v Blqarstanda da gtmkddir.

    Digr dvrlrd lduu kimi, rta srlr dvrnd d dnya lm zinsi z incilri il znginldirn syyah v crafiyalarla fr tmy trk alqlarnn haqq var. Biz is nlarn bzilri haqqnda qsa da lsa mlumat vrmyi zmz brc bilirik.

    bu Ryhan Biruni (973-1048) Biruni rta Asiyada Kt, digr mlumata gr Qzm hrind anadan lub. Trklrin dnya lmin b tdiyi n mhur crafiyanas-larndan biridir. Biruni tari, crafiya, riyaziyyat v astr-nmiya lmlrin aid 150-dn artq srin mllifidir. nun yaradclnda n yksk kyfiyytlrdn biri dvrnn bir Avrpa alimlrindn frqli laraq hr yi praktik laraq grmsidir.

    rb alimi Yaqut l-Hrami (III srd yaamdr) ya-zr ki, Mrvdki cam mscidi vqfnamsind Biruninin 60 shiflik sr siyahsn grmdr. Kmi nsillrdn qalan izlr srini yazarkn mtlif dillrd yazlm mnblrdn istifad tmsi nun bir dillri bilmsinin yani sbutudur. rta Asiyaya dair yazlm srind Amudrya aynn qdim dvrlrdn bir n df yatann dyimsi haqqnda mlumat vrmsi susi hmiyyt ksb dir. nun Baltik v A dniz, Skandinaviya v Sibir alqlar bard vrdiyi mlumatlarn hans mnblr saslanmas bu gn d qaranlq qalmaqdadr. Birunu hndr nqtdn fq ttinin nm bucan lmkl Yr vrsinin uzunluunu (41500 km) zndn vvlki astranmlardan daha dqiq hsablamaa nail lmudur. Tbitd ba vrn hadislri maddi qvvnin nticsi kimi drk dn Biruniy gr matriya ylri yaradan v nun frma v mzmununu dyidirndir. ql trfindn qbul v inkar diln, hindlilr msus lmlrin izah Biruniy ninki Asiyada, htta Avrpada byk hrt

  • 34

    qazandrmdr. Trk dnyasnn bu grkmli alimi Yrin skuntd lmas fikrinin ksin araq hind astranmu Bramaquptann Yr hrktd, gylr is skuntddir nzriyysini mdafi dir. mr yyam, Nsrddin Tusi, Uluqby kimi Yan v rta rqin bir grkmli alimlri Biruninin lmi srlrindn kifayt qdr faydalanmlar.

    Biruninin crafi v astrnmik biliklri Kmi n-sillrdn qalan izlr kitabnda z ksini tapmdr. srd gc-gndzn biri-birini vz tmsinin sbbini izah tmy alm, ayn msi v qmri vziyytlrin dair kifayt qdr mlumatlar vrmidir.

    Ggziya srind crafi krdinatlarn tyin dilm sullarn izah tmsi nun zngin kartqrafik biliy malik lmas il baldr. , Yrin kr frmasnda lmasn Avrpa alimlrinin ksriyytindn vvl qbul tmi, llrini is ratsfn v dvrn qdrki rb alimlrindn daha dqiq hsablamdr.

    Biruni plyak alimi Kprnikdn 500 il vvl, gs-ntrik nzriyyni inkar tmkl znn hlisntrik nzriy-ysini irli srm drin zkaya malik bir alimdir. Bu n-zriyynin irli srlmsi nun astrnmiyan drindn bil-msinin nticsi idi. Hlisntrik nzriyy Ptlmyin gsntrik nzriyysin n byk zrb lmudur. Tssf ki, hl d bu nzriyy Kprnikin ad il balanr. Ilk qlbusu dzldn l-Biruni lmasna bamayaraq bu gn Martin Bhaymn ad il balanmas Biruniy qar sn drc daltsizlikdir.

    Sn drc byk lmi hmiyyt malik lan Astrnmiya v ulduzlara aid msud cdvli srind krdinatlarn triqnmtrik ylla hsablama izahn vrir. Bu is Biruninin triqnmtriya lmini drindn bilmsi il bal lmudur.

    Navan, Urmiya, rdbil, Tbriz, Maraa hrlri-nin krdinatlarnn dzgn vrilmsi nun bu yrl yandan bld lmasndan br vrir.

  • 35

    Qiymtli dalarn yrnilmsi n mlumat kitab minralgiya lmin hsr lunmaqla minrallarn fiziki v kimyvi susiyytlrini sciyylndirilmidir. Bir dr-manlarn dzgn hazrlanmas v nlarn malic susiy-ytlri is Frmakqnziya srind gstrilmidir.

    Yuardak qydlrdn grndy kimi trk dnyasnn zbk alimi l-Biruni hrtrfli biliy malik rta srin grkmli nmayndlrindn biridir.

    nb Sina (980-1037) bn Sina bu li Hsyn Ab-dullah Buara yanlnda fzanak qsbsind 18.VI.980-c ild anadan lmudur. Gstrilr v qydlr kitab, Bilik kitab, dalt kitab kimi mhur srlrin mllifidir. Ibn Sinaya gr dnyann yaranmas qarsalnmaz zrurtin nticsidir. , almd ba vrn hadislrin qanunauunluqlara tab lmas kimi flsfi fikrini sylmkl nlarn sbbini izah tmy almdr. Ibn Sinann 250-dn artq sri dvrmz glib atmdr. nun 12-si Azrbaycan A lyazmalar Fndunda salanlr. Dnya lminin inkiafnda idmtlri nzr alnaraq Buara v Hmdanda abidsi ucaldlmdr.

    Nsrddin Tusi (1201-1274)- Nsrddin Tusi 1201-ci il fvral aynn 18-d, digr mlumatlara gr is Tuvda anadan lmudur. Ilk thsilini atasndan, daha snra is Ibn Sinadan alm Tusi hrtrfli biliy malik trk dnyasnn azrbaycanl alimidir. , mhur riyaziyyat, astrnm v crafiyanas lmudur. Tusi VII srd avrpallar trfindn aparlan mahidlrdn daha dqiqliyi il frqlnmi, riyazi ylla yrin frlanmasn hsablamaa nail lmudur. , Zs lani srind 256 hrin dzgn krdinatlarn vr bilmidir. Krdinatlar qdr dqiqlikl vrilmidir ki, htta ristfr Klumb sr snra bl Tusinin hsablama krdinatlarndan istifad tmidir. Hndsnin saslar, kk Qit, Tbriz l Ncsti srlri dnya zinsinin incilri saylr.

  • 36

    Piri Ris (1465-1554) Bzi mlumatlara gr sl ad Piri Mhiddin Risdir. sln smanl trk lan Piri Ris 1465-ci ildGlibluda anadan lmu, 1554-c ild Qahird vfat tmidir. Hac Mhmtin lu lan Piri Ris misi Kamal Risin yannda v nzarti altnda dnizilik faliyyti-nbalamdr. misinin vfatndan snra Barbarsun yannda alan Piri ndls mslmanlarnn, ispanlardan azad lunmasnda v Misirin fth lunmasnda itirak tmkl, hminin Nil hvzsinin ritsinin trtibini baa atdrmdr.

    Admiral Piri Ris mhur bir dnizi lduu kimi, hm d gzl rit trtibats idi. Tplad bilik v mlumatlara sasn mhur lan iki ritsi v Kitabi Bhriyy sri il dnyada vzlunmaz bir siyyt vrilmidir.

    Mhur dnizi-crafiyanasn trtib tdiyi ritlr v kmitab z imzas il 1517-ci ild Yavuz Sultan Slim tqdim tmidir. srin tqdimatnda Hind v in dnizilrihaqqnda h Kim bu gn qdr smanl lksin bl zngin mlumat vrmmidir kimi dyiln szlr nun n drcd hmiyytli lmasna yani sbutdur.

    Piri Risin birinci ritsind Islandiyann yuars krlanm lsa da, Atlantik kan, Antil adalar, Amrikann hmin dvrd mlum hisslri aydn grnmkddir.

    Piri Risin trtib tdiyi ikinci ritd d hazrda Tp-qar Saray kitabanasnda salanlr. 1528-ci ild hazrlanm bu rit Atlantik kann 25- 90 qrb uzunluu il 10-90 imal nliklri arasndak ritlri hat dir. rit dv drisi zrind skkiz rngd z ksini tapmdr.

    Ikinci rit ada v sahillrin birinci rity nisbtn daha dqiq kilmsi il silir.

