1908 devrimi

download 1908 devrimi

of 501

  • date post

    29-Jun-2015
  • Category

    Documents

  • view

    1.058
  • download

    8

Embed Size (px)

Transcript of 1908 devrimi

t. !

AYKUT KANSU 19551te Mnih'te dodu. 1973te ODTCrde balad siyaset bilimi eitimini 1977de Boazii nivesitesi'nde tamamlad. Doktora eitimini ABD'de MTCambridge'de yapt. 1987"de New Perspeciives on 1urkey delgisinin kurucu editrln yapt. 1991'den beri ODT Siyaset Bilimi ve Kamu Ynetimi Blm'nde retim yesidir. Yakn dnem Trk siyasal hayat zerinde almalarn srdryor. 1908 Devrimi, ngilizce olarak Hollanda'da J.Brill (Leiden) Yaynevi'nce yaynlanacaktr.

letiim Yaynlar 2 7 8 A r a t r m a - I n c e l e m e Dizisi 5 2 ISBN 9 7 5 - 4 7 0 - 5 0 9 - 7 1 9 9 5 letiim Yaynclk A. . 1. BASKI 1 9 9 5 , stanbul

KAPAK m i t Kvan DtZGl Haluk Karabatak UYGULAMA H s n Abbas - Suat Aysu ; DZELT Ayda Erbal KAPAK BASKISI Sena Ofset BASKI ve CLT efik Matbaas

iletiim YaynlarKlodfarer Cad. letiim H a n No. 7 Caalolu 3 4 4 0 0 stanbul Tel: 2 1 2 . 5 1 6 2 2 6 0 - 6 1 - 6 2 F a x : 2 1 2 . 5 1 6 1 2 5 8

1908 DevrimiElusive Transformation: The Revolution of 1908 in TurkeyEVREN Ayda Erbal

AYKUT KANSU

IINDEKILER

nsz

.'.

x 1 35 '

BRN B L M C Trk Tarihiliinde 1908 Devrimi zerine Birka SzKNC BLM

1906-1907 Vergi Ayaklanmalar: 1908 Devrimi'ne Giri.......NC BLM

23 Temmuz 1908 DevrimiDRDNC BLM

97155 217 271 357 429 443 ; 465\ \

Eski Rejimin D ve Yeni Rejimin KuruluuBENC BLM

Yeni Rejime Muhalif GlerALTINCI BLM

1908 Genel SeimleriEK 1

1908 Genel SeimleriEK2

Meclis-i A y a n yeleri Bibliyografya Dizin

i

"Bugn 23 Temmuz - eski 10 Temmuz. Merutiyet bayram, yavrum. Onyedi sene evvelki bugn Basra krfezinden Adriyatik denizine kadar btn bir byk vatan bu sihirkr kelimenin tesir-i fsunu ile titremiti. Merutiyet, Sultan Hamid'in korku bilmeyen istibdadn ykabilen ttihat ve Terakki'nin memlekete bah ve ihda ettii bu yeni idare ne emellerle, ne mitlerle tev'em olarak domutu! Dahilde nihayetsiz buhranlar, vatandalarn ve kardelerin vcuda getirdikleri buhranlar, haricin nihayetsiz entrikalar bu emelleri birer birer sndrd. Memleketin asrlardan beri grmedii bir namuskr idareyi tesis etmek iin gece gndz alan bizler her dakika karmzda ne mniler, ne engeller grdk! Her malubiyet, her midin sukutu kalbimizin, benliimizin bir parasn beraber gtrd. Fakat bu memleket efradna insan gibi yaamak hakkn ve hatt hissini biz verdik. Trk milletini, Trk mefkresini ttihat ve Terakki dourdu. Bununla, ve bamz arkamza evirdiimiz zaman e f al ve harektmzda namustan, istikametten, hubb-u vatandan baka bir saik grmemekle iftihar ediyoruz. Bu bizim en byk zevkimizdir. Bugn memleketi idare edenler tiyen yle dursun, hlen bile bunu syleyemezler! Bu hususta insan rpertecek bir rcu var. Dnn ve bugnn tarihini yazacak olan senin btaraf neslin, mit ederim ki, hdisat hakikat aynasyla grecek ve bu devrin ok mulak ve mevve olan tarihini bihakkn yazacaktr."23 Temmuz 1925, PerembeMEHMED CAVD BEY 1

]. Mehmed Cavid, iar'n Defteri im Yaynlan, 199"5), s.126.

