Andre Grabar - Vizantija

Click here to load reader

  • date post

    22-Oct-2015
  • Category

    Documents

  • view

    399
  • download

    51

Embed Size (px)

description

Andre Grabar - Vizantija, Novi Sad 1969.Vizantijaska umetnost srednjeg veka (od VIII do XV veka)

Transcript of Andre Grabar - Vizantija

  • j j j j j j j j j j j j j j j j j j j j j j

    j j j j j j j j j j j

    j j j j j j

    j j j

    j

    j j j

  • UMETNOST U SVETU ISTORIJSKE, DRUSTVENE I RELIGIOZNE OSNOVE

    UREDN1K I REDA:h."TOR

    Dr VOJISLAV J. f)URIC

    IZDAVACKO PREDUZEE BRATSTVO JEDINSTVO"

  • VIZANTIJA VIZANTIJSKA UMETNOST SREDNJEGA VEKA

    (OD VIII do XV VEKA)

    ANDRE GRABAR

    NOVI SAD 1969.

  • PREVOD S FRANCUSKOG

    OLIVERA URIC

    ZA IZDAVACA

    DIMITRIJE DIVLJAK

    ILUSTRACIJA NA NASLOVNOJ STRANI HRISTOS PANTOKRATOR MOZAIK U KUPOLI, SABORNA CRKVA U ARTI, EPIR.

    OKO 1300. GODINE

    ORIGINALNO IZDANJE: HOLLE VERLI,AG G.M.B.H., BADEN-BADEN

  • PRVI DEO

    OPSTE KARAKTERISTIKE VIZANTIJSKE UMETNOSTI

  • L GEOGRAFSKI I ISTORIJSKI OKVIR

    Namena ove knjige je da predstavi i izui srednjovekovnu vizantijsku umetnost, koja se javlja u vreme ikonoklasta (726-843) i koja uglav-nom prestaje sa padom hrianskog Carstva na Istoku i Carigrada pod Turke 1453. Po sebi se razume da su ove mee razdoblja koje treba da razma-tramo teorijske. Jo i pre 726. godine bilo je svakako dela vizantijske umetnosti koja su najavljivala srednji vek, a nestanak vizantijske drave, 1453. godine, ne znai da je prestao svaki rad na umetnikim delima vernim vizantijskoj tradiciji. Pominjaeemo esto vizantijsku tradiciju ustanovljenu i pre ikonokIastikog doba a koja e se odrati ili obnoviti u razdoblju koje emo izuavati. Izgleda nam korisno da jo na poetku kaemo da istorija vizantijske umetnosti, u raz-doblju od kraja antike pa do osvita novog veka, pokazuje mnogo vie kontinuiteta od zapadnjake umetnosti u istom periodu. Vrati-emo se malo kasnije na uzrok tog kontinuiteta. Ali, ipak u Vizantiji kao i na Zapadu, umetnost koja je ivela u srednjem veku imala je svoja posebna svojstva i potrebno je i korisno odvojiti je od one koja je postojala ranije, u doba izmeu vladavine Konstantina,

    osnivaa Konstantinopolja 330. i poetka ikonoklastike krize (330-726). Mi emo se posvetiti iskljuivo srednjovekovnoj umetnosti Vizantije, pozivajui se na njene prethodnike samo onoliko koliko bi nam to pomoglo da bolje razumemo srednjovekovnu vizan-tijsku umetnost i umetniki ivot u vizantijskoj prestonici u srednjem veku. Kada elimo da odredimo oblast u kojoj se irila vizantijska umet-

    nika delatnost li vreme koje nas zanima, mislimo prirodno na Ca-rigrad, Grku sa ostrvima i na jednu skupinu mediteranskih zemalja i provincija oko prestonice na Bosforu. Ovo nepotpuno odreivanje prostranstva na kojem se irilo dejstvo vizantijske umetnosti nije pogreno, ali zahteva neke tanije pojedinosti imajui naroito u vidu sutinsku injenicu da isto vizantijske zemlje, kao oblasti u kojima se irio uticaj Vizantijc na polju kulture i umetnosti, nisu ostajale uvek iste izmeu 726. i 1453. godine.