    Piri Risin trtib tdiyi Amrikann ritsi 1929-cu ild rtaya arlmdr. Bu rit rta srd trtib lun-muritlrdki btn nqsanlardan uzaqdr. rit dnya miqyasnda imali Amrikann ilk trtib lunmu ritsi sa-ylr. ritd Antarktida matrikinin z ksini tapmas susi

  • 37

    hmiyyt ksb dir. Antarktida dalarnn sn drc dqiqlikl gstrilmsi insan hyrt gtirir. nki bu dalar ancaq 1952-ci ild sstrc altlrdn istifaddilrk-myyn dilmidir. Buz altnda lan bu dalarn v matrikin sahil tlrinin dzgn myyn diln ritsinin trtib dilmsind Piri Risin ny sasland bu gn d lm qaranlq qalmaqdadr.

    Prfssr arls Hapjd v riyaziyyat V.Stan rit zrind apardqlar tdqiqatlar dnya alimlrind byk aqnlq yaratmdr. nki, hazrda smadan kiln killrl rit arasnda sn drc arln lmas myyn dilmidir. Htta bzi tdqiqatlar ritnin smadan kiln ftkillr sasland nticsin glmilr.

    Grg Katmann 1960-c ild Scinc t vi adl lmi nrd Pirinin trtib tdiyi rit haqqnda fikrini aadak kimi ifad tmidir: Piri Risin trtib tdiyi iki rit zrind aradrmalar dvrmzd mvcud lan dniz ritlrindn h n il frqlnmmsi insan hyrt gtirir.

    Pyklrdn alnan ftkillr sasn Qrnlandiyann adadan ibart lmas myyn dilmidir. Piri Risin ritsind is Qrnlandiyann adadan ibart lmas VI srin birinci yarsnda z ksini tapmdr.

    Mczlrl dlu lan ritlrin trtibatnda Piri Risin nlr sasland, nlrdn istifad tdiyi dnya alimlrini sualla qar-qarya qymudur.

    Aradrmalar ristfr Klumbun Amrikann varln da trk dnizilrindn yrndiyini gstrir. smanl trkl-rindn yardm istyn Klumb Piri Risin misi Kamal Risdn msbt cavab alaraq idmtisi Rdriqnu zn kmki gtrmdr. Rdriq myyn sbblrdn adn dyidirmi trk dnizisi idi. Klumb syaht arkn ilk df qurunu grn d Rdriq lmudur. ristfr Klumb is Hindistana atdqlarn guman tmidir.

  • 38

    Fransz mnli D.arqt 1928-ci ild yazd Christph Clmb vu par un Marian adl srind Rdriq Kmumb trfindn aadak kimi tandlr: Rdriq smanl Dniz Qvvlrin mnsub bir kii idi. Gizli bir din (mslman) salayrd. Bunu mndn baqa h kim bilmirdi. Buna gr d Yni Dnyann kfi rfini rsmn bir msl-mana vrmk istmdiyimdn mkafat na tqdim tmdim.

    Bllikl, grndy kimi, Amrikann kfini ris-tfr Klumbun Ad il balamaq qti dzgn fikir dyildir.

    Qyd lunan iki rit il yana, bu gn d dnya lm zinsinin incilrindn saylan Kitab l Bhriyy sri Piri Ris msusdur. Kitab 1521-ci ild yazlm, 1525-ci ild daha da tkmilldirilrk Sultan Slymana tqdim dilmidir. Kitab gmiilikd istifad lunmaq n yazlm srdir. sr 1756-c ild D.D.Cardm trfindn L Flanbau d la Mditrranc bal altda fransz dilin trcm dilmidir.

    Kitab-l Bhriyy dnizilik v dnizilik qanunlar haqqnda avrpallardan qabaq yazlm ilk lmi biliklr saslanan dyrli srdir. Kitabn mtni ritlr d dail lmaqla 743 shifdn ibartdir. Bunun 83 shifsini dnizilr haqqnda mlumatlar tkil dir.

    srin trcmsi Paris Milli kitabanasnda salanlr. Katib lbi (1609-1657)- lbi dnyvi lmlrl,

    dini lmlri birldirmkl hrt qazanm trk dnyasnn grkmli crafiyanaslarndan biridir. srlrinin bir hisssi baqa mnblri aradrmaqla baa gls d, Cahannam (Dnyan gstrn) sri il crafiya tariind znmsus yr tutur. Bu srd Yapn adalarndan balam rzurum v Iraq srhdlrin qdr lklr haqqnda mlumatlar vrir. sr bu razilrd yrln alqlarn adt-nnsi, mdniyyti, muliyyti, tbiti haqqnda vriln zngin mlumatlarla frqlnir. lbi dvrnn bir Avrpa alimlrindn irli gdrk dnyann kr klind lmas fikrinin trfdarlarndan lmudur.

  • 39

    Dnyann hans trfindn barsansa , kr kimi grnr kimi fikir sylyn Ibrahim Haqq (1703-1780) da Gn, plantlrin hrkti (Hlisntrik), Gn v Ay tutulmalarn izah drkn lbinin Cahannam srindn kifayt qdr istifad tmidir.

    Hac Zynalabdin irvani (1780-1838) irvaninin hyat v faliyyti Nurddin Krmv (1977) trfindn tdqiq dilmidir. 1780-ci il avqust aynn 16-da amada anadan lmu irvani 5 yanda larkn Badada kmlr. 12 il atasndan v ruhanilrdn thsil almaqla rb, fars, trk, daha snralar hind dillrini yrnmidir. Bir mddt Badadda thsil aldqdan snra dvltlr, alqlar, alqlarn adt-nnlri, muliyyti haqqnda mlumat tplamaq v nu yazl frmada alqn mal mqsdil 18 yanda ikn syaht r. I syaht Iraqdan balayaraq, Gilan (Iranda), Pakistan,

    Hindistan, Banqlad, Krai, Kmir, Bd-an, Qrbi Tibt, Pamir, Tyan-an, Yarknd, Kabil, Trkstan, Daknd, Buara, Turan, -rasanda I syahtini baa vurur.

    II syaht iraz, Bndr-Albas Liman, Hrmz Baz, man Krfzi, Bsr Adalar, Ymn, Bab-l-Mndb (Gz Ya Darvazas dmkdir), H-bistan, Sudan, tkrarn rbistan Yarmadas, Cidd, Mkk, Mdin, Hicas, Qrmz Dniz, Nil aynn sa sahili, Qahir, Sinay ya-rmadas, Irdaniya, Israil, Flstin, Livan, Su-riya, Iraq

    III syaht Balkan yarmadas, Adriatik v gy d-nizlrindki adalar, Rumlli (smanl impra-trluunun Avrpa hisssi), Kiik Asiya (Ana-dlu), Azrbaycan, Thran, Hmdan, Isvahan, Kirman, irazla III kspdisiyan tamamlayr

    IV syaht iraz, man krfzi, rbistan dnizi, dn krfzi, Bab-l-mndb baz, Qrmz dniz,

  • 40

    Cidd Hac Zynalabdin irvani ilk df 1796-c ild Tal

    dalarn krk Azrbaycana glmidir. sasn Muan, Asu v amada bir mddt lmaqla gri qaytmdr. Ikinci df Azrbaycana 1826-c ild glrk 6 ay Bakda qalm, hr v nun traf haqqnda kifayt qdr mlumat vrmidir. Quba, Qbl, ki, Bylqan, Gnc, Asu, Muan, rdubad Grcstan istiqamtind syahtini davam tdirn irvani nhayt Tbriz qaydr.

    1802-ci ildn balayaraq 8 il Hindistanda yaamaqla Hindistan haqqnda mlumatlar zinsin vrilir.

    Mrakdn Indnziyaya qdr 2 kan arasndak l-klri gzmkl glckd qiymtli srlrin yaranmas n mlumat tplayan syyah 1838-ci ild Mkky qaydarkn vfat dir, Cidd hrinin mmana Hvva hr qbi-ristanlnda dfn dilir.

    mrnn 40 ilini syahtlr hsr dn syyah, c-rafiyanas, tarii, tnqraf, filsf Hac Zynlabdin irvani fars dilind yazd Cnnt ba syahtlri, Syaht ba-lar, Ariflr ba, Kfl-Maarif srlri il dnya miq-yasnda mhurdur. Bu srlrin lyazmalar Lndn, Paris, Qahir v Thran kitabanalarnda salanlr.

    1783-c ild anadan lmu Hac Zynlabdinin qarda Mhmmd irvani d trk dnyasnn n mhur syyah-larndan biri lmudur. , mrnn 30 ilini qardann lduu lklr syaht hsr tmi v bu lklrin tdqiqi il mul lmudur. si mahid v tdqiqatlara saslanan Mhmmd irvanin Hqiqtlrin hqiqti. Kimyvi fa, Hyatn balanc kimi mhur srlri Brlin, Kabil, Lndn kitabanalarnda salanlr.