[Yayma hazrlayan iar Yaln] (stanbul: leti-

NSZ

Her nl ressam gibi, 1901 ylnda yoksulluk iinde lecek olan Paul Gauguin, her eyi geride brakarak 1895 ylnda -ikinci ve son defa- Tahiti'ye gittiinde, orada yapt resimlerden birine ok manidar bir isim verdi: "D'o venonsnous? Que sommes-nous? O allos-nous?" ["Nereden Geliyoruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?"] 1897 ylnda yapt bu resmin bnim zerimde olduka derin bir etkisi var. Baka sanat dallarnda ve resimde baka dnemlerde olduu gibi, zlenimcilik akm koleksiyonu asndan da ok zengin olan Boston Museum of Fine Arts'da Paul Cezannelar, Edgar Degaslar, Vincent Van Goghlar, Claude Moneller, Camille Pisarrolar, Pierre Auguste Renoirlar, Alfred Sisleylcr ve dierleri arasnda tm bir duvar kaplayan bu byk tablo on ksur yl boyunca sk sk ziyaret edip karsnda uzun dakikalar geirdiim bir eser. Renklerinin zenginlii ve yaplndaki ustaln yansra, beni mzeyi her geziimde kendine eken en temel zellii Gauguin'u sorduu bu soru olmutu. Bu soru beni de son derece yakndan ilgilendiriyordu; nk ben de o sralar, baka bir balamda, ayn soruyu modern Trkiye tarihini incelerken sormaktaydm: "Nereden Geliyoruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?" Bu sorulara o zamana kadar

verilmi olan allagelmi yantlar beni tatmin etmekten uzakt. Edward H. Carr'n syledii gibi, verdiimiz yantlarn sorduumuz sorulara bal olarak ekillendiini kabul edersek, bu sorularn yantnn da o zamana kadar verilmi olan yantlardan farkl olmas gerektiini dnmekteydim. Modern Trkiye tarihi zerine sorduum sorulara yant bulmam yllarm ald. En masum ve yantlanmas kolay gibi gzken sorularn yantlarnn hi de kolaylkla verilemediini bana yaadm tecrbeler gsterdi. Akademik -ya da baka bir deyimle, 'bilimsel'- bak alarnn ekillendirdii aklama tarzlar ile benim sorularm arasnda bir uyum tutturmak ou zaman mmkn deildi. Benim amdan son derece nemli ve sorulmas gerekli olan sorulara akademik evrelerce verilen yantlar merakm gidermekten uzakt. Akademik yaamnn yarsn dzenli olarak State University of New York at Binghamton'da geiren alar Keyder ve University of Massachusetts at Boston'da tarih profesrl yapan Feroz Ahmad ile yllar sren grmelerimiz sonunda vardmz nokta, tezlerimin ilgin' olduu, fakat kabul edilmesi iin yeterli kant olmad ynndeydi. Ktphanelerdeki aratrmalarm sonucu bulduum kantlar resm tarih anlay ile onun eitlemelerine uygun dmedii oranda 'kamt' saylmyordu. Olgularn kant saylabilmesi iin gereken kstas acaba neydi? nce kendimi, sonra da bakalarn bu olgularn anlaml olduuna inandrabilmem ve tezimi desteklemekya da kart tezi rtebilmekiin yeterli ve kabul edilebilir hale getirebilmem iin belki olabildiince fazla kant toplamam gerekiyordu. Bu konuma drlm olmam sonucu neredeyse bir 'olgu fetiisti' haline geldim! Kaldrp altna bakmadm ta neredeyse kalmad. Bakamadklarm ise beni bugn bile rahatsz ediyor.