    POSEl3NOST VIZANTIJSKE SREDNJOVE-KOVNE UMETNOSTI

    PROSTOR $IREN.JA VIZANTIJSKE UMETNOSTI

    7

  • Postepeno smanjivanje Vizantijskog

    Carstva

    Carevi ikonoklasti

    Amorijska i makedonska

    dinastija

    8

    Na kraju antike, u doba osnivanja Carigrada i opet u VI veku, pod Justinijanom i njegovim naslednicima, negovana je umetnost koja

    e ostati u osnovi vizantijske srednjovekovne umetnosti - sa dosta jasnim regionalnim razlikama - u itavoj istonoj polovini Rimskog Carstva, koja se pruala tada do Eufrata i gornje Mesopotamije i do Nubijske pustinje u Egiptu. Arapsko osvajanje, u VII veku, odnelo je Vizantincima Egipat, Siriju i jedan deo Male Azije. Vizantijsko Carstvo je bilo svedeno na polovinu i zbilo se oko grkih zemalja. Ono se tada konano helenizovalo i sauvalo je do kraja etniku i kulturnu nadmonost grecizma na tetu latinskih elemenata, koje su rimska osvajanja ostavila svuda u zemljama oko Sredozemnog mora, i na tetu semitskih elemenata, koji su, od rimskih osvajanja Levanta, imali :livog udela u svim drutvenim oblastima Carstva. Dok su Arabljani oduzeli Vizantiji njene bogate provincije na Le-vantu, Langobardi su smanjili njena dobra u Italiji, a Bugari preli Dunav i smestili se na severoistoku Balkana, gde su Sloveni postepeno prodirali, dopirui do samog Soluna i srca najstarijih grkih pro-vincija. Povremeno, Arabljani, Hazari, Bugari, usuivali su se da dou ak do vrata Carigrada, dovodei u ivotnu opasnost ak i vizantijsku dravu. Istorijska uloga careva iz VIII i poetka IX veka sastOjala

    ~e u zaustavljanju tih invazija i u osiguravanju ivota hrianskog Vizantijskog Carstva. Borba protiv ikona, koju su oni zapoeli u isto vreme, vrlo verovatno u vojne svrhe (da se osiguraju od velikog pridolaenja hriana iz istone Male Azije, granine oblasti gde se reava la sudbina Carstva), uinila je da ih nazovemo ikonoklastima. Inko netaan, ako se razmatra celina njihovog dela, ovaj nadimak ocrtava sutinski vid vladavine ovih careva, ako se razmatra njihova verska i umetnika delatnost. Jo emo govoriti o tome, posmatrajui ;r.a sada samo ono to se tie uloge careva neprijatelja ikona u odbrani vizantijske zemlje u vreme kada je ona bila najmanja. Njihovi vojni uspesi, nastavljeni i uveani za vladavine njihovih naslednika iz amorijske (820-867) a naroito makedonske dinastije (867-1056), vratili su Vizantiji politiku vrstinu, koju je gubila, a sa njom znaajnu ekonomsku mo i veliki meunarodni ugled. Tokom sle-deih vekova zatim Vizantijsko Carstvo je ponovo postalo najzna-

    ajnija drava mediteranskog sveta. Ali, podruje ove drave nije sc osetno proirilo u odnosu na vreme ikonoklasta. Bilo je sjajl~hl;., prolaznih i trajnih, osvajanja u X veku u pravcu Jermenije, Sirije

  • Dva sveta ra tniku . D etalj jkone. Ernnlj iz XI veka . Vencdj;1. Riz n ica Sv. l\1 a r k a .