    Abbasqulu Aa Bakanv (1794-1847) Bak anlar-nn nslindn lan Bakanv 1794-c ild iyulun 3-d Qubada anadan lmudur. , Bak an 11 Mirz Mhmmdin

  • 41

    ludur. Mkmml thsil alm Bakanv fars, rb v rus dillrini gzl bildiyin gr rus kmandannn dftranasnda rq dillri mtrcimi tyin lunmu v gnral rtbsin kimi ykslmidir. 1828-ci ild Qaraba yrnn kmissiyann trkibind, hminin Iranla Rusiya arasnda balanan Trkmnay mqavilsind itirak tmidir.

    mrnn 25 ilini syahtd kirmi Bakanv 1833-c ild Varavaya yla dr. Ukrayna, Baltikyan lklrd lur. 1834-c ild Pladan gri qaydarkn Ptrburqda, dssada, Krmda, Tiflisd, Bakda v Qubada lmudur. 1846-c ildn mslman lklrindn Iranda, rdbil, Tbriz, Thran, Trkiyd Istanbuldan dniz vasitsil Iskndriyyy, Qahiry syaht dir. 1846-c ilin snunda Mkky gdir v hmin rfd Fatim vadisind qfltn vfat dir.

    Astrnmiya il maraqlanan Bakanv qdim yunan v rb astrnmlarnn yazlar il tan lmu, hlisntrik nzriyynin mdafi dn srar l-Mlkut srini yazmdr. nun grkmli srlrindn biri d Amrikann k-fin hsr lunmu Kfl-qraib (Qrib kflr) sridir. Azrbaycan v Dastann crafi tsvirin is Glstani-Irm srini hsr tmidir. Bllikl, Abbasqulu Aa Bakanv ar rdusunda idmt tmkl yana grkmli syyah, crafiyanas v istdadl airlrdn biri lmudur.

    II.4. rta srlrd nrmanlarn crafiyann

    inkiafnda rlu

    Nrmanlar Atlantikann mnimsnilmsin gr cra-fiya tariind grkmli yr tuturlar. Bu alqlar tarin Skandinaviya yarmadasnn cnub-qrbind mskunlamlar. Cnubda Bus krfzi v Skaqrrak baz il srhdlnn Nrvin paytat Nidars (Trnhym) saylrd. Bu alqn sas muliyyti hyvandarlq v dniz mhsullar ld tmkdn ibart lmudur. t mhsullar il tmin lunsalar

  • 42

    da, iqlim raiti ry lan tlbatlarn dmy hmi man lmudur. l buna gr d dnizl cnub istiqamtd hrkt tmkl t mhsullarn, z, dri, piy, mis v bir sra baqa mallar ry dyimk zrurti yaradrd. Bu zrurt bir trfdn gmiiliyin inkiafn, digr trfdn is yni lklrin yrnilmsini tlb dirdi.

    lknin lvrisiz iqlim raiti il laqdar laraq rzaq atmamazl nrmanlarn tdricn dniz qulduruna vrilmsin sbb lmudur. Ata ldkdn snra ancaq vrslik hququna byk lun haqq lmas kimi milli adtlri d, alqn bir hisssinin dniz qulduru (pirat) kimi frmalamasna tsir gstrmidir. Artq nlar Baltik dnizi il rq istiqamtd zmkl Riqa krfzin, hminin Fin krfzin dail la bilirdilr. Daha snra is Rusiyann Avrpa hisssi il cnuba dru hrkt tmkl zr dnizin (914), Qara dniz irlilmkl Yunanstana v rb ilaftin yanlardlar. Bu nrmanlar n yni lklrin kfi v nlarla laq yaratmas dmk idi.

    Atlantik kannla qrb istiqamtd zmkl ilk df krn riksn 982-ci ild Qrnlandiyan kf tdi. Nrmanlar ingilislr msus bir sra adalar kf tmkl nlar zrind ar vrgilr qydular, m.Amrikan kf tdilr. Cnuba dru hrkt tmkl Sna valn, Katantn yarmadasn, hminin yanlqda lan Nrmandiya adalarn zlrin tab tdilr. Daha cnuba nmkl Biskay krfzi sahillrini zbt tmi, Cblttariq bazn kmkl Aralq dnizi sahillri lklrini zlrin tab tmkl Siciliya adasna qdr irlilmilr.

    VII srin rtalarnda ilk df laraq Nva aynn mnsbin m, rq dru hrkt tmkl rqi Avrpa dznliyinin imal-qrbind Ladqa gl, Sivir ay v nqa glnn sahillrin atmlar.

    I srd nrmanlar Skandinaviya yarmadasnn imalndan rq istiqamtd fird tipli sahillri myyn dir,

  • 43

    A dniz dail lurlar. Gman lunur ki, nlar Kla yarmadasna dail lmaqla Kandalaka adasnda (krfz) da lbr salm v yrli hali il ticart laqlrin girmilr.

    II srin 70-ci illrind Qardar Svavarsn ilk df laraq Islandiya trafnda saat qrbi istiqamtind dvr vurur. 871-ci ild Inqulf Arnansn Islandiyaya zrk Rykyavik (Tstlnn buta) hrinin sasn qyur. 1056-c ild Brmn Islandiyan bl tsvir dir: Ada l bykdr ki, kifayt qdr insanlarn yaamas n rait yaradr. Burada insanlar dridn gyim kimi istifad dirlr. Tal bitkilri tamamil ydur, aac bitkilri azdr, na gr d insanlar zaalarda yaayrlar. Kilr nlar n Kraldr. Adann imal sahillri dnur.

    Crald Bari is ada v insanlar haqqnda bl yazr: Islandiya Irlandiyadan gnlk msafd yrlmkl imal adalarndan n byydr. Insanlarn ifadlri qsadr, n nifrt tdiklri yalandr. Krallar ki, knyazlar is ba bandr. Ildrm v imk burada nadir hallarda lsa da ild bir, yaud iki df alv pskrr. Bu strlr Islandiyann crafi mvqyi, tbii raiti, insanlarn araktri v muliyyti haqqnda kifayt qdr tssrat yaradr.

    986-c ild Qrnlandiya adasna zmkl nun cnub hisslrind lbr saldlar. Lyf riksn Qrnlandiyada gmilrin dzldilmsi n aac matriallarnn lmamasn nzr alaraq daha qrb zmyi qrara alr, nticd imali Amrikann Markland (mli lk), daha cnuba nmkl lluland (hamar dalar), Vinland (zmlklr lksi), baqa szl Nyufaunlnd yarmadasn kf dir. 1005-ci ild Lyf m matriallar il yklnmi gmi il Qrnlandiyaya qaydr. Snralar nrmanlar kf lunmu bu razilrd z kalniyalarn tkil d bilmdiklrindn tdricn unudul-mudur. Ny gr kf lunmu trpaqlarn nrmanlarn laq salamamas crafiya tariind bu gn d qaranlq qal-maqdadr.

  • 44

    Mstmlkilik araktri dasa da Baffin adasn v dnizini, Hudzn krfzini, Fks bazn nrmanlar kf t-midilr.

    Bllikl, tarii-crafi aradrmalar bamndan Am-rika qitsinin ristfr Klumbdan tqribn 500 il vvl, ilk df Lyf riksn, baqa szl nrmanlar trfindn kf lunmas mlum lur. n az l buna gr d nrmanlar yni razilrin kf lunmasl crafiyann inkiafnda mhm rl ynayan alqlardan biri saylmaqda haqldrlar.

    II.5. rta srlrd Avrpann tdqiqi

    VI srin vvllrind Mskval kartqraflar srhd

    vilaytlrinin ritlrini (slind rtyjdur) trtib tmy qrb istiqamtdn baladlar. Tzlikl Karliyann, daha snra Litva v Pskvun ritlri trtib lundu. Bu ritlr qrb srhdlri haqqnda myyn tsvvrlr yaratsalar da, nlarn sli dvrmz glib atmam, crafiya tariind ancaq izi qalmdr. ritlrin mzmunundan aydn lur ki, Vlqa, Qrbi Dvina v Dnprin z balancn mtlif gllrdn gtrmsi hmin dvrd artq myyn dilmidir.

    1552-ci ild Ivan IV Qrzn trfindn vriln mr sasn Mrkzi Vlqa, ka, Kama, imali Dvina, Pra v nlarn qllar, hminin Dnsahili dznlik, zrsahili valn ritlri trtib lunsa da, nlar haqqnda ancaq dbiyyat matriallarndan mlumat ala bilirik.

    1600-c ild Mskva dvltinin ritsi trtib lunur. slind rtyju atrladan bu rit imali Buzlu kanndan Qara dnizdk imaldan cnuba, Fin krfzindn Urala qdr qrbdn rq lan razilri hat dirdi. ritd 880 ayn, 60 gln, 400 hrin ad kilirdi.