I

l i j |

iI

Olgular en rahat bir biimde - n e yazk ki- yurtdnda toplayabildim. Dnyann en byk birka ktphanesinden birine sahip olan Harvard University ile organik bamn olmas ve doktora eitimimi yaptm Massachusetts Institute of Technology'de istediim her imkna sahip olabilmem sonucu isteyip de gremediim ok az belge, gazete, kitap, bror, harita, vesaire kald. Bana bu ayrcal son derece doal bir ekilde salayan Harvard University'de The Harry Elkins Memorial Library ve Lamont Library, Harvard Business School'da Baker Library, Massachusetts Institute of Technology'de Charles Hayden Memorial Library ve Dewey Library ile Boston'da Boston Public Library alanlarna teekkr borluyum. Bu ktphanelerdeki kaynaklar olmasayd yaptm alma ok verimsiz kalabilecekti. Bu ktphanelere ek olarak, Washington'daki Library of Congress bulamadm kaynaklar en ksa srede bana salad. Friedrich Ebert Vakf'nm verdii bir bursla 1991/1992 K'm Almanya'nn deiik ehirlerindeki ktphane ve arivlerde geirdim. Bonn'daki Bundesarchiv'de Alman Dileri Bakanl'nn arivlerini taradm ve PTT'nin dikkatsizlii yznden Ankara'da kaybedilecek olan olduka ok ye nemli belge buldum. Bunlarn ne yazk ki ok az bir ksm kitaba girebildi. Potsdam'daki konsolosluk raporlarnda Trkiye'nin ekonomik durumuna ilikin -daha nce evket Pamuk'un da grm olduu- epeyce belgeye baktm. Fakat bu kitap asndan en yararl bilgileri Berlin'deki Amerika-Gedenkbibliothek'den saladm. Bu ktphanedeki Berlin gazeteleri koleksiyonundan merakm tatmin edecek miktarda gazeteye bakabildim. Yine Berlin'deki Staatsbibliothek PreuBischer Kulturbesitz ve Humboldt-Universitt ktphanelerinde eksiklerimi tamamlayan kaynaklar buldum. Ankara'daki Amerikan Ktphanesi'nde bulunan Amerika Birleik Devletleri Dileri Bakanl ariv belgele.. ' x

rini kullanmamda bana ok yardmlar dokunan ktphanecileri anmadan geemeyeceim. Keza, Orta Dou Teknik niversitesi ve Bilkent niversitesi ktphanelerinde grdm hsnkabule teekkr ederim. Ankara'daki Trkiye Byk Millet Meclisi Ktphanesi, Milli Ktphane ve Trk Tarih Kurumu Ktphanesi de kullanabildiim -ktphaneler arasnda yer ald. Freie Universitt Berlin ve Mnih'te Ludwig-Maxmilian Universitt bana fikirlerimi Trkiye zerine almalar yapan rencilerine anlatma ve tartma olana salad. Akademik tartma ortamnn olduka kstl olduu gznne alnrsa, bu frsatlarn bata salanmasnda ok nemli rolleri olan Freie Universitt Berlin profesrlerinden Barbara Kcllner-Heinkele ve Ludwig-Maximilian Universitt profesrlerinden Suraiya Faroqhi'ye teekkr etmeyi zellikle . bo.r bilirim. Orta Dou Teknik niversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Ynetimi Blm'ndeki rencilerim, gsterdikleri ilgi ve merakla, bu kitabn bir an nce baslmas iin beni her frsatta sktrdlar. Eer Gauguin'in "Nereden Geliyoruz? Kimiz? Nereye Gidiyoruz?" sorusunu rencilerim de ayn merakla sormaalard, bu kitabn baslmasnn pek de nemi olmayacakt. Bu soru ok nemli; nk eer bu sorular sormuyor olsaydk, 1908 Devrimi'nin ne olduunu belki hl an-. tayabilmi olmayacaktk. Biroumuz, tpk Amerikallarn 4 Temmuz'u, Franszlarn 14 Temmuz'u gibi, bizim de bir 23 Temmuzumuzun olduunu ve bi gnn bir zamanlar 'Hrriyet Bayram' olarak kutlandn bilmiyor. 'Bir zamanlar' bugn bize sanki ok uzakm ve gerek deilmi gibi geliyor. Oysa ki, Trkiye'de 1908 Devrimi'ni gerekletirenler, 8 Temmuz 1909 gn kabul ettikleri bir yasa ile 10 Temmuz'u -yani, 23 Temmuz'u- bayram olarak iln etnix

ler ve 'Hrriyet Bayram' olarak kutlanmasn gelenek haline getirmilerdi.2 Fakat gelenekler yklmak iindir. 'Hrriyet Bayram' geleneini ykmak da 1908 Devrimi ile kurulan liberal demokratik rejimin yerine 29 Ekim 1923 tarihinde baka bir siyasal rejimi yerletiren Kemalistlere nasib oldu. Bavekil smet nn Trkiye Crihuriyet Baveklet Muamelt Mdrl Say 6 / 1 4 3 3 ve 13 Mays 1935 tarihli yazs ile 'Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakknda Kanun Layihas'm Meclis'e sunduunda gelenek sona ermiti. Bu layiha gerekesinde unlar okuyoruz: "Btn Trk vatandalarnn mtereken en derin sevin heyecan duyduklar gn bhesizdir ki Cmhriyetin iln edildii gndr. nk Trk milleti benliine o gn kavumu ve Trkiyenin terakki ve ykselme devri o gn balamtr. Husus dncesi ve akidesi ne olursa olsun her vatandan beraberce bay