    9

  • Zemlje Vizantijskog

    Carstva od X do XII veka

    Sirenje vizantijske

    umetnosti izvan politikih

    granica

    10

    pa i Palestine, pod Niiforom Fokom i Jovanom Cimiskijem, i drugih osvajanja, poetkom XI veka, u pravcu Bugarske, Dalmacije, pa i June Italije. Ali ova teritorijalna proirivanja Carstva - koja su se odrazila i na umetnost kroz vizantijske zadubine, podizanc u oblastima ponovo vraenim matinoj zemlji - nisu se odrala. Straan poraz vizantijske vojske u borbi s Turcima, 1071. godine, Jaanje slovenskih drava na Balkanu u XII veku, spreili su Vi-zantince da ih sauvaju. Najzad, kada se sve sabere, od pada ikono-klasta (843) do kraja XII veka zemlje na kojima se prostirala viza n-tijska vlast, ostae u sutini iste. One su obuhvatale grosso modo prostor izmeu Dalmacije i donjeg toka Dunava, s jedne stranc, i krajnjeg juga grkog arhipelaga, s druge strane, kao i zapadni deo Male Azije i njene oblasti du mora sa Trapezuntom na severu i Antiohijom na jugu. Pitanje odranja zemalja vizantijske drave oteano je estim ra-tovima protiv srpskih kraljeva, a naroito normanskih, a i zbog krstaa, koji su prolazili zemljama Vizantijskog Carstva, nekad i

    borei se. Oni su prisvojili feudalna dobra u oblasti Antiohije, dok su jermenski prinevi, izbegli pred Turcima, stvorili od vizantijske provincije Sicilije I\'{alu Jermeniju. Ali, za izuavanje umetnosti to dolaenje i odlaenje stranih vojski i politika nesigurnost, pa i smenijivanje vrhovne vlasti, manje-vie prolazno, koje su oni pro-uzrokovali u ovoj ili onoj periferno j oblasti, nema mnogo znaaja. Jer u svim tim oblastima, u unutranjosti prostora ije smo mee ocrtali, ono to je bitno i nezavisno od politiko-geografskih koleba-nja, to je ista nepromenIjivo stvarana vizantijska umetnost, vo-ena od strane samih Vizantinaca ili onih koji su pokuavali, a esto II tome i uspevali, da ih politiki istisnu iz tih oblasti.

    Drugaije reeno, sa take gledita umetnike geografije, Vizantija je uivala takvu stvarnu nadmonost u kulturi i u tehnikim sred-stvima i takav uticaj u oblasti umetnosti, da se prostor irenja njenih umetnosti neprestano protezao izvan njenih politikih mea. Glavni udeo u ovom irenju su imali grki hriani naseljeni u stranoj zemlji ili hriani iz drugih zemalja koje su vizantijski misionari preobratili. To je sluaj sa Sirijom, Jerrnenijom, junom Italijom, s jedne strane i s Gruzijom i slovenskim zemljama s druge. Misija kod Slovena u ovom pogledu bila je naroito plodna. U razdoblju koje smo razmotrili, teritorija Vizantijskog Carstva, politiki se irila samo retko i kratkotrajno, a izvanredno proirenje je doivela izmeu

  • ..

    , >

    Portret cara Aleksija V Murzufla. Minijatura. Ok o 1200 . Be. N arodna bii>lio!el,a , cod . Hist. grc'ki 5.7.

    II

  • Uticaj verskog osvajanja na

    irenje umetnosti.

    Komnini i Aneli

    IV krstaki pohod

    Ponovno osvajanje

    Carigrada od strane

    nikejskih careva

    12

    kraja IX i kraja X veka, posle verskog osvajanja svih balkanskih zemalja i cele Rusije. Ovoga puta polje verskog (ne politikog) osvajanja slui kao okvir u kome je zraila umetnost. Ako postoji oblast u kojoj je uspeh Vizantije bio stvaran - u nadoknadu za tolike teritorijalne gubitke od VII veka - to je svakako oblast umetnosti. Od IX veka, pravoslavna vera, kojom je carigradska Crkva upravljala vrstom rukom, bila je vaan posrednik u irenju vizantij-ske umetnosti izvan granica same Vizantije. Ta njena uloga e se na-staviti i poveati u vreme nestanka politike moi vizantijske drave. Navodimo ovu injenicu, koja je od prevashodne vanosti, da bismo ocenili ulogu koju je vizantijska umetnost imala u srednjem veku. Ali, u ovoj knjizi baviemo se samo pravim vizantijskim delima,

    ostavljajui za jednu drugu knjigu, u ovom istom izdanju, izuavanje umetnosti u raznim drugim zemljama istone Evrope. Poetkom XII veka deava se raskid izmeu vizantijske drave i umetnosti i ogromno prostranstvo umetnosti nije imalo nikakve zajednike veze sa jako smanjenom teritorijom Carstva za vre-me careva iz dinastija Komnina i Anela (1081-1185, 1185-1204). Izvesno, zasluga