    VII srin vvllrind rus kartqrafiyasnda ynidn canlanma ba vrir. 1626-c ilin maynda Mskva yann

  • 45

    zaman Byk rtyj adlanan rit krlansa da Afanasi Mznv trfindn brpa lunmudur.

    Mrkzi v cnub-rqi Avrpann ritsinin trtibind ay v nlarn qllarnn uzunluu vrilms d mnb, hminin mnsbi dqiqlikl gstrilmidir. Bskunak, Indr gllri Byk rtyjda lduu kimi z ksini tapm, Byk Qafqazdan imal istiqamtd aan aylar, Nqay gllri Kuma-Man kkliyi, qara trpaqlar v zrsahili kifayt qdr dqiqlikl vrilmidir. Lakin Ural dalar btvlkd z ksini bu ritd tapmr. gman ki, hmin dvrd Mrkzi Ural maqla digr hisslr lazmnca yrnilmmi qalrd. ritd Uraln imal hisssinin Da, cnubunun is Uraltay, snradan is btvlkd Ural adlandrlmas haqqnda h bir mlumat ydur. slind Byk rtyjda Mrkzi Uraln z d tam z ksini tapmamdr. Snralar daha dqiq tdqiqatlar aparmaqla dzlilr vrilrk yalnz VIII srd vahid Ural sra dalar adlandrld.

    Mskva mtssislrinin Byk rtyj adlanan smatik ritsi rus dvltinin srhdlrini myyn tmk mqsdil trtib lunsa da, A v Barns dnizin tkln 150-dn ayn mnb v mnsbi z ksini tapmdr. Bu aylarn tutduu sah Kara dnizindn nqa gln qdr byk bir razini hat dirdi. Lakin aylarn uzunluunun hsablanmasnda byk shvlr yl vrilmidir. Bl ki, Pra aynn uzunluu dmk lar ki, iki df kiildilmidir. Timan tirsi v imali Dvina is mqayisd nisbtn dzgn myynldirilmidir. nqa gln 10 ayn tkldynn ks tdirilmsi is bu gln tamamil tdqiq lunmadndan br vrir. Ilmn gln tkln aylarn uzunluunun kifayt qdr shv vrilmsi zif tdqiq lunmalarndan br vrir. Byk rtyjun mnfi chtlrindn biri d ndan ibart idi ki, Karliyada lan gllr smatik vrilmi, bu diyarn gllrl znginliyi z ksini tapmdr. Byk nqsanlarla trtib lunmasna bamayaraq Byk rtyj kimi tannan

  • 46

    Mskva yr quruluularnn ritsi ritunaslqda irliy dru atlm byk addm idi.

    Avrpann tdqiq lunmasnda Nrvli Pyr Martin d Samartinyrin d kifayt qdr idmtlri lmudur. Dani-marka kspdisiyasnn trkibind Avrpann ilk tdqiqat-larndan biri lmudur. 1653-c ilin mart aynda gmilr t-mir dayandndan Samartinyr nfrl rus Laplandiyasna yla dr. izklrdn istifad drk Kla yarmadasna atan syyah, may aynn snunda gri Vranqr Frd gmisin qaytmdr. , rq istiqamtd 10 gn zmkl Pra qubasnn rq hisssin atr. Brnday adasnda mskunlam sakinlrl lvrili ticartdn snra matrikd yrln kiik Pra hrin yllanr. yli z dri ld tdikdn snra tundra il Qtb Uralna glir. kspdisiya Brndaydan Nvaya Zmlya adasna istiqamt alsa da gtmk mmkn lmadndan Vayqa adasndan Qrnlandiya istiqamtind zmy balayrlar. Frtna kspdisiya zvlrini Islandiya sahillrind lvbr salmaa mcbur dir. Burada Hkla vulkann v qyzrlri mahid drk hyt ktyabr aynda Danimarkaya qaydr. kspdisiyann nticlri dz ks tdirilmdiyin gr yalan adlandrlan Samartinyr snrak tdqiqatlar il brat qazana bilir. Mlum lur ki, ks-pdisiyann nticlrinin nrd shvinin Samartinyr h bir aidiyyat ydur.

    1661-ci ild Vasili pilkinin faydal qaznt atar Kanin yarmadasnn tdqiqin sbb lur. il mddtind 600 km yl qt tmkl yarmadann faydal qazntlarla zngin lmasn myyn tmy imkan vrir. Mskvaya qaytmaqla , 1664-c ild yarmadann qsa, lakin dlun tsvirini vrir.

    1767-ci ild Yakv Yakvlvi irakin n df Nvaya Zmlyada lduqdan snra nun hazrda Matkin ar adlanan bazla ayrlan iki mstqil adadan ibart lduunu myyn tmidir.

  • 47

    VIII srin 40-c illrind Kla yarmadasnda hrbi dniz dnanmas n liman yaradlmas nzrd tutulurdu. vvlcdn tdqiqat aparmaq mqsdil yarmadaya Vasili Vinkv gndrilir v Murmansk dnmayan liman kimi dzgn laraq mntq kimi silir. Bu ruslarn Laplandiya sahil-lrind ilk dqiq tdqiqat saylmaldr.

    A dniz sahillri is ilk df laraq adalarla birlikd Alksandr Ivanvi Fmin trfindn sciyylndirilmidir. Frsk, Karliya, Kanin yarmadasnn sahil tlri v qubalar Fminin tdqiqatlarnda z ksini daha dqiq tapmdr. Timan ykskliyi haqqnda ilk mlumatlarn z d Fmin msusdur.

    Rus arn maraqlandran sas msllrdn biri d Dn ay v Azv dnizinin imal rqini tdqiq tmk idi. nki nu imalda Baltik, cnubda Qara v Azv dnizlrin lvrili v thlksiz dniz yllar maraqlandrrd. ar trfindn tkil lunmu yr nticsind Dn ay il zmkl 1696-c il 19 iyul tariind ayn mnsbind yrln Trk qalas v Azv dnizi alnd. Pytrun gstriil Vrnjdn Azv dnizin qdr 1300 km razi ritldirildi v Amstrdamda atlas klind ap lundu. Avrpa il Asiya arasndak srhd Dn ayndan dyil, Ural dalarndan myynldirildi. 1720-ci ilin dkabrndan tibarn is Rusiya razilri sistmatik laraq ritldirilmy baland. I Pytr trfindn ritldirmnin rhbrliyi Ivan Kirillvi Kirilva taprld.

    1721-1729-cu illr rfsind Rusiya-Isv srhddin-dn nqa v imali Dvina aynn suayrcsna qdr lan razid ritlmni istdadl ritnas saylan A.Klnin aparmdr. nqa glnn sahillri v hvzy aid lan aylarn ritlmsi is birbaa Klnin aiddir.

    1730-cu illrd artq kazaklar ruslarn himaysi altna kmidir. 1731-ci ild I.Kirilv kazaklar qrumaq prdsi altda nlarn asaqllarna qalalarn tikilmsini tklif tmidir. Bu mqsdl 1734-c ild Kirilvun byk bir dstsi Blaya

  • 48

    v Ural aylarn krk ri aynn mnsbin atmdr. Kirilv 1735-ci ild rnburq qalasnn sasn qydu v Baqrdstanla srhdd 20 qala tikdirdi. nun tklifi il 3000 km-lik hrbi yllar bksi yaradld. Kirilv kspdisiya zvlrin nlarla kdzist dvt tmidir. 1736-c ild rta Vlqadan Tbla qdr razinin ritsi ilkin variantda trtib lundu. ritd Baqrdstan v Uraln bir hisssi d z ksini tapmdr. 1755-ci ild mvcud ritlr sasn tkmilldirilmi ritlr lmlr Akadmiyasna gndrildi v bir mddtdn snra ap lundu. 200 illik zhmt bahasna baa gln bu ritlrd tdricn digr alqlarn trpa da Rusiya razisi kimi gstrilmy baland.

    Mrkzi Urala I Pytr trfindn gndrilmi Vasili Tatv Uralda yrldirilmi zavdlara rhbrlik tmkl yana ra v cnubi Ural haqqnda artq kifayt qdr mlu-matlar tplamd. , 1721-ci ild Ykatrinburq hrinin sa-sn qymaqla, mtallurgiyada mhm hmiyyt malik lan razinin hidrqrafiyasn yrnmidir.

    Bllikl, Rusiyada ritunaslnn inkiaf rus trpaqlar il yana baqa alqlarn razilrinin d tdricn zllmsi il nticlnirdi.

    Skandinaviya v Byk Britaniyann ilk tdqiqatlar Cn Slndin ad il baldr. , yddi il rzind 131 min km-dn artq bir msafni qt tmkl Pnin, Kambrland, Kmbri dalarnda, Midlnd dznd addm-addm tdqiqat ilri aparmdr.

    1570-1579-cu illrd ingilis kartqrafiyasnn atas saylan Kristfr Skstn Ingiltr v Ulsin birg ritsini v 1579-cu ild 34 ritdn ibart atlasn trtib tmidir.

    tlandiyann daili raynlar is Timti Pnt tr-findn ritldirilmidir. , 1583-1601-ci illrd imali tlandiya dalq sahsini, Cnubi tlandiya ykskliyini v Mrkzi tlandiya valnn ritlrini trtib tmy mvffq lmudur.

  • 49

    1603-c ild Isv kralnn tapr il Andrs Bur (astrnm) Skandinaviya yarmadasnn imalnda 1800 km-lik bir msafd ritldirm ii aparmdr. Bu rit Skan-dinaviya yarmadas v imal Buzlu kann sahillri haqqnda kifayt qdr tsvvr yaratd. Bur z ritsind Kla yarmadasn v Skandinaviyann ay bksini ks tdirmy almdr. Daha snra , Nrvin rlyfini, A dnizl Btnik krfzi arasnda 200 km uzunluunda ykskliyi tdqiq drk rity krmdr. Tpqraflar Nrvin byk qlunu, yarmadann n byk ay Qlama (587 km), Finlandiyann 20 ay sistminin ritsini vrmy alsalar da yarmadann hidrqrafiya bksini vr bilmmilr.

    1627-ci ild Bur Skandinaviya yarmadasnn qtb n dairsindn imal hisslrinin, snra is btvlkd Skan-dinaviya yarmadasnn, Baltik dnizinin v nun krfzlrinin ritsini trtib tmidir. ritd 800 min km2 razi z ksini tapmdr. Skandinaviyada bunu gdziya sahsind n byk addm hsab dirdilr.

    Andrs Bur crafiya tariin Isv kartqrafiyasnn atas kimi dail lmudur.

    VI srin birinci yarsnda Ingiltr, Qrbi Avrpa lklrin, susil Ispaniya v Prtuqaliyaya nisbtn dniz-ilik sahsind zif idi. nun qrb v cnub istiqamtd dniz yllar zrind hkmranlq tmk n n P-rtuqaliyan, n d Ispaniyan knarladrmaq imkan y idi. na gr d ingilislr Qrbi Avrpadan imal-rq istiqamtd Asiyann rqin yl atarmaa balayrlar. kspdisiyalar tkil tmk n dvltin vsaiti lmadndan tacirlr cmiyyti yaradlmdr. Bu cmiyytin hsabna ilnmi gmi alnmaqla tmir dilmi, kspdisiyaya maq n hazr vziyyt salnmdr.

    Bllikl, kspdisiyaya hazrlanm gmilrin risi yu Uillaubi tyin lunur. 105 nfr hyytdn, 11 nfr tacirdn ibart kspdisiya hyti 1553-c il mayn 10-da

  • 50

    Tmza aynn mnsbindn Ingiltrni trk tdilr. Frtnalarn gmilrin hrktin man lmasna bamayaraq avqust aynn 14-d quru sah grrlr. Buzlaqlarn sahil yan almalarna manilik trtdiyindn Uillaubi mntqnin 720 imal n dairsind yrldiyini myyn dir. n dairsinin dzgn myyn dildiyin inansaq bu trpan ruslarn artq kf tmi lduu Nvaya Zmlya trpann cnub-qrb hisssinin nts Qaz (Qusinnaya Zmlya) trpadr. Srt q nlar qlamaa mcbur dir. Nvbti qda rus dnizilri Murmansk sahillrind Varzin aynn mnsbind hytlri 68 nfrdn ibart gmilr grrlr. ylu tapa bilmyn kspdisiya zvlri btvlkd syuqdan mhv lmudular. kspdisiyann vvlind itgin dn Cnslrun gmisi is Nrdkin burnunu krk bir hft digr gmilri gzldikdn snra A dniz girir v 24 avqust 1553-c il tariind imali Dvina aynn mnsbin dail lur. Cnslr h bir gstri gzlmdn Dvina aynn mnsbin dail lur, buradan is kirlrl Mskvaya yla dr. Cnslrun bu hrkti Mskva v Ingiltr arasnda laqlrin yaranmas il nticlnir.

    Tdricn dnizilik sahsind irlilyn ingilislr b ay haqqnda kifayt qdr ruslardan mlumat tplamlar. Indi is qarya qyulan mqsd bu ay vasitsil in dail lmaq plann hazrlamaq idi. Hazrlanm plana sasn 1556-c ild Stivn Barru Srtriqit gmisind b aynn mnsbin yla dr. 1556-c il iyun aynn 9-da Barru Kla ayndan krkn, balq vu il mul lan ruslarn kmyi il thlkli saylan Pran k bilir. Lakin ayn mnsbin atmaq midsizliyi avqustun 22-d nu gri qaytmaa mcbur dir.

    Bllikl, yazdqlarmz v bildiklrimizi mumil-dirrk rta srlrd sas crafi kflrin aadaklardan ibart lmas qrarna glirik.

  • 51

    1492-ci ild Yni Dnya ristfr Klumb trfindn kf lundu v bu avrpallarn Amrika qitsind mskun-lamasnn balanc ldu.

    Magllan Frnand 1520-ci ild Cnubi Amrikann cnubundan kmkl yrin kr frmasnda lmasn v dnya kannn btvlyn tcrbi laraq hll tdi.

    Vask da Qama 1498-ci ild Afrikann cnubundan Hindistana yl ad, Atlantik kan il Hind kan arasndak laqni myyn tmkl Hind kannn qapal hvz lmas fikrin sn qydu.

    Mark-Pl 1271-1295-ci illrd Mrkzi Asiya il in syaht r. 17 il ind yaamaqla bu lk haqqnda avrpallara gni mlumat vrmi v rq lklrinin avrpallardan inkiaf bamndan gri qalmamalarn, htta bzi sahlrd nlardan irlid lmalarn gstrdi.

    Ruslar Yrmakdan balayaraq Uraldan rq yr tmkl Asiyan tdqiq tdilr, qyri rus trpaqlarn zbt tmkl Sakit kanna maa mvffq ldular.

    Amriq Vspui Yni dnyann Hindistan lmadn myyn tdi.

    Djnyv Smyn Ivanvi 1648-ci ild Asiya il Amrika arasnda bazn lduunu myyn tdi.

    Rus syyahlar daha fal lmaqla Asiya qitsind rus impriyasnn yaradlmasnn sasn qydular.

    1513-c ild ispan Vask Nuns Balba Panama brzini kmkl znn adlandrd Cnub dnizin, yni Sakit kana ilk df atd.

  • 52

    IIIIII FFSSIILL BBYYKK CCRRAAFFII KKFFLLRR

    III.1. Byk crafi kflrin crafiyann inkiafnda rlu, ristfr Klumb

    Bu gn ilkin crafi bilik v tsvvrlrin qdim

    kklr malik lmas haqqnda kifayt qdr lmi mlumatlar vardr. Adtn, bu tsvvrlrin inkiaf qdim fsanlrl, primitiv kil v rtyjlarla bal lmas haqqnda fikirlr yrdlr. Mtlif qbillrin yaratd bu kil v rtyjlarda klli miqdarda laraq, ay v gllr z ksini tapr. lmi biliklrin tdricn znginlmsi v tkmillmsi bir sra lm adimlrini artq Yrin kr frmasnda lmas fikrin gtirib arr. Lkal tdqiqatlar gtdikc rginal v qlbal tdqiqatlar sviyysin qalr.

    Mtlif qbillrin kdiklri kil v rtyjlar lkal (yrli) araktr damaqla zlrinin mskunladqlar razilri hat dirdi.

    Antik v rta srlr dvrnd mtlif alqlar tr-findn ayr-ayr razilr haqqnda tplanm matriallar ikinci mrhl lmaqla rginal araktr dayrd.

    Daha snra Yr haqqnda btvlkd lmi biliklr frmalar. Bu biliklr dniz v quru kspdisiyalarna sas-lanmaqla btvlkd hr iki yarmkrni hat dir. Btn kflrin nticlri mumilrk dnyann ritsind z ksini tapr. Qlbal adlanan bu mrhl btn matriklr haq-qnda crafi biliklrin frmalamas il araktriz lunur.

    Amrikann kfini d yuarda qyd lunan mrhly blmk lar.

    Lkal mrhlnin kflri yrli qbillr msusdur. Bu mrhld lan kflr unudulmu, ancaq bzi gl, ay v da adlarnda varln salamdr. Yrli alqlarn tdiklri

  • 53

    kflri ttqiq tmk v nlar brpa tmk artq qyri-mmkndr. nki yrli alqa msus lan kflr v tdqiqat ilrinin nticlri avrpal qsbkarlar trfindn tamamil mhv dilmidir.

    Rginal sviyyd kflr vikinqlrin v matriklrin kflri haqqnda mvcud lan mtlif fikirlri aid tmk lar. Bu mrhl kflrin bir u tsadfi kild lmas il araktriz lunur.

    V srin snunda Amrika kf lunmaqla dnya ritsind z ksini tapr. Bu mrhl Amrikann slinld kimlr trfindn akar lunmasnn mbahisli dvrdr. slind hllini tapmam bu msl hl d qaranlq qalmaqdadr. Amrikann skandinaviyallar, ispanlar, prtu-qallar, irlandlar, italyanlar, yapnlar trfindn akar lunmas haqqnda mtlif vrsiyalar vardr. Yapnlar kvadr sahil-lrind qdim yapn kramikasnn taplmasna saslanaraq matrikin kfin iddialdrlar. gr dyilnlr dru lsa bl, bu kflr kiik razilri hat tdiyindn v dqiq-ldirilmmi mlumatlar lduundan crafiya tariind matrikin kf lunmas .Klumbun ad il balanlr.

    Amrikann kf lunmasnn .Klumbun ad il ba-lanmas, tdris mssislrind na stnlk vrrk gnclr alanmas dzgndrm? Hr halda, Amrikann 985-ci ild nrmann dnizisi Byarn trfindn kf lunmas haqqnda dqiqldirilmi mlumatlar var. Byarn 985-ci ild Qrnlan-diyaya zrkn duman v qvvtli klklrin tsirindn gtrdy istiqamtdn knara araq, ilk df Nyufaundlnd sahillrin atr. , Amrikann kfind htta Lyf riksnu 18 il qabaqlamdr.

    Bu gn ristfr Klumbun Qrbi Hindistan kimi Amrika qitsini kf tmsi crafiya tariind aadak kimi sciyylndirilmkddir.

    Qrbi Avrpada V srin ikinci yarsnda fdalizm quruluu dalmaqda idi. Ticartin inkiaf iri hrlrin

  • 54

    mydana glmsi v yni snay sahlrinin yaranmas il nticlnirdi. Artq pul mtlrin mbadilsind vasit rlu ynayrd. Qzl pula lan tlabat, yni bazar v srvtlr ld tmk myli gtdikc gclnirdi. Bu myl susil snralar Ingiltr tacnn mirvarisi saylan Hindistana ynlmidir. Gmiiliyin inkiaf bu lklr dniz ylunun qrb v rq istiqamtd kf lunmasn gtdikc yanladrrd. hr burjuaziyas, kilsnin v kral marann st-st dmsi bu mslnin hllini daha da srtlndirirdi. 1492-ci ild vahid ispan dvltinin yaranmas, b qalm zinni Hindistan v in hsabna dldurulmasna rait yaratmlar. Lakin Hin-distana dniz ylunun almasnda Ispaniyaya rqib lan Prtuqaliya daim nu qabaqlamaa alan sas rqib vrilmidir.

    Yni srvt v mstmlklr l kirmk hrisliyi, prtuqallar qabaqlamaq arzusu, din adimlrinin mqa-vimtin bamayaraq, ristfr Klumba qrb istiqamtd zmkd Hindistana dniz ylunun kfi n ispan kral trfindn icaz vrildi (Masir hind dilind Bhartavari bharatlarn lksi dmkdir).

    ristfr Klumb (1451-1506) 1451-ci ilin payznda Gnuyada tucu ailsind anadan lmu Italiyan mnli mhur dnizi lmudur. nun hr-hans bir mktbi bitirmsi barsind dqiq mlumat lmasa da, italyan, ispan, prtuqal v latn dillrind uyub-yaza bilmsi bh durmur. 1474-1475-ci illrd gy dnizin tkil lunan kspdisiyada itirak tmi Klumb, 1476-c ild ticart vinin daras kimi Lissabna gndrilmkl 9 ay rada yaayr. V srd bir sra alimlrin yrin kr frmasnda lmas fikrin trfdar lan Klumb qrb istiqamtd zmkl in v Hindistana gtmk fikrin dr. Klumb qyd lunan lklr gtmk n qrb istiqamtini n qsa yl hsab dirdi. Italyan astrnm v crafiyas Pal Tskanllinin yni trtib tdiyi dnyann ritsind d bl idi. nun trtib tdiyi rity gr qrb

  • 55

    istiqamtd Hindistana yl rq nisbtn iki df qsadr. Lakin fransz mnli amrikal antiklumbu Vin Tskanlli il Klumb arasndak mnasibtlrin lmasn Klumbun qardann uydurmas hsab dir. Vinya gr bunu 30 aprl 1492-ci ild kral Frdinand v Izabllann Klumbla aralarnda balanan mqavil d tsdiq dir. Bu mqavild Hindistann ad kilmir.

    1476-c ild Italiyadan Prtuqaliyaya kn ristfr Klumb in v Hindistana qrb istiqamtd zm plann (layihsini) II Ivana tklif dir. Kraln nqliyyat tlimatlarnn trtibi n tkil lunmu lmi uraya tqdim tdiyi layih 1484-c ild rdd lunur. Rdd cavab alan Klumb l hmin ild kiik qarda Bartlm Klumbun kmyi il Ispaniyaya kr v layihni ispan kralna tqdim dir. Layihnin tqdim lunmasnda hrsq Mdinaslinin mhm rlu lmudur. Mdinasli htta kspdisiyann rclrini z bynuna gtrr. Lakin kralia Izabllann din v saray adamlarndan ibart kmissiyaya mzakiry vrdiyi layih ynidn rdd dilir.

    Din adimlrinin gcl mqavimtin bamayaraq Prtuqaliyann Ispaniyan qabaqlayacandan qraraq Kral 17 aprl 1492-ci ild layihnin tsdiq lunmasna yazl surtd razlq vrir.

    ristfr Klumb kspdisiyan uurla baa atdrmaq n aadak kild tlblr qarya qyur: gr , Asiya qitsind yni trpaqlar kf drs hmin trpaqlar zr Vits-Kral (Ispan kralnn mavini) tyin lunmal, ticartdn ld lunmu glirin 25%-i nun hsabna kirilmli, admiral rtbsi vrilmli, vrilmi ad v rtb irsi laraq uaqlarna kmlidir. Glir iki df azaldlmaq rti il 30 aprl 1492-ci il tariind Klumbun vrslik hququ tsdiq dildi.

    Birinci kspdisiya (1492-1493). 03.08.1492-ci il tariind Pals limanndan balayr (kil 4). Santa-Mariya, Pinta v Nina gmilrind ksriyyti cinaytkarlardan ibart 90 nfr hyt Hindistan adn mfi salamaqla Atlantik

  • 56

    kanna r. Dnizilrin kdiklri yla gr hycanlanmamas n sutkada 60-lq (360 km) gtdiklri halda Klumb bu msafnin z gndliyind dzgn yazmaqla, 48-lik kimi hsablamdr. Sntyabrn 16-da kanda gmilr t tpalarna rast glirlr. Ysunlardan ibart bu t tpalar snradan qdr alr ki, htta gmilrin srbst hrktin man lurlar. Nticd cryanlarn yaratd sahilsiz, hazrda Sarqas adlanan dniz kf lundu.

    Dnizilrin gri dnm tkidin bamayaraq, nhayt 12.10.1492-ci il tariind, gc saat 2-d Pinta gmisinin dnizisi Rdriq Triana sahc byk bir ada grr. Klumb dznlikdn ibart bu adaya drk Ispaniya bayran sancr. Bu ada hindlilrin Quanaani, Klumbun is San-Salvadr (Mqdds ilaskar) adlandrd Baham adalarndan biri idi.

    Hindlilrin hndr, yaraql, drilrinin gm rngd lmalar haqda mlumat vrmkl Klumb nlarn avrpallardan inkiaf bamndan gri qalmalarna iar tmkl bl yazr: Mn l glir ki, bu adamlar kasbdrlar. nlar lpaq gzirdilr. Grdym adamlarn hams hl cavan idilr. nlar n silah gzdirir, n d dmirdn silah tanyrlar. Mn nlara qlnc gstrnd nun tiysindn tutdular v tanmadqlarndan barmaqlarn ksdilr. nlarda h bir dmir y y idi.

    Ilk df laraq avrpallar yrli halinin daha qiymtlndirdiyi ttnn n lduunu burada yrnirlr. Qzl tapmaq hrisliyi il davam dn kspdisiya Kuba adasnn kfin sbb lur. Bzi mlumatlara gr kf lunmu ada ipanq (Yapn) adas lduu guman dilir. Haitid znn spanylla adlandrd (Ispan adas) adann sahilind htiyatszlqdan Santa-Mariya gmisi lil turur. Gminin 39 nfrdn ibart hyti qzl atarmaq mqsdil knll laraq adada qalmaa razlq vrir. Bu avrpallarn Amrika qitsind mskunlamasnn balanc saylr.

  • 57

    ristfr Klumbun Qrbi Hindistan kf tmsi prtuqallar ciddi narahat tmy balad. nki, Klumbun layihsini bynmmkl Hindistan ispanlara bi tmidilr. Iki dvlt arasndak mbahis 04.05.1493-c il tariind papa mridiannn kilmsi il nticlndi tt Yal Burun adalarnn qrbindn kmkl Ispaniyaya qrb, Prtuqaliyaya is rq istiqamtd kflr aparmaq hququ vrdi.

    Ikinci kspdisiya (1493-1496) Hindistan kimi qlm vriln Amrika qitsin ristafr Klumbun ikinci kspdisiyas 25.09.1493-c il tariind Kadis limanndan balayr. Mtlif mnblr gr 1500-2500 nfrdn ibart lan hyt aradan sn imal-rq passat klklrinin tsiri altda 20 gn rzind Atlantik kann zb krk Mri-Qalant adasnda sahil rlar. Nyabrn 4-d Qvadlupa adasn kf tdilr. Tunan rtklrin gzlliyin gr Ispaniyadan h d gri qalmayan bu ada digrlrindn inkiaf sviyysin gr frqlnirdi. Daha snra Haiti adalarna zrk, snradan Saab dalarnda qzl ataranlarn mrkzin vriln Izablla hrinin sasn qydular. Uzun mddt qzl atarmaqdan ntic ld d bilmyn Klumb glckd kspdisiyann rcini dycyi bard krala gndrdiyi mktub artq avrpallarn Amrikada mstmlkilik siyastinin balancndan br vrirdi. Bu dvrdn syunuluq v quldurlq Amrikada macra ataranlarn mqsdin vrilmy balad.

    01.05.1493-c ild Hindistann matrik trpana k-mk n qrb dru hrkt tmkl Kubann cnub-rq sahillrini tdqiq dilir. 1494-c il iyun aynn 12-d Klumb btn kspdisiya hytin bu quru sahnin matrikin bir hisssi lmas haqqnda and idirrk glck thlksizliyini tmin dir. Hmin rfd Klumbun qarda Bartlmy spanylann cnubunda Sant-Dminiq hrinin sasn qydu.

  • 58

    kspdisiyann gndrdiyi az miqdarda qzl, mis, qul kimi hindlilr kral tmin tmdiyindn, hminin kspdisiya rclri dnilmdiyindn Kral-Klumb mqavilsi pzulur. Klumb tcili laraq 17 gmidn 5-i salamaqla (500 nfr), 12-i il gri qaydr. , Haiti adalarndak spanylann mrkzind bibliya ar Salmnun qzl artd fir lksini tapdn sylmkl ynidn mqavilnin rtlrini brpa tmy nail lur. Bllikl, ristfr Klumb nvbti kspdisiyan tkil tmy hazrlar.

    nc kspdisiya (1498-1500) - nc kspdisiya tinlikl lsa da, Klumb 1498-ci il may aynn 30-da 6 kiik gmid 300 nfr hytl Qvadalkvivir aynn mnsbindn Qrbi Hindistana yla dr. Iyulun 31-d Trinidad adasn kf drk, cnuba zmkl rink aynn dltasna yanlar.

    Klumb yni trpaqlar kf tdiyi rfd 1498-ci ild prtuqallar artq Hindistana Afrikann cnubundan dniz ylu amdlar. Bu hadis Ispaniya kral trfindn Klumbun, qardalar Bartlm v Diaqnun hbs lunmasna sbb lur. Lakin az snra yni trpaqlarn kfind maraql lan maliyyilrin tkidi il d azad lunurlar.

    Drdnc kspdisiya (1502-1504) Klumbun n-c kspdisiyasndan snra, Ispaniyadan Antil adalarna ktlvi an balanr. 1502-ci ilin aprlind Klumb ynidn syaht maa nail lur. , Karib dnizini kmkl Mrkzi Amrikada baz atarmaqla daha qrb zmk chdi gstrir. Bu dvrd yni trpaqlarn kfi il yana yrli halinin ispanlar trfindn ktlvi qrn balamdr. Ispanlarn ba kii hmvtnlrinin Qrbi Hindistanda trtdiklri vhiliklri bl atrlayr: ristianlar kndlr gdrk h kimi sa qymur, htta z aralarnda hindlilri bir zrb il iki yr bl bilmlri, yaud byunlarn vura bilmlrin dair mrclirdilr. nlar hr ksi mhv dirdilr. Hr 13 nfrdn biri tnqalda yandrlr, bzilrinin is bdnin saman saryb

  • 59

    yandrrdlar. nlar hr bir ristiann ldrlmsind hindlilrin li larsa, vzind 100 nfr ldrlmsi haqqnda aralarnda razla glmidilr. Bu idi avrpallarn Qrbi Hindistana gtirdiklri Avrpa mdniyyti. spanylann kfindn cmi 20 il snra adada 15 min yrli hali saylan hindi qalmdr. Bundan 30 il snra is adann halisi sn nfrin kimi mhv dildi. Bir qdr snra matriklrin sas hisssinin kf lunmas, avrpallar trfindn hindilrin btvlkd yr zndn silinmsi thlksin gtirib artd.

    ristfr Klumb hqiqi Hindistan kf d bilmdi. Lakin vzind Ispaniyaya yni trpaqlar, yni srvtlr mnbyi b tdi.

    Istdiyin nail la bilmyn Klumb ruh dknly il gri qaydaraq Ispaniya yaltlrindn birind yaamal lur. Kral btn mqavillri qvvdn saldna gr mflislir v 1506-c ild vfat dir. ristfr Klumb mrnn snuna qdr Asiya qitsin atdna min lmudur.

    Amrikann kfi ristfr Klumbun ad il bal lsa da, 1440-c ild trtib lunmu ritnin akar dilmsi, qdim vikinqlrdn lan Lyf riksnun 500 il vvl burada lmas haqda mlumatn ld lunmasna sbb lur. , Qrn-landiyann sahillrindn zmkl Vinland (zmlklr lksi), Nyufaundland yarmadasn kf tmidir (1003-c ild). Amrika knqrsi bununla laqdar laraq hr il 9 ktyabr Yni Dnyan kf dn Lyf riksn gnn bayram gn kimi qanunildirmidir.

    III.2. Amriq Vspui (1451-1512) v nun

    davamlar

    ristfr Klumbun Hindistan kf tmsi pr-tuqallar ciddi narahat tmy balad. Vrdiklri hdiyyni gri qaytarmaq bir nmrli prblm vrilmidi. Lakin ispanlar Amrika qitsini imall-cnublu yrnmkd davam

  • 60

    dirdilr. Yni Dnyann tdqiq dilmsind artq Amriq Vspui grkmli siyyt saylrd. Yazlarna saslansaq , 4 df 1497, 1499, 1501, 1503-c illrd Amrikada l-mudur. Ancaq bu gn d Amriq Vspuinin Yni Dnyaya syahtini bh altna alanlar vardr. Bir sra tdqiqatlar 1497-ci ild dl birlikd tdiyi syahti dqiq sayrlar. Buna bamayaraq crafiya tariind n grkmli yr tutan syyahlardan biri Amriq Vspui saylmaqdadr.

    1499-cu ild ispan kspdisiyas trkibind Hindista-na sfr an Vspui Amazn aynn imal hisssin yanlar. Daha snra Karib dnizind sahil byu zmkl byk bir lk trafnda hrkt tdiklrini anlayrlar. Yni Dnyaya syahtdn qaytdqdan snra Vspui daha lvrili sayd Prtuqaliya dnanmasna kir.

    1501-ci ild ynidn qrb prtuqal gmisind zr. Astrnm kimi kspdisiyada itirak dn Vspui Ri-d-Janyr (Yanvar ay) aynn mnsbin atr. 220 cnub nliyin atmaqla aq kana dnrk Afrika istiqamtd zrlr. Daha snra is paytat Lissabna yla drlr. kspdisiya zvlri kf lunmu qurunun Asiya lmadna min lurlar. nki, Asiyann btvlkd imal yarm-krsind yrlmsi mlum idi. (kil 4)

    1503-c ild Vspui bir daha Yni Dnyaya s-yaht tmkl kf lunmu trpaqlarn Hindistan lmadn dqiqldirdi v Italiyada yaayan dstuna yazd mktubla bu qurunun Yni Dnya adlandrlmasn mslht grrd.

  • 61

    kil 4. A.Vspui, .Klumb

  • 62

    1507-ci ild Vspuinin Yni Dnyaya zmsi haq-da iki mktubu fransz v latn dillrin trcm lunur. 1507-ci ild hcmc da byk lmayan Ksmqrafiyaya giri (Dnyann tsviri) kitab ap lunur. Kitabn irisin Vspuinin yazd iki mktub da lav lunur. Ilk df laraq Amrika adna bu kitabda rast glinir.

    1507-ci ild Latarngiyal crafiyanas Martin Val-dzmyllr kf lunmu matrikin Amrika adlandrlmas tklifini irli srr v bu mnasibtl yazrd: Yr krsinin bu hisssinin drin zka sahibi lan Amriqnun adna vrilmsinin ksin an v nu qadaan dn bir adam grmrm.

    1538-ci ild dnyann ritsi, 1541-ci ild is Hlland kartqraf Hrart Mrkatrun qlbusunda artq imal matriki d cnubla birlikd Amrika adlandrld. Bir alimlrin tzyiq v tirazlarna bamayaraq VI srin ikinci yarsnda bu ad trtib lunan btn ritlrd z ksini tapd. Bllikl, kfi baqalarnn ad il bal lan matriklr dlaltsizlikl Vspuinin rfin adlandrld. Snralar Klumbun adn bdildirmk n Cnubi Amrikada bir dvlt nun ad vrildi.

    Yni Dnyann kfi ispan v prtuqallarla yana, gtdikc fransz v ingilislri d zn clb tmkd idi. na gr d, matrikd apalna tdqiqat v kiyyat ilrind hm dvlt, hm d si mnaflr tqqumaqda idi. Artq VII-VIII srlrd franszlar Mqdds Lavrntiya ay vadisindn qayal dalara, imal istiqamtd Hudzn krfzin kimi gni bir sahni, cnub istiqamtd is Mksika krfzin kimi razini Fransann mlkn virmkd idilr. mumiyytl kntinntin daili hisslrinin yrnilmsind franszlarn daha byk rlu lmudur. Samyul ampln Vst-Hind adalarnda, Mksikada, Mqdds Lavrntiya vadisind, Yni tlandiya yarmadasnda, Fandi krfzind gni tdqiqat ilri

  • 63

    aparmaqla franszlar crafi biliklrl hrtrfli mlumatlandran grkmli slrdn biri lmudur.

    La-Sal v Annppn 1678-ci il dkabrn 6-da ilk df laraq Niaqara lalsini myyn tmilr. La-Sal 1681-ci ild Missisipi ay il Mksika krfzin kimi zmkl bu razilri Fransa krallna aid razilr lan tdi v na Luiziana adn vrdi.

    VII srin vvllrind ingilislrl franszlarn imali Amrikada mnaflri tqqumaa balamdr. Franszlar daili hisslrd, ingilislr is sasn sahil znalarnda mskunlamaa stnlk vrirdilr.

    Ingilislr imali Amrikann daha ucqar imaln tdqiq tmk n ilk df laraq 1789-cu ild Alksandr Makknzinin rhbrliyi altda kspdisiya tkil tdilr (Makknzi ay nun adnadr). 1792-ci ild tkil lunmu ikinci kspdisiyada Makknzi Atlantik v Sakit kan arasnda sahillrd, hminin adalarda dayanacaqlar tkil tmkl kanlar arasnda laq yaratman mmknly haqqnda fikirlrini sylmidir.

    imali Amrika kimi, Cnubi Amrika da mstml-ky vrilmk n tdqiqat byktin vrilmidir. Hr iki matrikin mstmlky vrilmsind din adimlri mhm rl ynamaqla ristian dinini yayaraq tkratik hakimiyytin yaradlmasna alrdlar. ristian dininin katlik qlunu yayan qruplar La-Plat val il artq 1524-1535-ci illr rfsind Cnubi Amrikann imaln, Almaqr is 150 min hindi qan bahasna iliy qdr irlildilr.

    1637-ci ild prtuqallar Amazn ay byu tdqiqat-larn srtlndirmkl nun Cnubi Amrikada n byk ay lduunu v hindilrl s mskunladn myyn tmi-dilr.

    1744-c ild Rmnun bal altnda ispanlar Vn-suladan cnub istiqamtd Ri-Nqr ayna qdr gni bir razinin tdqiqatna balamdlar.

  • 64

    VIII srin snunda Prtuqaliya, Ispaniya, Fransa, qismn Hllandiya trfindn Cnubi Amrikada sasn akar lunmam razilr qalmamdr. Lakin tdqiqatlarn dqiq-ldirilmsi snrak mrhllrd tamamlanm ldu.

    III.3. imali Amrikann Klumbdan snra yrnilmsi

    Klumbun snuncu kspdisiyas bl Asiyaya qrb

    istiqamtd dniz ylunun almas prblmini hll d bilms d, kf lunmu trpaqlara avrpallarn annn balancn qydu. Zngin srvtlr malik lmaq n ispanlar, ingilislr v franszlar arasnda kskin mbariz baland.

    Ispanlar qrb istiqamtd hr hans bir kid, yaud bazn lmas fikrini sas tutmaqla Mksika krfzind gni tdqiqat ilri aparmaa baladlar v qsa bir mddtd btn krfzin sahil zlan yrnmy mvffq ldular. 1500-c ild uan d-la-Ksyun Kubann ada lmas fikrini skkiz ildn snra da lsa z tsdiqini tapd. 1513-c ild Pns-d-Ln trfindn Flrida yarmadas akar dildi. Ispanlar krfzdn qrb kidin lmadna min lmaqla Flrida yarmadasnn imal-rq hisslrind tdqiqat davam tdir-myi qrara aldlar. nlar 1517-ci ild Yuktan sahillrin zrk burada hali il s mskunlam, pambq paradan gyim malik lan v qzl yalar stnd gzdirn hindularla rastlarlar. imali Amrikada bu kf Krdvann tkil tdiyi kspdisiyann n byk kfi sayla bilr. nki avrpallar maraqlandran qzl mnblrinin myyn dilmsinin sas qyulmudur. Bu mlumat alan ispanlar nvbti il rnand Krtsin bal altda daha ya tkil lunmu, syunuluq mqsdi dayan dstni lkni tdqiq tmy gndrir. Vra-Krus Krts dstsindn bir n nfr ayraraq 5700 m hndrly malik lan Pnkatnlinin qarl zirvsin gndrmkl Mik hrin daha mnasib ylu sir v

  • 65

    1519-cu ild nu zbt dir. Krts lknin btn hisslrin kspdisiyalar tkil tmkl z dvr n byk saylan aaka, Sakatula, Vra-Krus, Klima kimi hrlrin sasn qydu. Salvadr v Qvatmalnu zbt drk 1522-ci ild tkil lunmu dst Sakit kan sahillrin atr v Sakatulu limannn sasn qyur.

    Fransisk Vsks d Krnadnun 1540-c ild tkil lunmu kspdisiyas crafi bamdan daha qiymtli saylr. Bu kspdisiyann nticlri matrikin daili hisslri haqqnda insanlarda gni tsvvr yaratmaqla nun ritl-dirilmsinin sasn qydu.

    Krts v Krnadnun kspdisiyalarndan snra bir mddt sakitlikdn snra ynidn canlanma ba vrdi. 1565-ci ild Mksikann imal-rqind yrln Mntry atm ispanlar, 1583-c ild hmin mntqnin cnubunda Ln hrinin sasn qydular. 1590-c ild is Mntryin ima-lnda yrln Mnklvada mskunlamaa baladlar. Ki-nnun bal altnda ispanlar 1698-ci ild Kalifrniya krf-zin dlar v 1701-1702-ci illrd Kaninlu Klrad ayn tdqiq tmy baladlar. Bllikl, ispanlarn tkil tdiklri kspdisiyalar Mksika v ndan cnubda yrln razilri tdqiq tmkl tdricn tsir dairsin saldlar.

    Ingilislr apardqlar tdqiqatlarn nticlrin gr hmin dvr n fransz v ispanlardan gri qalrdlar. nlar 1650-ci il qdr imali Amrikada byk hmiyyt malik h bir kf tmmilr. Myyn hmiyyt malik lan tdqiqatn balanc ingilislr n Bstn hrinin sahild yrldiyi Massausts krfzin dail lmalar saylr. Tdricn Flridadan sahild yrln Bransuik qdr ingilis mstmlksin vrildi. Matrikin daili hisslrini tdqiq tmk n daha bir n kspdisiyalar tkil dildi. 1640-c ild ingilislr Dlavr krfzindn